Muốn trẻ nhớ đường trên đường mòn, dạy con ba việc: chọn mốc khó nhầm, dừng ngoái lại phía sau ở mỗi ngã rẽ, và kể lại lộ trình thành từng chặng có tên. Ba việc này ai đi rừng lâu năm cũng làm, chỉ là họ làm quen tay nên ít khi nói ra. Trẻ không tự học được, vì trẻ đi rừng chỉ nhìn chân mình và nhìn người đi trước.
Bài này dành cho gia đình có con từ bảy tuổi bắt đầu đi bộ đường mòn ngắn ở khu du lịch sinh thái, đồi thấp, công viên rừng. Mục đích không phải để trẻ tự đi một mình, mà để nếu lỡ tách khỏi nhóm vài phút, trẻ biết mình vừa đi qua đâu, và khi cả nhà quay về, trẻ góp mắt kiểm đường cùng người lớn.
Vì sao trẻ đi rừng hay không nhớ đường
Đường đi lúc vào và lúc ra trông khác hẳn nhau. Một tảng đá nhìn từ phía trước là một khối tròn, nhìn từ phía sau lại là một mặt phẳng phủ rêu. Người lớn mới đi rừng cũng vướng chuyện này, và trẻ còn vướng hơn vì chiều cao thấp, tầm nhìn bị cây bụi che, và sự chú ý dồn vào bước chân trên rễ cây, đá trơn.
Thứ hai, trẻ chọn mốc theo cảm xúc chứ không theo độ dễ nhận ra. Hỏi trẻ vừa thấy gì, trẻ sẽ kể con bướm vàng, con sâu, cành cây hình con rồng. Bướm thì bay mất, sâu thì bò đi, cành cây hình con rồng chỉ có trẻ thấy. Phải dạy trẻ phân biệt mốc đứng yên và lớn với những thứ hay hay nhưng không dùng để tìm đường được.
Thứ ba, trẻ không có khái niệm về thời gian và khoảng cách trong rừng. Đi hai mươi phút với trẻ có thể là "lâu lắm" hoặc "một tí". Nếu không gắn đường đi với thứ đếm được như số chặng, số ngã rẽ, số lần qua suối, trẻ không thể kể lại lộ trình cho ai.
Mốc tốt và mốc dễ đánh lừa trên đường mòn
Dạy trẻ bằng bảng so sánh dưới đây, mỗi chuyến chỉ tập trung vào hai ba loại mốc tốt cho dễ nhớ.
| Loại mốc | Tốt hay không | Vì sao | Câu hỏi để trẻ tự kiểm |
|---|---|---|---|
| Tảng đá lớn hình dạng lạ | Tốt | Không đổi chỗ, nhìn từ xa thấy được | Lúc quay về con nhìn nó từ phía nào? |
| Cây cổ thụ rất to, cây gãy đổ ngang đường | Tốt | Hiếm, khó nhầm với cây khác | Quanh đây có cây nào to như thế không? |
| Chỗ qua suối, cây cầu gỗ, bậc đá | Rất tốt | Đường mòn chỉ có vài chỗ như vậy | Đây là lần qua suối thứ mấy? |
| Ngã ba, ngã rẽ | Rất tốt nếu ghi nhớ hướng rẽ | Là chỗ dễ đi nhầm nhất khi quay về | Lúc về con rẽ tay nào? |
| Con vật, bông hoa, nấm | Không dùng được | Di chuyển, héo, hoặc có rất nhiều | Ngày mai nó còn ở đây không? |
| Dải dây buộc trên cây của người khác | Không tin hẳn | Có thể là của nhóm khác, dẫn đi đường khác | Ai buộc nó, buộc để làm gì? |
Câu hỏi ở cột cuối quan trọng hơn cột "tốt hay không". Trẻ tập tự hỏi "ngày mai nó còn ở đây không" thì sẽ tự loại được mốc dở mà không cần người lớn nhắc mãi.
