PhuongHuong.comPhương Hướng
Tìm hướng bằng sao trời

Cách nhận biết sao Bắc Cực ở Việt Nam: cao bao nhiêu, sáng cỡ nào, hay nhầm sao gì

Sao Bắc Cực ở Việt Nam nằm thấp bằng vĩ độ nơi đứng, sáng vừa phải và gần như đứng yên. Ba phép thử để chắc mình không nhìn nhầm sang hành tinh hay sao khác.

An older Vietnamese man sits on a dyke at the edge of a harvested rice field at night, raising his clenched fist toward the low northern horizon, wide shot, cool starlight

Sao Bắc Cực ở Việt Nam là một ngôi sao sáng vừa phải, nằm thấp ở phía bắc, cao trên chân trời đúng bằng vĩ độ nơi bạn đứng: chừng hai mươi độ ở miền Bắc, mười lăm sáu độ ở miền Trung, chưa tới mười một độ ở Nam Bộ. Nó gần như không di chuyển suốt đêm trong khi mọi ngôi sao khác trôi dần từ đông sang tây. Ba dấu hiệu đó, thấp, vừa sáng và đứng yên, đủ để nhận ra nó mà không cần ứng dụng nào.

Bài này dành cho người đã biết sơ qua cách dò đường từ các chòm sao, nhưng đứng ngoài trời vẫn không dám chắc ngôi sao trước mặt có đúng là nó không. Phần dưới giải thích vì sao ở nước ta sao Bắc Cực khó thấy hơn ở sách vở nước ngoài, những ngôi sao và hành tinh hay bị nhận nhầm, ba phép thử để xác nhận, và cách chọn chỗ đứng cho từng vùng.

Vì sao sao Bắc Cực ở nước ta lại thấp như vậy

Sao Bắc Cực nằm gần như trên đường kéo dài của trục quay Trái Đất về phía bắc. Đứng ở Bắc Cực địa lý, bạn thấy nó ngay trên đỉnh đầu; đứng ở xích đạo, nó nằm sát chân trời. Ở giữa hai nơi đó, độ cao của nó so với chân trời xấp xỉ bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Đây là quy luật hình học, không phụ thuộc mùa hay giờ trong đêm.

Việt Nam trải từ khoảng vĩ độ tám độ rưỡi ở mũi Cà Mau đến khoảng hai mươi ba độ ở vùng cực bắc, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Vì thế sao Bắc Cực luôn treo thấp: ở vùng cực bắc khoảng hai nắm tay rưỡi, ở Hà Nội khoảng hai nắm tay, ở Huế và Đà Nẵng khoảng một nắm tay rưỡi, ở cao nguyên quanh Đà Lạt hơn một nắm tay, ở Thành phố Hồ Chí Minh và Cà Mau chừng một nắm tay. Một nắm tay duỗi thẳng che khoảng mười độ.

Nhiều sách hướng dẫn kỹ năng dịch từ nước ngoài vẽ sao Bắc Cực ở độ cao bốn năm mươi độ, đúng với nơi tác giả sống chứ không đúng với ta. Người đọc mang hình ảnh đó ra ngoài trời, ngước cổ tìm ở lưng chừng trời, rồi nhận đại một ngôi sao ở đó. Nhớ được rằng ở nước ta sao Bắc Cực thấp hơn mình tưởng là đã tránh được lỗi phổ biến nhất.

Sao Bắc Cực hay bị nhầm với những gì

Dưới đây là các ứng viên nhầm hay gặp nhất khi người mới ra ngoài trời. Cột cuối là cách loại nhanh, không cần dụng cụ.

Thứ dễ nhầmVì sao bị nhầmCách loại trong vài phút
Một hành tinh sáng treo thấpRất sáng, ánh đều không lấp lánh, nhiều người nghĩ sao Bắc Cực phải là sao sáng nhấtHành tinh đi trên dải trời phía đông, nam và tây; ở Việt Nam không bao giờ nằm thấp ngay chính bắc
Sao sáng nhất bầu trời mùa đôngChói, lấp lánh nhiều màu khi ở thấpNó mọc ở đông đông nam, lặn ở tây tây nam, đi sau chòm Lạp Hộ, và trôi rõ sau nửa giờ
Một sao trong cán gáo Bắc ĐẩuNằm ở phía bắc, sáng ngang sao Bắc CựcCó hai sao sáng khác xếp thành đường cong liền kề; sao Bắc Cực đứng lẻ
Đèn trên đỉnh đồi xa, đèn tàu cáỞ thấp, đứng yênNhìn qua ống nhòm thấy hình đèn, hoặc nó nằm dưới cả đường chân trời của núi
Máy bay bay xaĐốm sáng ở thấp, thoạt nhìn đứng yênCó đèn chớp, sau một hai phút đã dịch chỗ rõ

Hai dòng đầu chiếm phần lớn trường hợp nhầm. Quy tắc gọn để nhớ: ngôi sao nào quá chói thì gần như chắc chắn không phải sao Bắc Cực.

