Gió và mây giúp bạn giữ hướng trong một quãng ngắn, nhất là trên đồi trống, bãi cát hay bờ biển, với điều kiện đã biết hướng thật từ mặt trời hay la bàn lúc bắt đầu. Gió không phải dấu hiệu chỉ phương cố định: gió mùa đổi theo mùa, gió ven biển đổi chiều giữa ngày và đêm, gió trong thung lũng đổi theo giờ, và một cơn giông có thể quay gió nửa vòng trong vài phút.
Bài này giải thích các loại gió người đi ngoài trời ở nước mình hay gặp, cách đọc hướng gió và hướng mây cho đúng, cách dùng gió như một la bàn tạm thời, và những lúc gió làm người đi tự tin nhầm.
Đọc hướng gió cho đúng trước đã
Hướng gió được gọi theo nơi gió đến, không phải nơi gió đi. Gió đông bắc là gió thổi từ phía đông bắc tới, đẩy lá và khói bay về phía tây nam. Nghe thì đơn giản, nhưng trong lúc vội, rất nhiều người đọc ngược, và một lỗi đọc ngược là lệch nửa vòng.
Ở mặt đất, gió bị cây, nhà, vách đá bẻ cong. Muốn đọc gió cho tin, hãy đứng ở chỗ trống nhất có thể, như mỏm đồi, giữa bãi cỏ, bờ đê. Có vài cách đọc: buộc một sợi chỉ hay dải vải mảnh vào đầu gậy rồi giơ cao; thả một nhúm cỏ khô từ ngang vai và xem nó rơi về đâu; quay mặt từ từ cho tới khi gió thổi đều lên hai má và hai tai nghe tiếng gió bằng nhau, lúc đó mặt bạn đang hướng về phía gió đến. Làm nhanh nhưng làm vài lần, vì gió ở mặt đất luôn chập chờn.
Khói bếp là chỉ báo gió tốt nếu bạn thấy được nó từ xa, nhưng gần mặt đất khói hay vòng theo địa hình. Nhìn phần khói đã bay lên cao, cách xa ống khói, sẽ thấy hướng gió chung rõ hơn phần sát mái nhà.
Các loại gió hay gặp và mức tin cậy để giữ hướng
Mỗi loại gió có quy luật riêng. Biết loại nào đang thổi thì mới biết có nên dựa vào nó không:
| Loại gió | Quy luật chung | Dùng để giữ hướng | Chỗ hay đánh lừa |
|---|---|---|---|
| Gió mùa đông bắc | Mùa lạnh, rõ nhất ở phía bắc và bắc Trung Bộ, khoảng từ cuối thu tới đầu xuân | Khá trên đồi trống trong ngày gió đều | Gió yếu đi xen kẽ những ngày lặng, ngày nồm gió đổi |
| Gió mùa hè | Thổi từ phía tây nam ở nhiều nơi phía nam; ở đồng bằng phía bắc thường từ phía đông nam | Trung bình | Hướng thay đổi theo vùng, giông chiều làm đảo gió |
| Gió biển ban ngày | Từ biển thổi vào đất liền, mạnh dần sau trưa | Khá trên bãi cát ven biển | Đêm đổi thành gió đất thổi ra biển |
| Gió thung lũng | Ban ngày thổi lên dốc, ban đêm và sáng sớm thổi xuống | Kém, chỉ cho biết lên hay xuống | Đổi chiều theo giờ, đi theo lòng khe |
| Gió giông | Thổi giật mạnh, toả ra từ đám mây giông | Không dùng | Có thể quay ngược hướng trong vài phút |
| Gió khô nóng phía tây ở miền Trung đầu hè | Thổi từ phía tây vượt dãy núi xuống | Khá trong vùng chịu gió | Chỉ có ở một số vùng, theo từng đợt |
Các khoảng thời gian trong bảng là quy luật chung, mỗi năm, mỗi vùng mỗi khác. Thói quen tốt là xem dự báo gió của vùng mình định đi trong ngày đi. Bản tin thời tiết thường ghi hướng gió và cấp gió; chép lại vào sổ là bạn đã có một chỉ báo để đối chiếu khi ở ngoài trời.
Dùng gió làm la bàn tạm thời trên đồi trống, bãi cát
Gió có ích nhất khi bạn phải đi qua một vùng trống không có mốc, như bãi cát ven biển, đồi cỏ tranh, cánh đồng rộng, và mặt trời bị mây che. Cách làm của người dẫn đường:
- Xác định hướng đi thật lúc xuất phát bằng la bàn, điện thoại hay mặt trời. Không có hướng gốc thì gió chẳng cho bạn gì.