Kỹ thuật ngoái lại ở mỗi ngã rẽ
Đây là thói quen đáng dạy nhất trong cả bài. Làm đúng thì lúc quay về, đường đi trông quen thay vì xa lạ.
- Dừng hẳn ở ngã rẽ. Cả nhà dừng lại, không vừa đi vừa ngoái. Trẻ mà ngoái lại khi đang bước trên đá rất dễ ngã.
- Quay người nhìn về phía vừa đi qua. Cho trẻ nhìn kỹ ngã rẽ từ hướng mình sẽ quay về: con đường mình sẽ đến từ phía nào, cái cây hay tảng đá cạnh lối rẽ nhìn ra sao từ phía ấy.
- Đặt tên ngã rẽ. "Ngã ba cây đổ", "ngã ba bậc đá đỏ". Tên do trẻ đặt sẽ được nhớ lâu hơn tên người lớn đặt.
- Nói hướng rẽ lúc về. "Lúc về, đến ngã ba cây đổ thì rẽ trái." Nói thành câu đầy đủ, không chỉ gật đầu.
- Người lớn kiểm bằng la bàn hoặc điện thoại. Ghi nhanh hướng của nhánh đường vào sổ hoặc ghi vết đường đi bằng điện thoại, đề phòng trí nhớ của cả nhà đều sai.
Năm bước này tốn chừng một phút mỗi ngã rẽ. Một đường mòn hai tiếng có độ năm sáu ngã rẽ, nghĩa là mất thêm năm sáu phút cho cả chuyến, đổi lại là trẻ tự dẫn được đường về. Nhiều gia đình biến việc này thành trò: ai đặt tên ngã rẽ hay nhất được chọn chỗ ngồi ăn trưa.
Chia lộ trình thành chặng và kể lại
Trẻ nhớ chuyện tốt hơn nhớ bản đồ. Vì thế cách hiệu quả là biến lộ trình thành một câu chuyện có các chặng nối nhau: "Từ bãi xe đi lên bậc đá, qua cầu gỗ, đến ngã ba cây đổ rẽ phải, lên dốc tới chòi nghỉ." Mỗi chặng kết thúc ở một mốc tốt, và giữa hai mốc nên chỉ mất mười đến hai mươi phút đi bộ của trẻ.
Cứ hết một chặng, người lớn hỏi trẻ kể lại từ đầu. Lần đầu trẻ kể sót, không sao. Đến chặng thứ ba, trẻ thường đã kể trôi chảy hai chặng đầu. Khi tới điểm cuối, cho trẻ kể ngược: từ chòi nghỉ về bãi xe thì đi qua những gì, rẽ tay nào. Kể ngược khó hơn kể xuôi nhiều, và chính đó là bài tập cho đường về.
Với trẻ lớn hơn, thêm số liệu vào câu chuyện: chặng này mất khoảng bao nhiêu phút, lên dốc hay xuống dốc, mặt trời ở bên vai nào. Một cậu bé mười hai tuổi nói được "chặng ba lên dốc chừng mười lăm phút, nắng chiếu vào vai trái" là đã có thói quen quan sát của người đi rừng thật sự.
Bài tập ở công viên trước khi vào đường mòn
Tập trước ba bốn buổi ở công viên lớn gần nhà, nơi trẻ lỡ nhầm cũng không nguy hiểm, rồi mới áp vào đường mòn thật.
- Đường vòng có tên. Đi một vòng công viên qua bốn năm mốc, mỗi mốc trẻ đặt tên. Về nhà, trẻ vẽ lại vòng đi kèm tên mốc.
- Quay về không nói. Đi tới một điểm cách cổng vài trăm mét, người lớn im lặng để trẻ dẫn về. Người lớn chỉ can thiệp khi trẻ đi sai quá một mốc.
