PhuongHuong.comPhương Hướng
Dạy trẻ định hướng

Dạy trẻ đọc bản đồ: từ vẽ sơ đồ căn phòng đến tự dẫn đường trong công viên

Năm bậc dạy trẻ đọc bản đồ: nhìn từ trên xuống, ký hiệu, tỉ lệ, xoay bản đồ theo thực địa và tìm chỗ mình đứng, kèm cách dạy đường đồng mức bằng nắm tay.

A Vietnamese girl lies on a living room floor drawing a bird eye sketch of toy blocks arranged on a low table, her father kneeling beside her, overhead view, soft lamp light

Dạy trẻ đọc bản đồ hiệu quả nhất là đi theo năm bậc: hiểu cách nhìn từ trên xuống, hiểu ký hiệu, hiểu tỉ lệ, xoay bản đồ cho cùng chiều với thực địa, rồi tìm chỗ mình đang đứng. Trẻ năm sáu tuổi đã bắt đầu được bậc một; đến khoảng mười tuổi, nhiều trẻ tự dẫn được cả nhà đi trong một công viên lạ bằng tấm bản đồ ở cổng.

Bài dưới đây đi qua từng bậc với một trò chơi ở nhà hoặc ngoài trời, dấu hiệu để biết trẻ đã sẵn sàng lên bậc kế tiếp, và cuối cùng là cách giới thiệu đường đồng mức bằng bàn tay cho trẻ lớn. Thứ tự này áp dụng được cho cả bản đồ giấy lẫn bản đồ trên điện thoại.

Vì sao trẻ thấy bản đồ khó

Bản đồ đòi hỏi trẻ làm cùng lúc ba việc trừu tượng: tưởng tượng mình là con chim nhìn xuống, chấp nhận một chấm tròn xanh là cái cây, và hiểu một gang tay trên giấy là cả một quãng đường dài. Người lớn làm ba việc này tự nhiên nên quên rằng chúng từng phải học. Đưa tấm bản đồ công viên cho đứa trẻ sáu tuổi, trẻ chỉ thấy các mảng màu.

Việc thứ tư làm khó cả người lớn: bản đồ không tự xoay theo mình. Đi về phía nam mà giữ bản đồ hướng bắc lên trên thì rẽ trái trên giấy lại là rẽ phải ngoài đường. Nhiều người lớn đến giờ vẫn phải xoay điện thoại lung tung khi xem đường, chính vì không ai dạy họ bước này lúc nhỏ.

Thêm vào đó là áp lực. Người lớn hay đưa bản đồ cho trẻ đúng lúc cả nhà đang vội tìm đường, rồi sốt ruột giật lại khi trẻ lúng túng. Trẻ nhớ cảm giác bị giật bản đồ hơn là nhớ cách đọc. Dạy bản đồ phải vào lúc rảnh, ở chỗ không cần tới đích đúng giờ, khi đi nhầm vài bước cũng chẳng sao.

Vì thế, đừng bắt đầu bằng bản đồ thật. Bắt đầu bằng thứ trẻ tự làm ra và kiểm được bằng mắt: một căn phòng, một cái bàn đầy đồ chơi.

Bậc một: nhìn từ trên xuống

Mục tiêu là trẻ hiểu bản đồ là một tấm ảnh chụp từ trên cao, chỉ giữ lại những gì cần. Ba trò chơi tăng dần:

  • Đồ chơi trên bàn. Xếp ba bốn món đồ chơi trên mặt bàn. Cho trẻ đứng lên ghế nhìn xuống, rồi đặt tờ giấy cạnh bàn và vẽ lại mỗi món bằng một hình đơn giản đúng chỗ của nó.
  • Chụp ảnh từ trên. Chụp bàn đồ chơi từ ngang mặt bàn và từ trên cao, cho trẻ so hai ảnh. Hỏi ảnh nào giống bản vẽ của con hơn.
  • Sơ đồ căn phòng. Trẻ vẽ phòng ngủ của mình: giường, tủ, bàn học, cửa. Người lớn giấu một món đồ, đánh dấu trên sơ đồ, trẻ đi tìm.

Trẻ sẵn sàng lên bậc hai khi trẻ tìm được đồ theo dấu trên sơ đồ của chính mình và của người khác vẽ. Đừng chê bản vẽ xấu; hình vẽ chỉ cần đúng chỗ, không cần đẹp.

Bậc hai và ba: ký hiệu và tỉ lệ

Hai bậc này dạy cùng lúc được, mỗi khái niệm một trò.

