Đêm nhiều mây, cách giữ hướng tốt nhất là đã đánh dấu hướng từ lúc trời còn sáng, rồi tận dụng kẽ mây, quầng sáng đô thị in trên mây và vệt trăng sau mây để kiểm lại; còn nếu không có những thứ đó, ở yên chờ sáng gần như luôn đúng hơn là đi. Bầu trời không cho bạn hướng thì đừng cố tạo ra hướng từ gió, tiếng động hay cảm giác.
Ở Việt Nam, mùa mưa kéo dài nửa năm ở nhiều vùng, và mùa đông miền Bắc có những tuần mây thấp liên tục. Người học tìm hướng bằng sao cần một kế hoạch cho đêm không có sao, vì những đêm đó không hiếm. Bài này đi qua việc chuẩn bị trước khi tối, cách đọc từng mảnh trời, những dấu hiệu dễ lừa, bảng quyết định đi hay ở, và một tình huống cắm trại gia đình.
Làm trước khi trời tối: đêm mây không thành vấn đề
Phần lớn rắc rối của đêm mây được giải quyết lúc năm sáu giờ chiều. Đến chỗ ngủ đêm, làm ngay:
- Đánh dấu hướng bắc bằng la bàn nếu có, bằng hai cọc hoặc một hàng đá, kèm một mốc xa trên đường chân trời.
- Ghi hướng của đường đi ngày mai so với mốc đó: ví dụ, đường xuống bản nằm bên tay phải cây đa lẻ, cách chừng nửa sải tay khi duỗi thẳng.
- Ghi chỗ mặt trời lặn so với mốc. Nhớ rằng mặt trời lặn lệch về tây bắc vào mùa hè và về tây nam vào mùa đông, nên chỉ coi đó là hướng tây phỏng chừng.
- Chụp ảnh toàn cảnh bốn phía bằng điện thoại khi còn sáng, rồi tắt màn hình để giữ pin.
- Buộc một sợi dây phản quang từ lều tới chỗ vệ sinh và chỗ lấy nước, để không ai phải đoán đường ban đêm.
- Gửi vị trí và kế hoạch cho người ở nhà nếu còn sóng, ghi rõ: nếu đến giờ hẹn chưa liên lạc được thì báo 112 và chính quyền xã nơi bạn đi.
Sáu việc này mất khoảng mười lăm phút. Đổi lại, khi mây phủ kín lúc tám giờ tối, bạn không cần sao để biết đâu là bắc và đường về nằm ở phía nào.
Đọc kẽ mây: thấy một mảng trời thì suy ra được gì
Mây hiếm khi phủ kín tuyệt đối cả đêm. Mỗi lần mây hở, nhìn nhanh và tự hỏi: mảng trời này có thứ gì đáng tin không?
| Thấy qua kẽ mây | Suy ra được | Độ tin |
|---|---|---|
| Một ngôi sao lẻ đứng yên khi ngắm qua cọc hai mươi phút, ở độ cao gần bằng vĩ độ | Đó có thể là sao Bắc Cực, hướng bắc | Cao nếu qua thêm phép thử độ cao |
| Ba sao thẳng hàng cách đều nằm trong hình chữ nhật lớn | Đai Lạp Hộ; nếu đang mọc hay lặn thì có hướng đông hoặc tây | Cao |
| Một nửa cái gáo Bắc Đẩu, thấy được hai sao mép ngoài | Kéo đường năm lần tới vùng sao Bắc Cực | Khá, nên chờ kẽ mây tiếp để kiểm |
| Một chữ thập nhỏ với hai sao sáng bên cạnh, ở phía nam | Nam Thập Tự; đứng thẳng thì hạ xuống là nam | Khá |
| Một ngôi sao sáng không rõ tên | Ngắm qua hai cọc xem nó lên, xuống hay đi ngang | Thấp, chỉ cho vùng trời |
| Mảng trời quá nhỏ, chỉ vài sao mờ | Không đủ để kết luận | Không dùng |
Mẹo nhỏ: ngồi sẵn ở chỗ có tầm nhìn rộng, đã dựng sẵn cọc ngắm, mắt đã quen tối. Kẽ mây thường chỉ mở vài phút; người phải đi tìm đèn, tìm cọc lúc đó sẽ bỏ lỡ.
Quầng sáng đô thị và vệt trăng sau mây
Mây phản chiếu ánh đèn đô thị. Đêm mây thấp, ánh đèn của một đô thị hay khu dân cư lớn hắt lên đáy mây thành một quầng vàng cam nhạt, thấy được từ hàng chục cây số. Nếu bạn biết khu dân cư đó nằm ở hướng nào so với chỗ mình, quầng sáng là một mốc hướng khá tốt, ổn định suốt đêm.
Nhưng quầng sáng có thể lừa. Ở vùng có nhiều khu dân cư, có thể thấy hai ba quầng cùng lúc. Một khu công nghiệp sáng đèn, một bãi đánh cá đèn sáng ngoài biển cũng tạo quầng. Chỉ dùng khi bạn đã biết trên bản đồ hay từ người dẫn đường rằng phía đó có gì.