- Ngã rẽ ngược. Dừng ở một lối rẽ, cho trẻ quay lưng lại, rồi hỏi lúc về con đi hướng nào. Lặp lại ở ba lối rẽ khác nhau.
- Đếm thời gian. Trẻ đeo đồng hồ, ghi giờ ở mỗi mốc. Về nhà so xem chặng nào dài nhất, chặng nào trẻ tưởng dài mà thật ra ngắn.
- Đi ngày khác, giờ khác. Cùng vòng đó nhưng đi buổi chiều. Trẻ sẽ thấy ánh sáng làm mốc trông khác hẳn, và học được rằng phải nhớ hình dạng, không nhớ màu nắng.
Nếu trẻ dẫn về đúng ở cả năm bài tập, trẻ đã sẵn sàng cho đường mòn ngắn. Nếu trẻ hay nhầm ở bài ngã rẽ ngược, tập thêm bài đó; đây là lỗi phổ biến nhất và cũng là lỗi gây lạc nhiều nhất trong rừng.
Lỗi hay gặp và cách sửa trên đường mòn thật
Trẻ đi trước quá xa. Trẻ hào hứng hay chạy lên trước rồi đứng ở ngã rẽ, chọn bừa một nhánh. Luật nhà: người đi đầu dừng ở mọi ngã rẽ chờ cả nhóm, không ai tự rẽ. Người lớn đi cuối cùng để không ai bị bỏ lại phía sau.
Cả nhà dựa vào một người nhớ đường. Thường là bố. Nếu bố nhầm, cả nhà nhầm theo. Phân việc: bố giữ la bàn hoặc điện thoại ghi vết, mẹ giữ giờ, trẻ giữ tên mốc. Ba nguồn nhớ kiểm chéo nhau.
Quay về theo "đường tắt" nhìn thấy. Đường tắt trong rừng thường là lối mòn thú hoặc rãnh nước, đi vài chục mét là mất dấu. Dạy trẻ: về đúng đường mình đã đi, không rẽ vào lối chưa đi qua.
Quên giờ quay đầu. Đặt giờ quay đầu trước khi xuất phát và báo cho người ở nhà. Đến giờ thì quay, dù chưa tới điểm định đến. Trẻ mệt thì đường về luôn dài hơn đường đi.
Không nói gì với trẻ khi thật sự đi nhầm. Trẻ thấy bố mẹ lúng túng mà không ai giải thích sẽ hoảng. Nói rõ: "Bố mẹ đi nhầm một đoạn, giờ cả nhà quay lại ngã ba cây đổ." Trẻ học được cách xử lý bình tĩnh qua chính tình huống này.
Đồ trẻ tự mang trong túi nhỏ của mình
Nhớ đường là lớp phòng thứ nhất. Lớp thứ hai là những thứ trẻ có sẵn trên người nếu lỡ tách nhóm. Mỗi trẻ một túi đeo hông hoặc ba lô nhỏ, tự xếp trước giờ đi để biết món nào ở ngăn nào:
- Còi nhựa đeo cổ. Dặn trước: chỉ thổi khi lạc, ba hồi một lần rồi nghỉ, không thổi chơi trên đường.
- Áo khoác màu sáng hoặc áo mưa cánh dơi. Vừa giữ ấm khi trời đổ mưa, vừa giúp người tìm nhìn thấy từ xa giữa tán lá.
- Một chai nước và một gói bánh nhỏ. Đủ để trẻ chờ ở yên một chỗ vài tiếng mà không phải đi tìm nước.
- Mẩu giấy ghi tên trẻ, tên bố mẹ và tên nhóm. Gấp trong ngăn kín, để người lạ giúp đỡ biết liên hệ ai.
- Đèn pin nhỏ. Chiều trong rừng tối sớm hơn ngoài bãi xe; đèn còn dùng để ra hiệu.