Khái niệmTrò chơiCâu hỏi kiểmTrẻ hiểu khi
Ký hiệuCùng trẻ làm bảng chú giải cho sơ đồ phòng: hình tròn là ghế, hình chữ nhật là bàn, nét đứt là cửaCái hình vuông nhỏ này là gì?Trẻ tự dùng ký hiệu mới mà không cần hỏi
Màu trên bản đồTô xanh lá chỗ có cây, xanh dương chỗ có nước, vàng chỗ sân trống trên sơ đồ khu nhàChỗ màu xanh dương này ngoài kia là gì?Trẻ đoán đúng màu của chỗ chưa vẽ
Tỉ lệĐo phòng bằng bước chân, vẽ sao cho một ô vở bằng một bướcTừ cửa tới giường là mấy bước, trên giấy mấy ô?Trẻ đoán được khoảng cách thật từ sơ đồ
Tỉ lệ trên bản đồ thậtDùng sợi chỉ đo đường trên bản đồ công viên, đặt lên thanh tỉ lệTừ cổng tới hồ xa bao nhiêu mét?Trẻ đo rồi đi kiểm và thấy gần đúng

Sợi chỉ là dụng cụ đơn giản mà rất hợp với trẻ: đặt chỉ theo đường cong trên bản đồ, kéo thẳng ra so với thanh tỉ lệ ở góc. Trẻ hiểu ngay vì sao đường uốn lượn lại dài hơn đường chim bay.

Bậc bốn: xoay bản đồ theo thực địa

Đây là bậc quan trọng nhất và cũng là bậc nhiều người lớn chưa từng học. Dạy ở công viên có lối đi rõ và vài mốc lớn.

  1. Đứng ở một ngã ba lối đi. Tìm ngã ba đó trên bản đồ.
  2. Xoay tấm bản đồ, không xoay người, cho tới khi lối đi trên giấy chạy cùng chiều với lối đi trước mặt.
  3. Kiểm bằng một mốc thứ hai: cái hồ trên bản đồ ở bên trái thì ngoài kia hồ cũng phải ở bên trái.
  4. Bắt đầu đi, và mỗi khi rẽ thì xoay bản đồ theo. Chữ trên bản đồ có thể bị lộn ngược, không sao.
  5. Tới ngã rẽ tiếp theo, trẻ nói trước: theo bản đồ con sẽ rẽ tay nào. Rồi đi kiểm.

Trẻ hay khó chịu vì chữ bị ngược và tự xoay bản đồ về chiều đọc được. Giải thích: "Bản đồ phải nhìn cùng hướng với mình, chữ ngược cũng được." Nếu có la bàn, đặt la bàn lên bản đồ để kiểm thêm, nhưng ở công viên các mốc lớn thường đủ.

Bậc năm: tìm chỗ mình đang đứng

Câu hỏi khó nhất với mọi người dùng bản đồ là "mình đang ở đâu trên này". Ở công viên có bảng sơ đồ thường có chấm đỏ đánh dấu, nhưng ngoài đường mòn thì không. Dạy trẻ cách người đi rừng vẫn làm: tìm hai mốc rõ ràng nhìn thấy được, tìm cả hai trên bản đồ, rồi suy ra mình đứng ở chỗ thấy hai mốc đó theo đúng hướng ấy.

Trò chơi "bịt mắt dẫn đi": người lớn dẫn trẻ đi tới một chỗ trong công viên mà trẻ không theo dõi đường, ví dụ trẻ nhắm mắt hoặc mải nói chuyện. Tới nơi, đưa bản đồ cho trẻ: con đang ở đâu? Trẻ phải nhìn quanh, tìm mốc, xoay bản đồ, rồi chỉ. Bắt đầu ở chỗ dễ như cạnh hồ, sau đó tới chỗ khó như giữa hàng cây.

Dấu hiệu trẻ đã vững: trẻ không chỉ nói đúng chỗ mà còn giải thích được vì sao, ví dụ "vì hồ ở bên phải con, cái chòi ở trước mặt, trên bản đồ chỉ có chỗ này thấy cả hai như vậy". Khi trẻ giải thích được, trẻ đang suy luận chứ không còn đoán.

Thêm cho trẻ lớn: đường đồng mức bằng bàn tay

Bản đồ địa hình dùng đường đồng mức để vẽ đồi núi trên giấy phẳng. Với trẻ từ khoảng mười một mười hai tuổi, có một cách giới thiệu rất trực quan:

  • Trẻ nắm bàn tay lại, đặt lên bàn, các đốt ngón tay nhô lên như dãy đồi.
  • Dùng bút dạ rửa được vẽ một vòng quanh nắm tay ở độ cao thấp, sát mặt bàn. Rồi vẽ vòng thứ hai cao hơn một chút, vòng thứ ba cao hơn nữa, mỗi vòng giữ cùng một độ cao.
  • Mở bàn tay, nhìn thẳng từ trên xuống: các đường cong lồng nhau chính là đường đồng mức.
  • Chỉ cho trẻ: chỗ các đường sát nhau là chỗ dốc, chỗ thưa là chỗ thoải, vòng nhỏ nhất trong cùng là đỉnh, chỗ lõm giữa hai đốt là yên ngựa.
  • Ra ngoài đối chiếu với một ngọn đồi thật trên bản đồ địa hình, có người lớn đi kèm.

Cũng có thể làm với một củ khoai tây cắt thành lát ngang đều nhau, đặt từng lát lên giấy và vẽ viền. Phần này không cần cho trẻ nhỏ; chỉ dạy khi trẻ đã thạo năm bậc trên và tỏ ra tò mò về núi đồi.