Vệt trăng sau mây. Mặt trăng sau lớp mây mỏng tạo một vệt sáng tròn mờ. Nó trôi qua bầu trời giống như sao, mọc ở phía đông, lặn ở phía tây, nên ngắm qua hai cọc cũng đọc được hướng thô. Đừng dùng hình dạng trăng khuyết sau mây để suy hướng, vì không nhìn rõ.
Thứ không phải quầng sáng. Chớp xa ở chân trời, đèn xe chạy trên đường đèo, đèn đuốc của người đi rừng khác đều di chuyển hoặc chập chờn. Chỉ một quầng sáng đứng yên, đều, kéo dài nhiều giờ mới đáng tin.
Ghi lại ngay khi thấy. Khi mây hạ thấp hơn hoặc mưa tới, quầng sáng có thể biến mất. Cắm cọc ngắm theo hướng nó ngay lần đầu thấy.
Những thứ đừng tin trong đêm mây
Đêm không có sao, người ta có xu hướng bám vào bất cứ dấu hiệu nào. Đây là những dấu hiệu hay bị tin nhầm:
- Hướng gió. Gió đêm đổi theo địa hình: ở vùng núi, đêm gió thường thổi từ sườn núi xuống thung lũng, ngược với ban ngày. Gió không cho hướng địa lý.
- Tiếng suối, tiếng xe. Âm thanh dội theo thung lũng, vang vào vách đá, nghe như từ phía này mà thật ra từ phía khác. Dùng để biết có suối hay có đường, không dùng để lấy hướng.
- Cảm giác mình vẫn đi thẳng. Không có mốc, người đi bộ trượt thành đường cong mà không hề biết. Thử nghiệm đơn giản ở sân bóng với mắt bịt cho thấy ai cũng đi lệch sau vài chục mét.
- Ánh sáng di chuyển. Đèn xe, đèn người đi rừng khác không phải mốc.
- Điện thoại hết sóng nhưng còn định vị. Định vị vệ tinh vẫn chạy khi mất sóng, nhưng bản đồ thì không hiện nếu chưa tải ngoại tuyến. Biết toạ độ mà không có bản đồ chỉ có ích khi gửi được cho người cứu nạn.
Điểm chung: những thứ trên có thể giúp bạn biết có gì xung quanh, nhưng không cho bạn một hướng đi đáng tin. Nếu chỉ còn những thứ này, đó là tín hiệu nên ở yên.
Ở yên hay đi: bảng quyết định
Bảng này dành cho tình huống đã ở ngoài trời khi trời tối, mây kín, không có la bàn hoặc la bàn không đủ để chọn đường an toàn.
| Tình huống | Nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Đang ở chỗ trại an toàn, có đồ ngủ, có nước | Ở yên tới sáng | Không có lý do để chấp nhận rủi ro đi đêm |
| Bị lỡ đường trong rừng, không chắc mình ở đâu | Dừng, giữ ấm, báo tin nếu có sóng, gọi 112 | Đi tiếp làm bạn xa vùng người tìm sẽ tìm |
| Có người bị thương, còn sóng | Gọi 112, báo chính quyền xã gần nhất, gửi toạ độ, ở yên | Người cứu nạn tới chỗ có toạ độ nhanh hơn bạn tự đi |
| Đứng ở chỗ nguy hiểm: lòng suối có thể lũ, chân vách đá lở | Di chuyển ngắn lên chỗ cao, an toàn gần nhất, rồi dừng | Mục tiêu là thoát nguy, không phải về nhà |
| Địa hình trống, quen, đích gần, đã đánh dấu hướng từ chiều | Có thể đi chậm, theo mốc gần, cả nhóm sát nhau | Đủ điều kiện như đi theo sao, chỉ là thiếu sao |
| Đã quá giờ hẹn với người ở nhà | Ở yên, giữ ấm, phát tín hiệu bằng đèn, còi | Người ở nhà sẽ báo; bạn cần ở chỗ người tìm dễ thấy |
Đọc bảng từ trên xuống, dòng đầu tiên khớp với bạn là dòng để làm. Bốn trên sáu dòng là ở yên, không phải ngẫu nhiên.
Lỗi hay gặp trong đêm mây và cách sửa
Những lỗi dưới đây thường gặp ở người đã biết tìm hướng bằng sao, chứ không chỉ người mới, vì họ quen dựa vào bầu trời:
- Để dành việc tìm hướng tới lúc cần. Đến tối mới định tìm sao thì mây đã kéo tới. Sửa: đánh dấu hướng ngay khi tới chỗ dừng chân, dù trời đang quang.
- Nhận vội một ngôi sao qua kẽ mây. Kẽ mây chỉ mở vài phút, người ta có xu hướng gán đại. Sửa: chỉ dùng kết quả qua được ít nhất một phép thử; không qua thì ghi là chưa chắc.