- Đọc gió ngay tại đó và ghi nhớ quan hệ: chẳng hạn đi về phía bắc thì gió thổi vào má phải.
- Đi từng chặng ngắn, mỗi chặng chừng mười đến mười lăm phút, rồi dừng đọc gió lại.
- Nếu gió vẫn ở chỗ cũ trên mặt, tiếp tục. Nếu thấy gió đã đổi so với lúc đầu mà mình chưa rẽ, hãy nghi gió đổi chứ đừng nghi mình đi lệch, và kiểm lại bằng cách khác.
- Ở mỗi lần dừng, nhìn lại phía sau, xem vết chân hay hướng đi có thẳng không, và chọn một mốc trước mặt nếu thấy được.
- Khi trời chuyển giông, bỏ ngay việc dùng gió. Tìm chỗ thấp, tránh mỏm cao trống trải, và chờ giông qua.
Phương pháp này cho sai số lớn, vài chục độ sau một giờ là chuyện thường, nên chỉ dùng để giữ hướng trong vài chặng ngắn giữa hai lần có mặt trời hay có mốc. Trên bãi cát ven biển, có một chỉ báo phụ: những gợn sóng nhỏ trên mặt cát thường nằm ngang với hướng gió gần đây, nhưng chúng phản ánh gió của mấy giờ trước chứ không phải gió lúc này.
Mây: nhìn tầng cao, không nhìn tầng thấp
Mây cũng trôi theo gió, nhưng ở độ cao khác nhau gió có thể khác hướng. Những cụm mây thấp, xám, trôi nhanh qua đỉnh núi chịu ảnh hưởng của địa hình nhiều. Những vệt mây mỏng như sợi lông ở tầng rất cao thường di chuyển theo luồng gió lớn hơn và ổn định hơn trong ngày.
Để thấy mây chuyển động, đứng yên, chọn một mốc cố định như ngọn cây cao hay mép mái nhà, đặt mắt sao cho một mảng mây nằm sát mốc, rồi chờ nửa phút. Mây trôi ra khỏi mốc về phía nào là hướng mây đi. Không có mốc thì mắt người rất khó thấy mây trôi, nhất là mây cao.
Mây còn cho biết thời tiết sắp tới, thứ quan trọng không kém phương hướng. Mây tích phát triển cao dần thành tháp vào đầu buổi chiều là dấu hiệu giông. Mây phủ kín đỉnh núi và kéo xuống thấp dần nghĩa là tầm nhìn sắp mất, lúc đó mọi mốc xa sẽ biến mất và bạn phải chuyển sang la bàn hoặc đứng yên. Nhóm nào đặt giờ quay đầu theo thời tiết, chẳng hạn quay đầu khi mây bắt đầu nuốt đỉnh núi, thường tránh được những chuyện khó xử trên sống núi.
Tình huống: nhóm của Minh trên đồi cỏ tranh
Nhóm bạn của Minh đi một cung đồi cỏ tranh trống trải, buổi sáng nắng đẹp, gió đông bắc thổi đều. Cả nhóm thống nhất: đi về phía tây, gió thổi vào lưng hơi lệch bên phải là đúng hướng. Họ đi gần hai tiếng không cần mở la bàn và rất hài lòng.
Sau trưa, trời chuyển âm u, gió yếu đi rồi lặng, sau đó bắt đầu thổi nhẹ từ hướng khác, lên dốc từ phía thung lũng. Theo thói quen giữ gió sau lưng, nhóm đi lệch dần về phía bắc mà không biết, cho tới khi một người mở điện thoại xem vị trí thì đã cách cung đường gần một cây số.
Điều nhóm làm đúng là đã tải bản đồ ngoại tuyến và có người kiểm vị trí định kỳ. Điều nhóm làm sai là coi gió như một hướng cố định cho cả ngày. Từ chuyến đó, nhóm đặt luật: mỗi lần dừng nghỉ, một người đọc la bàn và đọc lại gió, nếu gió đổi thì cả nhóm biết để không bám theo nó nữa.
Khi gió báo nên quay đầu
Người dẫn đường để ý gió không chỉ để giữ hướng mà còn để biết lúc nào phải dừng cuộc đi. Nhóm nào thống nhất trước các dấu hiệu dưới đây sẽ đỡ phải tranh cãi khi ở ngoài trời:
- Gió đang đều bỗng lặng hẳn rồi đổi hướng, trời oi. Thường là trước một cơn giông chiều. Quay đầu hoặc xuống chỗ thấp có lối thoát.
- Gió giật mạnh, mát lạnh đột ngột, có mùi đất ẩm. Luồng gió lạnh toả ra từ đám mây giông đang tới gần. Rời mỏm cao, sống núi trống ngay.
