PhuongHuong.comPhương Hướng
Dạy trẻ định hướng

Trò chơi định hướng cho trẻ em: 10 trò tập tìm hướng ở sân nhà và công viên theo tuổi

Mười trò chơi tập tìm hướng cho trẻ từ 4 đến 12 tuổi ở sân nhà, hành lang, công viên: cách bày, lời dẫn, lỗi người lớn hay mắc và khi nào nâng độ khó.

A Vietnamese father kneels on park grass beside two small children pointing in different directions at a wooden stake, seen from behind, late afternoon sun, long soft shadows

Trẻ học định hướng nhanh nhất qua trò chơi có đi lại thật, không phải qua tranh vẽ bốn hướng dán trên tường. Với trẻ bốn đến sáu tuổi, mục tiêu là phân biệt trái phải, trước sau và nhớ một mốc; bảy đến chín tuổi tập gọi tên bốn hướng theo mặt trời buổi sáng; mười đến mười hai tuổi mới chơi với la bàn, sơ đồ và khoảng cách đếm bằng bước chân.

Dưới đây là mười trò xếp theo tuổi, mỗi trò ghi chỗ chơi, đồ cần bày, lời dẫn của người lớn và dấu hiệu để biết trẻ đã sẵn sàng lên trò khó hơn. Tất cả chơi được ở sân nhà, hành lang chung cư hoặc một góc công viên quen. Rừng và đồi để sau, khi trẻ đã chơi thạo ở nơi người lớn nhìn thấy trẻ suốt buổi.

Trẻ mấy tuổi thì hiểu được phương hướng

Người lớn hay nóng vội ở chỗ này. Một đứa trẻ bốn tuổi có thể đọc thuộc "đông, tây, nam, bắc" nhưng chưa hiểu rằng hướng đông không đi theo nó khi nó quay người. Ở tuổi này trẻ định vị mọi thứ theo cơ thể mình: cái ghế ở bên tay cầm thìa, cái cây ở trước mặt. Muốn trẻ tiến lên, phải đi qua đúng bậc ấy chứ không nhảy cóc.

Khoảng sáu bảy tuổi, phần lớn trẻ phân biệt trái phải chắc chắn và bắt đầu hiểu một mốc cố định không đổi chỗ khi mình đổi hướng. Đây là lúc gắn hướng đông với chỗ mặt trời mọc buổi sáng ở nhà mình, gắn một hướng với một vật thật như cổng trường hay hàng cây. Tám chín tuổi, trẻ chịu được trò có luật, đếm bước và đọc hình vẽ đơn giản từ trên nhìn xuống.

Từ mười tuổi trở lên, đa số trẻ cầm la bàn đế trong được, hiểu tỉ lệ khi đi kèm một ví dụ cụ thể, và nhớ được lộ trình ba bốn chặng. Mỗi đứa trẻ một nhịp, nên các mốc tuổi trên chỉ để tham khảo: trẻ chơi trò bậc dưới mà chán, trả lời nhanh và đúng ba buổi liền thì đưa lên bậc trên; trẻ lúng túng, cáu hoặc đoán bừa thì lùi xuống một bậc, không ép.

Bốn trò cho trẻ 4 đến 6 tuổi: trái phải, trước sau và một mốc

Ở bậc này chỉ chơi trong sân nhà hoặc hành lang, mỗi trò dưới mười phút, người lớn luôn đứng trong tầm tay.