- Đi tìm chỗ thoáng hơn để thấy trời. Rời trại giữa đêm để lên đỉnh đồi gần đó là cách nhiều người lạc ngay sát trại. Sửa: chọn chỗ có tầm nhìn từ lúc còn sáng; ban đêm không đi xa khỏi dây đánh dấu.
- Bật đèn liên tục vì sốt ruột. Pin cạn trước khi trời sáng, mắt không quen tối nên bỏ lỡ kẽ mây. Sửa: tắt đèn, chỉ bật đỏ khi cần làm việc.
- Cả nhóm cùng chờ một người. Sửa: phân công, một người canh trời, người khác giữ ấm, nấu nước, nghỉ; đổi ca mỗi giờ.
- Quên báo tin trong lúc còn sóng. Sửa: gửi vị trí và tình hình ngay khi biết mình phải ở lại qua đêm, trước khi pin hoặc sóng mất.
Đêm mây không phải tình huống khẩn cấp. Nó chỉ trở thành khẩn cấp khi người trong nhóm cố làm điều mà trời không cho phép.
Áp vào chuyến đi: gia đình chị Lan và cơn mưa đầu đêm
Gia đình chị Lan cắm trại hai đêm ở một khu trại ven rừng có quản lý, cách bãi đỗ xe khoảng hai cây số đường mòn. Chiều đầu tiên, theo thói quen, chị cắm hai cọc theo hướng bắc bằng la bàn, chọn ngọn đồi trọc bên kia khe làm mốc, chụp ảnh bốn phía và nhắn cho em gái ở nhà kế hoạch cùng giờ về.
Bảy giờ tối mây kéo tới, mưa nhỏ. Chồng chị muốn ra bãi xe lấy thêm áo cho con vì đêm lạnh hơn dự kiến. Chị Lan nhìn bảng quyết định trong đầu: khu trại an toàn, cả nhà đủ áo nếu mặc chồng hai lớp, đường mòn hai cây số qua rừng, trời mưa, không trăng sao. Chị đề nghị không đi. Cả nhà lấy áo mưa lót thêm vào túi ngủ của hai đứa nhỏ, nấu một nồi nước nóng.
Mười giờ đêm mây hở chừng năm phút. Chị Lan ngồi sẵn cạnh hai cọc, thấy được hai sao mép gáo Bắc Đẩu và một sao lẻ ở cuối đường kéo dài, đúng hướng hai cọc. Không cần dùng tới, nhưng cả nhà yên tâm hơn. Sáng hôm sau, trời quang, đi ra bãi xe mất ba mươi phút, và chồng chị nhận ra đoạn đường mòn có hai chỗ rẽ mà ban đêm rất dễ đi nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Đêm nhiều mây có cách nào tìm hướng không cần dụng cụ?
Có vài cách thô: chờ kẽ mây để thấy một chòm sao quen, dùng quầng sáng của khu dân cư mà bạn biết hướng, ngắm vệt trăng sau mây qua hai cọc. Không cách nào chắc bằng việc đã đánh dấu hướng từ lúc chiều.
Có nên dựa vào hướng gió để đi ban đêm không?
Không. Gió đêm đổi theo địa hình, ở vùng núi thường thổi từ sườn xuống thung lũng, ngược với ban ngày, và đổi chiều khi có mưa. Hướng gió chỉ cho biết thời tiết sắp thay đổi, không cho hướng địa lý.
Quầng sáng trên mây có đáng tin để định hướng không?
Đáng tin khi bạn biết chắc phía đó có khu dân cư lớn và chỉ có một quầng. Ở vùng nhiều khu dân cư, khu công nghiệp, hay gần biển có đèn tàu cá, có thể có nhiều quầng, dễ nhầm. Ghi hướng quầng sáng bằng cọc ngay khi thấy.
Mất sóng điện thoại thì có còn định vị được không?
Định vị vệ tinh vẫn hoạt động khi mất sóng, nhưng bản đồ chỉ hiện nếu bạn đã tải bản đồ ngoại tuyến từ trước. Hãy ghi toạ độ lại, giữ pin, và gửi cho người cứu nạn ngay khi có sóng trở lại.
Nếu đã quá giờ hẹn mà vẫn ở ngoài rừng thì làm gì?
Ở yên tại chỗ dễ thấy, giữ ấm, phát tín hiệu bằng đèn và còi theo từng đợt. Người ở nhà sẽ báo 112 và chính quyền xã theo kế hoạch bạn đã để lại. Đi tiếp lúc này làm người tìm khó thấy bạn hơn.
Vì sao nên đánh dấu hướng ngay cả khi trời đang quang?
Vì mây có thể kéo tới bất cứ lúc nào, nhất là trong mùa mưa và ở vùng núi. Đánh dấu chỉ mất vài phút lúc chiều, còn đến khi cần mới tìm thì có thể đã không còn sao hay mặt trời để tìm.