Ba phép thử để chắc chắn đó là sao Bắc Cực

Không cần làm cả ba mới tin, nhưng qua được hai phép thử là đủ an tâm để đánh dấu hướng.

  1. Phép thử độ cao. Duỗi thẳng tay, chồng nắm tay từ chân trời lên tới ngôi sao. Số nắm tay nhân mười phải gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Đứng trên đồi cao, chân trời thật nằm thấp hơn tầm mắt một chút; đứng trong thung lũng, phải ước lượng chân trời phía sau dãy núi.
  2. Phép thử đứng yên. Ngắm ngôi sao qua một mốc cố định, như đỉnh cọc hoặc ngọn cây, rồi chờ hai mươi đến ba mươi phút. Mọi sao khác lệch đi thấy rõ, vì bầu trời quay khoảng mười lăm độ mỗi giờ; sao Bắc Cực vẫn ngồi nguyên chỗ cũ.
  3. Phép thử đối chiếu chòm sao. Nếu Bắc Đẩu đang hiện thì đường kéo dài từ hai sao mép gáo phải đi tới ngôi sao này; nếu đang là mùa thu thì chòm Thiên Hậu hình chữ W phải nằm về phía đối diện với Bắc Đẩu qua nó.
  4. Đánh dấu ngay. Khi đã qua phép thử, cắm cọc ngắm hoặc chọn một mốc dưới đất ở thẳng phía dưới ngôi sao, vì sau đó mây có thể kéo tới bất cứ lúc nào.

Phép thử đứng yên tốn thời gian nhất nhưng gần như không thể sai. Nó còn có lợi phụ: trong lúc chờ, mắt bạn quen bóng tối hơn, các sao mờ xung quanh hiện ra và việc nhận chòm sao về sau dễ hơn hẳn.

Khi sao Bắc Cực bị che: suy ra chỗ nó lẽ ra phải ở

Ở Nam Bộ và trong các thung lũng miền núi, chuyện thường gặp là thấy rõ Bắc Đẩu hoặc Thiên Hậu nhưng sao Bắc Cực lại nằm khuất sau hàng cây hay sườn núi. Bạn vẫn lấy được hướng bắc, chỉ kém chính xác hơn một chút.

Cách làm: kéo đường từ hai sao mép gáo Bắc Đẩu như bình thường, đếm đủ năm khoảng, và dừng lại ở độ cao bằng vĩ độ nơi đứng tính theo nắm tay. Điểm tưởng tượng đó là chỗ sao Bắc Cực đang nấp. Hạ thẳng từ điểm ấy xuống mặt đất, bạn có hướng bắc với sai số vài độ. Nếu đang mùa thu, làm tương tự từ chòm Thiên Hậu.

Cách thứ hai dùng được bất cứ lúc nào: chọn một ngôi sao sáng ở phía bắc, theo dõi nó trong một hai giờ. Các sao phía bắc quay quanh một điểm cố định; điểm đó chính là cực trời, nằm ở tâm cung tròn mà mỗi ngôi sao vẽ ra; hai lần đánh dấu vị trí một sao cách nhau một giờ đủ để đoán tâm ấy nằm ở phía nào. Cách này chậm và thô, chỉ nên dùng khi đã ngồi chờ sáng ở chỗ an toàn.

Dù dùng cách nào, ghi rõ trong sổ rằng hướng này là suy ra, không phải nhìn thấy, để sáng hôm sau cả nhóm biết cần kiểm lại bằng mặt trời hoặc la bàn trước khi dựa vào nó mà đi xa.

Chọn chỗ đứng theo từng vùng

Miền núi phía Bắc. Sao Bắc Cực cao hơn cả nước nhưng hay bị dãy núi phía bắc che. Chọn sống đồi hoặc yên ngựa thoáng về phía bắc, tránh đáy thung lũng. Sương đêm tháng mười hai, tháng một thường kéo vào thung lũng sau mười giờ tối, nên quan sát sớm.

Đồng bằng và trung du. Bờ đê, cánh đồng sau mùa gặt, bãi sông là chỗ lý tưởng. Quầng sáng đô thị ở phía bắc làm sao mờ đi, nên đứng quay lưng về phía thành phố nếu thành phố nằm ở hướng khác.

Ven biển miền Trung. Bãi biển nhìn ra hướng đông, nên phía bắc thường là bờ cát kéo dài hoặc mũi đá. Đi tới đầu bãi, nơi tầm nhìn về bắc không bị đồi cát che.

Tây Nguyên. Cao nguyên rộng, nhiều đồi trống, nhưng hay có mây chiều mùa mưa. Mùa khô từ khoảng tháng mười một đến tháng tư trời trong hơn hẳn.

Nam Bộ. Sao chỉ cao chừng một nắm tay, hàng dừa hay hàng bạch đàn ven kênh cũng đủ che. Chọn ruộng rộng, bờ sông lớn hướng ra bắc, hoặc mái nhà cao. Hơi nước và khói đốt đồng làm mờ chân trời, nên đêm sau mưa thường dễ thấy hơn.