  • Rô bốt nghe lệnh. Trẻ làm rô bốt, người lớn ra lệnh "hai bước lên trước, quay tay trái, một bước". Buộc một sợi dây màu vào cổ tay trái của trẻ trong tuần đầu. Khi trẻ đã quen, đổi vai: trẻ ra lệnh dẫn bố mẹ tới chỗ để quả bóng.
  • Đồ vật trốn ở đâu. Giấu một con thú bông rồi chỉ đường bằng lời có trái phải, trước sau, cạnh, sau lưng: "Nó ở sau cái chậu bên tay phải của con". Không chỉ tay; chỉ tay thì trẻ chạy theo ngón tay, không nghe lời.
  • Đi về cái cây mẹ. Chọn một mốc lớn trong sân hoặc góc công viên, gọi là "cây mẹ". Dẫn trẻ đi vòng vài chục bước rồi hỏi: cây mẹ ở đâu, con chỉ đi. Lặp lại từ ba chỗ khác nhau để trẻ thấy mốc đứng yên còn mình di chuyển.
  • Bóng của con. Buổi sáng ra sân, cho trẻ dẫm lên bóng của mình, rồi đứng sao cho bóng nằm trước mặt. Hỏi mặt trời đang ở sau lưng hay trước mặt. Trò này gieo sẵn ý "mặt trời và bóng ngược nhau" để vài năm sau học tìm hướng bằng bóng nắng.

Sai lầm hay gặp ở bậc này là người lớn sửa quá nhiều. Trẻ quay nhầm tay thì chỉ cần nói "dây màu ở tay nào nhỉ", để trẻ tự kiểm. Mỗi lần trẻ tự sửa được là một lần trẻ tin vào cơ thể mình, mà niềm tin đó là nền của mọi kỹ năng định hướng sau này.

Ba trò cho trẻ 7 đến 9 tuổi: gọi tên bốn hướng

Đến tuổi này trò chơi chuyển từ "trái phải của con" sang "hướng của sân", một thứ không đổi dù trẻ đứng chỗ nào.

  • Bốn góc sân. Buổi sáng, cùng trẻ nhìn chỗ mặt trời vừa lên rồi đặt một viên đá màu vàng ở phía đó, gọi là đông. Từ đó suy ra ba hướng còn lại, mỗi hướng một viên đá màu riêng. Người lớn hô "tây", trẻ chạy về viên đá đúng. Hôm sau đứng ở chỗ khác trong sân, trẻ vẫn phải chạy đúng góc.
  • Kho báu ba chặng. Giấu ba mẩu giấy nhỏ, mỗi mẩu ghi một chỉ dẫn có hướng và số bước: "đi về phía tây mười bước, tìm dưới chậu hoa". Mẩu cuối dẫn tới phần thưởng nhỏ. Trẻ bảy tuổi chỉ cần ba chặng; dài hơn thì trẻ quên luật giữa chừng.
  • Người dẫn bịt mắt. Hai trẻ một cặp, một trẻ đeo khăn che mắt, trẻ kia dẫn bằng lời qua một đường đã quét sạch vật cản. Trò này dạy trẻ nói hướng cho rõ, việc rất có ích nếu sau này phải tả cho người khác biết mình đang ở đâu.

Trước khi chơi kho báu, đếm cùng trẻ xem mười bước của con dài bao nhiêu so với mười bước của bố. Trẻ thường ngạc nhiên vì bước mình ngắn hơn nhiều; đó là bài học đầu tiên về chuyện mỗi người đo khoảng cách bằng cơ thể khác nhau, một ý sẽ quay lại khi trẻ học đếm bước đôi trên đường mòn.

Ba trò cho trẻ 10 đến 12 tuổi: la bàn, sơ đồ và đếm bước

Trẻ ở bậc này đã chơi được với dụng cụ thật. Một chiếc la bàn đế trong đơn giản đủ dùng; không cần loại nhiều chức năng.