Kiểm túi cùng trẻ ở bãi xe, trước khi bước vào đường mòn. Trẻ tự lấy được còi ra thổi thử một tiếng ngắn, tự mặc áo mưa trong vòng một phút, thì những món này mới thật sự có ích khi cần.
Áp vào chuyến đi: nhóm của bác Tư dẫn ba cháu lên đồi
Bác Tư hay đi bộ đường núi, lần này dẫn ba cháu bảy, chín và mười một tuổi lên một ngọn đồi thấp ở Ninh Bình có đường mòn rõ. Trước khi đi, bác gửi tin cho con gái ở nhà: lên đồi lúc tám giờ, giờ quay đầu mười giờ rưỡi, về tới chân đồi muộn nhất mười hai giờ, có gì không liên lạc được quá một giờ thì báo người quản lý khu và gọi 112.
Trên đường, cháu lớn nhất giữ phần đặt tên mốc, cháu giữa ghi giờ, cháu út được giao nhiệm vụ "nhớ cây cầu". Bác đi cuối, cứ đến ngã rẽ thì gọi cả ba dừng lại và ngoái nhìn. Lên tới chòi nghỉ, bác cho từng cháu kể ngược đường về. Cháu út chỉ nhớ cây cầu, nhưng thế là đủ với một đứa bảy tuổi.
Lúc về, bác để cháu lớn dẫn, bác chỉ nhắc khi cháu sắp rẽ sai. Một lần cháu định rẽ nhầm ở ngã ba thứ hai, cháu giữa nhắc "ngã ba bậc đá đỏ thì rẽ phải". Đó là lúc bài học thành của trẻ: không phải người lớn đúng, mà là cả nhóm cùng nhớ và kiểm cho nhau.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì tập nhớ đường trên đường mòn được?
Khoảng bảy tuổi trở lên, khi trẻ đã phân biệt trái phải chắc chắn và đi bộ được một hai tiếng không quá mệt. Trẻ nhỏ hơn vẫn đi cùng được, nhưng chỉ nên giao một mốc để nhớ, ví dụ cây cầu hay con suối.
Có nên đánh dấu đường đi bằng cách bẻ cành cây không?
Không nên. Bẻ cành làm hại cây và có thể làm nhóm khác đi nhầm theo. Nếu cần đánh dấu, dùng dải vải buộc lỏng và tháo đi lúc quay về, hoặc ghi vết đường đi bằng điện thoại. Tốt nhất là dạy trẻ nhớ mốc tự nhiên.
Trẻ quên tên các mốc đã đặt thì làm sao?
Cho trẻ kể lại sau mỗi chặng, không đợi đến cuối. Có thể để trẻ vẽ nhanh vào sổ nhỏ ở chỗ nghỉ. Trẻ quên vài mốc là bình thường; quan trọng là trẻ nhớ được các ngã rẽ và hướng rẽ lúc về.
Đường mòn có biển chỉ dẫn rồi thì còn cần dạy trẻ nhớ đường không?
Vẫn cần. Biển chỉ dẫn có thể bị đổ, bị che hoặc thiếu ở ngã rẽ phụ. Thói quen ngoái lại và nhớ mốc giúp trẻ không phụ thuộc vào một thứ có thể không có ở chuyến sau.
Nên để trẻ dẫn đường về từ lúc nào?
Từ chuyến thứ hai hoặc thứ ba trên cùng một đường mòn, khi trẻ đã kể lại lộ trình đúng. Người lớn đi ngay sau, chỉ nhắc khi trẻ sắp rẽ sai, và luôn giữ phương án kiểm bằng la bàn hoặc vết đường đi đã ghi.
Đi đường mòn với trẻ cần báo gì cho người ở nhà?
Báo nơi đi, đường mòn cụ thể, giờ xuất phát, giờ quay đầu, giờ về muộn nhất và số người trong nhóm. Dặn rằng quá giờ về một khoảng đã hẹn mà không liên lạc được thì báo người quản lý khu, chính quyền xã gần nhất và gọi 112.