Áp vào chuyến đi: bác Tư kiểm lại sao Bắc Cực ở miền Tây

Bác Tư quen đi bộ đường núi ở miền Bắc, nơi sao Bắc Cực cao hai nắm tay. Lần đầu về thăm người quen ở một xã ven sông lớn miền Tây, bác ra bờ ruộng lúc chín giờ tối tháng Tư, ngước nhìn ở độ cao quen thuộc và không thấy gì. Bác suýt nhận một ngôi sao khá sáng ở lưng chừng trời phía tây bắc, thật ra là một hành tinh.

Bác dừng lại và làm theo phép thử. Bác tính vĩ độ nơi đứng khoảng mười độ, vậy ngôi sao cần tìm chỉ cao một nắm tay. Hàng dừa ven kênh cao gần bằng như thế. Bác đi ra giữa ruộng chừng trăm mét, đứng trên bờ cao hơn, và một ngôi sao vừa sáng hiện ra ngay trên ngọn dừa. Đường kéo từ hai sao mép gáo Bắc Đẩu, lúc đó đang lên cao ở phía bắc, đi thẳng tới nó.

Bác ngắm qua ngọn một cây dừa xa và ngồi chờ hai mươi lăm phút. Ngôi sao không xê dịch, trong khi hành tinh ban nãy đã tụt xuống gần ngọn cây phía tây. Điều bác ghi lại cho lần sau rất ngắn: ở miền Nam, tìm sao Bắc Cực trước hết là tìm chỗ đứng. Đứng sai chỗ thì kỹ năng tốt mấy cũng không có gì để nhìn.

Lỗi hay gặp và cách sửa

Những lỗi dưới đây gặp ở cả người mới lẫn người đã đi nhiều, chủ yếu vì quen tay mà bỏ bước kiểm.

  • Tìm ở lưng chừng trời. Sửa: tính vĩ độ, đổi sang số nắm tay, nhìn đúng độ cao đó.
  • Tin ngay ngôi sao sáng nhất ở phía bắc. Sửa: làm phép thử đứng yên ít nhất hai mươi phút trước khi đánh dấu.
  • Đo độ cao từ ngọn cây thay vì từ chân trời. Sửa: ước lượng chân trời thật, ở vùng phẳng là đường ngang tầm mắt khi đứng thẳng.
  • Không thấy thì kết luận trời không có. Sửa: đổi chỗ đứng, đợi mây, hoặc chuyển sang tìm hướng nam bằng chòm Nam Thập Tự nếu đang mùa và đang ở miền Nam.
  • Bật đèn trắng để xem điện thoại. Sửa: dùng ánh đỏ, hạ độ sáng màn hình thấp nhất; sao Bắc Cực vốn không sáng, mắt chưa quen tối là bỏ sót.
  • Chỉ một người biết cách. Sửa: bảo người thứ hai tự tìm độc lập rồi so kết quả, như cách kiểm chéo bản đồ.

Trước mỗi chuyến đi xa, vẫn để lại lịch trình và giờ về dự kiến cho người ở nhà. Biết tìm sao không thay được việc ai đó biết bạn đang ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Sao Bắc Cực có phải ngôi sao sáng nhất trên trời không?

Không. Nó chỉ sáng ở mức trung bình, nhiều sao và hành tinh khác sáng hơn hẳn. Đặc điểm nhận ra nó là nằm thấp ở phía bắc, đứng lẻ trong một vùng trời khá trống và gần như không di chuyển suốt đêm.

Ở Hà Nội sao Bắc Cực cao bao nhiêu?

Khoảng hai mươi mốt độ trên chân trời, tức chừng hai nắm tay chồng lên nhau khi duỗi thẳng tay. Số này đúng quanh năm, không đổi theo mùa hay giờ, vì nó chỉ phụ thuộc vĩ độ nơi bạn đứng.

Vì sao ở miền Nam rất khó thấy sao Bắc Cực?

Vì vĩ độ thấp nên ngôi sao chỉ cao chừng một nắm tay, hàng cây, nhà cửa hay hơi nước sát chân trời đủ che mất. Chọn chỗ đứng thoáng về phía bắc và đêm trời trong sau mưa sẽ dễ thấy hơn.

Sao Bắc Cực có đứng yên hoàn toàn không?

Gần như yên. Nó vẽ một vòng tròn rất nhỏ, đường kính chưa tới hai độ, quanh cực trời mỗi ngày đêm, mắt thường trong vài giờ khó nhận ra. Với việc tìm hướng ngoài trời, coi nó đứng yên là đủ.

Nếu không chắc đó là sao Bắc Cực thì có nên dùng không?

Không nên dùng để lên đường. Hãy làm phép thử đứng yên hai mươi phút và kiểm độ cao bằng nắm tay. Nếu vẫn không chắc, coi đó là hướng tham khảo, chờ sáng để kiểm bằng la bàn hoặc mặt trời.

Có thể thấy sao Bắc Cực vào mùa mưa không?

Có thể, vào những đêm quang giữa hai trận mưa, thường không khí khi đó rất trong. Nhưng mùa mưa mây kéo nhanh, nên đánh dấu hướng ngay khi vừa xác nhận được, đừng để dành tới lúc cần mới tìm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138