Bản đồ trên điện thoại: dạy sau hay dạy cùng

Dạy bản đồ giấy trước. Bản đồ điện thoại tự xoay, tự hiện chấm vị trí, nên trẻ không phải làm năm bậc trên. Đó là tiện lợi khi đi đường, nhưng làm trẻ không bao giờ học được. Khi mất sóng hay hết pin, trẻ không còn gì.

Rồi dùng điện thoại để kiểm. Khi trẻ đã đọc bản đồ giấy, cho trẻ tự xác định vị trí trước, rồi mở điện thoại xem có khớp không. Trẻ thích được máy xác nhận mình đúng.

Tắt chế độ tự xoay. Trên nhiều ứng dụng bản đồ có thể chọn giữ hướng bắc cố định. Cho trẻ tự xoay máy theo thực địa như với bản đồ giấy.

Tải bản đồ ngoại tuyến trước chuyến đi. Dạy trẻ lớn cách tải vùng bản đồ về máy khi còn sóng, và ghi chú lại vị trí điểm xuất phát. Đây là kỹ năng hợp tuổi mười hai trở lên.

Áp vào chuyến đi: gia đình chị Lan ở khu sinh thái

Bé lớn nhà chị Lan chín tuổi, đã chơi qua ba bậc đầu ở nhà trong một tháng. Dịp nghỉ lễ, cả nhà đi một khu du lịch sinh thái ở Đồng Nai có nhiều lối đi quanh hồ. Ở cổng, chị chụp lại tấm bảng sơ đồ, xin thêm một tờ rơi in bản đồ, và giao cho bé làm người dẫn đường cả buổi, với một luật: trước mỗi ngã rẽ, con nói tay nào rồi mẹ mới đi.

Ở ngã ba đầu tiên, bé cầm tờ rơi chữ xuôi và nói rẽ trái, trong khi lối tới vườn chim là bên phải. Chị không sửa, chỉ hỏi "cái hồ trên bản đồ ở bên nào của mình, ngoài kia hồ ở bên nào". Bé nhìn, xoay tờ giấy, tự đổi thành rẽ phải. Từ đó tới cuối buổi, bé xoay bản đồ ở mọi ngã rẽ mà không cần ai nhắc.

Buổi chiều, chị chơi trò bịt mắt dẫn đi một lần ở khu vườn hoa, bé tìm ra chỗ mình đứng sau chừng hai phút nhờ cái cầu gỗ và tháp nước. Về nhà, bé tự vẽ lại sơ đồ khu sinh thái theo trí nhớ, sai tỉ lệ nhưng đúng thứ tự các điểm. Đó là dấu hiệu bé đã có một tấm bản đồ trong đầu, thứ mà mọi bài học bản đồ rốt cuộc nhắm tới.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu học đọc bản đồ?

Khoảng năm sáu tuổi trẻ bắt đầu được bậc nhìn từ trên xuống bằng đồ chơi và sơ đồ phòng. Ký hiệu và tỉ lệ hợp với trẻ bảy tám tuổi. Xoay bản đồ và tìm chỗ mình đứng thường vững dần từ khoảng chín mười tuổi.

Nên dùng bản đồ nào để dạy trẻ lần đầu ngoài trời?

Bản đồ tờ rơi hoặc bảng sơ đồ ở cổng công viên, khu du lịch là tốt nhất, vì ít chi tiết, có mốc lớn và lối đi rõ. Bản đồ địa hình và bản đồ chạy định hướng để sau khi trẻ đã thạo các bậc cơ bản.

Con cứ xoay bản đồ cho chữ đúng chiều thì làm sao?

Giải thích rằng bản đồ phải nhìn cùng hướng với mình, chữ ngược không sao. Cho trẻ thử cả hai cách ở một ngã rẽ và tự thấy cách nào đúng. Trẻ thấy tận mắt thì bỏ thói quen nhanh hơn nghe giảng.

Có nên để trẻ dùng bản đồ điện thoại không?

Nên, nhưng sau khi trẻ đã đọc được bản đồ giấy. Dùng điện thoại để kiểm lại kết quả của trẻ, tắt chế độ tự xoay để trẻ vẫn phải tự định hướng. Như vậy trẻ vừa có kỹ năng, vừa biết dùng công cụ.

Làm sao biết trẻ đã thật sự hiểu tỉ lệ?

Cho trẻ đo một quãng trên bản đồ, đoán bao nhiêu mét hay bao nhiêu phút đi bộ, rồi đi kiểm. Nếu trẻ đoán gần đúng ở vài lần liên tiếp và tự sửa được khi lệch, trẻ đã hiểu tỉ lệ chứ không chỉ thuộc công thức.

Dạy đường đồng mức cho trẻ có quá sớm không?

Với trẻ dưới mười tuổi thì thường sớm. Từ khoảng mười một mười hai tuổi, nếu trẻ đã thạo các bậc cơ bản và tò mò về núi đồi, cách vẽ quanh nắm tay giúp trẻ hiểu nhanh mà không cần lý thuyết dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138