- Gió ven biển mạnh dần, sóng bạc đầu dày lên. Không ra mỏm đá, bãi đá sát nước, không đi dọc chân vách khi nước lên.
- Gió lạnh kèm mưa phùn, mây xuống thấp phủ đỉnh. Tầm nhìn sẽ mất, người ướt sẽ lạnh nhanh. Mặc thêm áo khô, cân nhắc quay về theo lối đã đi.
- Trên sống núi, gió mạnh đến mức phải nghiêng người mới đứng vững. Không đi tiếp qua đoạn hẹp, vách dựng. Chờ ở chỗ khuất hoặc quay lại.
- Gió nóng khô thổi mạnh nhiều giờ. Người mất nước nhanh, đồi cỏ khô dễ cháy. Không đốt lửa, uống nước đều, nghỉ ở chỗ râm.
Ghi những dấu hiệu này cạnh giờ quay đầu trong lịch trình gửi người ở nhà. Giờ quay đầu theo đồng hồ giúp bạn không ở ngoài quá tối, còn quay đầu theo thời tiết giúp bạn không ở trên mỏm cao khi giông tới. Cả hai đều là quyết định nên đưa ra từ ở nhà, lúc đầu óc còn thong thả.
Sai lầm hay gặp và cách sửa
Gió là dấu hiệu dễ cảm thấy nên rất dễ được tin quá mức. Các lỗi hay gặp:
- Đọc ngược tên gió. Sửa: nhắc mình gió mang tên nơi nó đến; gió bắc thổi vào mặt khi bạn quay về phía bắc.
- Đọc gió ở chỗ khuất. Sửa: lên chỗ trống nhất, đọc vài lần, lấy hướng chung.
- Dùng gió cả ngày từ một lần kiểm. Sửa: kiểm lại ở mỗi lần dừng; buổi chiều và lúc trời chuyển là lúc gió hay đổi nhất.
- Dùng gió trong thung lũng để tìm phương. Sửa: trong thung lũng, gió chỉ cho biết lên hay xuống dốc theo giờ, không cho phương.
- Đứng trên mỏm cao đọc gió khi trời giông. Sửa: thấy mây tháp, nghe sấm thì xuống chỗ thấp, tránh cây đơn độc và mỏm trống.
Trước khi rời nhà, gửi người ở nhà lịch trình và giờ quay đầu, và ghi luôn trong lịch trình rằng nếu thời tiết xấu thì nhóm sẽ quay về sớm. Khi có người bị thương hay lạc, gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Gió đông bắc là gió thổi về hướng đông bắc phải không?
Không. Gió đông bắc là gió thổi từ phía đông bắc tới, đẩy khói và lá bay về phía tây nam. Tên gió luôn gọi theo nơi gió đến. Đọc ngược tên gió là lệch nửa vòng, lỗi rất hay gặp khi vội.
Gió mùa đông bắc thổi vào những tháng nào?
Nói chung là mùa lạnh, khoảng từ cuối thu tới đầu xuân, rõ nhất ở phía bắc và bắc Trung Bộ. Trong mùa vẫn có những ngày gió yếu hay đổi hướng. Nên xem dự báo gió của đúng vùng và đúng ngày đi thay vì dựa vào lịch chung.
Ở bờ biển, ban ngày gió thổi từ đâu?
Ban ngày, đất nóng nhanh hơn biển nên gió thường thổi từ biển vào đất liền, mạnh dần sau trưa. Ban đêm thì ngược lại, gió thổi từ đất ra biển. Vì vậy dùng gió ven biển để giữ hướng phải nhớ lúc ấy là ngày hay đêm.
Làm sao để thấy hướng mây trôi?
Đứng yên, chọn một mốc cố định như ngọn cây cao hay mép mái nhà, đặt một mảng mây sát mốc rồi chờ khoảng nửa phút. Mây trôi ra khỏi mốc về phía nào là hướng mây đi. Mây tầng cao cho hướng ổn định hơn mây thấp.
Có thể dùng gió để tìm hướng trong rừng không?
Trong rừng kín, gió bị cây và địa hình bẻ nên gần như không dùng được. Gió chỉ có ích ở chỗ trống như đồi cỏ, bãi cát, bờ biển, và chỉ để giữ hướng trong vài chặng ngắn sau khi đã biết hướng thật từ mặt trời hay la bàn.
Vì sao đang đi theo gió mà vẫn bị lệch đường?
Vì gió đã đổi mà bạn không biết. Buổi chiều, lúc trời chuyển âm u hay sắp giông, gió hay yếu đi rồi đổi hướng. Nếu cứ giữ gió ở cùng một bên người, bạn sẽ đi lệch theo nó. Kiểm lại bằng la bàn ở mỗi lần dừng.