  • Tam giác la bàn. Đặt một đồng xu dưới chân. Trẻ đi hai mươi bước theo hướng ba mươi độ, quay sang hướng một trăm năm mươi độ đi hai mươi bước, rồi sang hướng hai trăm bảy mươi độ đi hai mươi bước. Nếu cầm la bàn đúng và bước đều, trẻ dừng gần đồng xu. Cách bao xa là thước đo tay nghề của buổi đó.
  • Vẽ sân nhà từ trên cao. Trẻ vẽ sơ đồ sân hoặc một góc công viên như chim nhìn xuống, đánh dấu cây, ghế, cổng, mũi tên chỉ hướng bắc đo bằng la bàn. Người lớn giấu đồ, đánh một dấu nhân trên sơ đồ; trẻ phải tìm bằng sơ đồ, không hỏi thêm.
  • Đoán khoảng cách. Chọn năm vật ở xa dần, trẻ đoán mỗi vật cách bao nhiêu mét, rồi đếm bước đôi để kiểm. Ghi kết quả vào sổ. Sau vài buổi, trẻ tự thấy mình hay đoán ngắn hơn hay dài hơn thực tế.

Ba trò này là cầu nối sang chạy định hướng ở trường. Trẻ chơi thạo cả ba thì đã có đủ nền để đọc bản đồ thật, chỉ còn thiếu kinh nghiệm ở địa hình có cây che khuất, và kinh nghiệm đó phải tích từ từ với người lớn đi kèm.

Chọn trò theo chỗ chơi và thời gian có

Không phải gia đình nào cũng có sân rộng. Bảng dưới gợi ý trò hợp với chỗ sẵn có và quỹ thời gian một buổi.

Chỗ chơiTrò hợpThời gianLưu ý an toàn
Phòng khách, hành lang chung cưRô bốt nghe lệnh, đồ vật trốn ở đâu, người dẫn bịt mắt10 đến 15 phútDẹp đồ dễ vỡ, không chơi gần cầu thang
Sân nhà, sân chungBóng của con, bốn góc sân, kho báu ba chặng20 đến 30 phútĐóng cổng, tránh giờ xe ra vào
Góc công viên quenĐi về cây mẹ, vẽ sân từ trên cao, đoán khoảng cách30 đến 45 phútChọn khu có rào, người lớn đứng chỗ nhìn được trẻ
Bãi cỏ rộng, sân trường ngày nghỉTam giác la bàn, kho báu dài hơn45 đến 60 phútXin phép người trông coi, tránh nắng gắt giữa trưa
Đường mòn dễ, có người đi lạiChỉ chơi đi về cây mẹ và đếm mốc, không tách trẻ khỏi nhómLồng vào chuyến điTrẻ mặc áo sáng màu, đeo còi, luôn có người lớn đi sau cùng

Nguyên tắc chung cho cả bảng: trò nào cần trẻ đi khuất tầm mắt người lớn thì chưa chơi, dù trẻ đã lớn. Định hướng là kỹ năng để không lạc, nên bài học đầu tiên chính là không tự tách khỏi người lớn khi chưa được dặn.

Lỗi người lớn hay mắc khi bày trò định hướng

Biến trò chơi thành bài kiểm tra. Hỏi dồn "hướng tây đâu, sai rồi, nói lại" làm trẻ sợ sai và đoán cho xong. Trẻ đoán đúng nhờ may thì không học được gì. Thay vào đó, hỏi "sao con biết" mỗi khi trẻ chỉ hướng, cả lúc đúng lẫn lúc sai.

Dạy "rêu mọc ở phía bắc" như sự thật. Ở rừng nhiệt đới Việt Nam, rêu mọc theo chỗ ẩm và râm, không theo hướng. Đừng dạy trẻ một mẹo sai để rồi phải gỡ ra sau này; dạy trẻ dùng mặt trời và mốc lớn trước.

Nói hướng mà không gắn vào vật thật. "Phía bắc" là một từ rỗng với trẻ bảy tuổi. "Phía bắc là phía cổng trường của con" thì trẻ nhớ được và tự kiểm được.

Chơi một lần rồi thôi. Kỹ năng định hướng cần lặp. Mười phút mỗi cuối tuần trong hai tháng có ích hơn một buổi ba tiếng rồi bỏ.

Đưa trẻ vào rừng ngay sau vài buổi ở sân. Sân nhà nhìn đâu cũng thấy tường và cổng; rừng thì cây nào cũng giống cây nào. Trẻ cần qua bậc trung gian là công viên rộng và đường mòn ngắn có người lớn đi kèm.

Áp vào nhà mình: lịch tám tuần cho gia đình chị Lan

Chị Lan có hai con, bé lớn tám tuổi, bé nhỏ năm tuổi, nhà ở chung cư gần một công viên có hồ. Lịch dưới đây là một cách xếp mà các gia đình có con hai độ tuổi lệch nhau dùng được: tuần một và hai chơi rô bốt nghe lệnh, đồ vật trốn ở đâu trong phòng khách, bé lớn làm người ra lệnh cho em để tập nói hướng rõ ràng.

Tuần ba và bốn ra sân chung buổi sáng chơi bóng của con và bốn góc sân; bé lớn đặt đá đánh dấu, bé nhỏ chạy. Tuần năm và sáu ra công viên chơi đi về cây mẹ, chọn cây mẹ là một cây đa lớn cạnh hồ. Tuần bảy cho bé lớn chơi kho báu ba chặng có hướng và số bước, bé nhỏ đi cùng mẹ làm đội phụ.

Tuần tám là buổi tổng hợp: mỗi bé tự giấu một món đồ cho người kia tìm, bằng lời chỉ dẫn của mình. Nếu cuối tuần tám bé lớn tự đặt được bốn viên đá đúng hướng ở một chỗ lạ trong công viên, cả nhà đã sẵn sàng cho chuyến dã ngoại đầu tiên có tập định hướng. Nếu chưa, kéo dài thêm hai tuần cũng không sao.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ 4 tuổi đã nên học đông tây nam bắc chưa?

Chưa cần. Ở tuổi này nên tập trái phải, trước sau và nhớ một mốc. Trẻ thuộc tên bốn hướng nhưng chưa hiểu chúng cố định, nên học sớm chỉ thành đọc vẹt. Khoảng sáu bảy tuổi mới gắn hướng đông với chỗ mặt trời mọc.

Có cần mua la bàn cho trẻ ngay từ đầu không?

Không cần. La bàn hợp với trẻ từ khoảng mười tuổi, khi trẻ đã hiểu bốn hướng gắn với mặt trời và mốc. Mua sớm thì trẻ coi là đồ chơi lắc qua lắc lại, kim quay lung tung và trẻ mất hứng.

Con hay nhầm trái phải thì làm sao?

Buộc một sợi dây màu ở cổ tay trái trong vài tuần, chơi rô bốt nghe lệnh mỗi ngày vài phút. Khi trẻ nhầm, hỏi dây màu ở tay nào để trẻ tự kiểm thay vì sửa ngay. Phần lớn trẻ hết nhầm sau vài tuần chơi đều.

Chơi trò định hướng ở chung cư không có sân có được không?

Được. Hành lang và phòng khách đủ cho rô bốt nghe lệnh, đồ vật trốn ở đâu và người dẫn bịt mắt. Trò cần mặt trời thì ra ban công buổi sáng hoặc tranh thủ cuối tuần ra công viên gần nhà.

Bao giờ thì đưa trẻ vào rừng tập định hướng được?

Khi trẻ đã chơi thạo ở công viên rộng, đặt đúng bốn hướng ở chỗ lạ và nhớ được lộ trình ba bốn chặng. Lần đầu nên chọn đường mòn ngắn, có người qua lại, cả nhà đi cùng, báo lịch trình cho người ở nhà và quay về trước giờ đã định.

Trẻ chán trò chơi giữa chừng thì có nên ép không?

Không nên. Dừng lại và chơi tiếp hôm khác. Trò định hướng chỉ có ích khi trẻ còn tò mò; ép chơi thì trẻ đoán bừa cho xong. Có thể rút ngắn trò hoặc đổi vai để trẻ được ra lệnh cho người lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138