Muốn đi theo một ngôi sao ban đêm, bạn chọn một sao thấp nằm ngay trên hướng cần đi, đi về phía nó, và đổi sang sao khác trước khi nó trôi lệch khỏi hướng: đi về phía nam thì đổi mỗi mười đến mười lăm phút, đi về phía đông hay tây thì giữ được lâu hơn, đi về bắc thì sao Bắc Cực dẫn đường cả đêm. Sao dẫn chỉ cho hướng chung; dưới chân, bạn đi từ mốc gần này tới mốc gần khác.
Trước hết cần nói rõ: đi đêm là lựa chọn cuối cùng, không phải kỹ năng để khoe. Trong rừng, đi đêm gần như luôn nguy hiểm hơn ở yên. Bài này dành cho những tình huống buộc phải đi trên địa hình trống và quen, như băng một cánh đồng đã gặt, một bãi bồi, một đồi cỏ thoáng để về tới đường làng. Phần dưới gồm điều kiện để được đi, cách chọn và đổi sao dẫn, bảng thời gian đổi theo hướng, cách giữ hướng trên mặt đất và lỗi hay gặp.
Khi nào mới nên đi theo sao ban đêm
Chỉ đi khi hội đủ các điều kiện dưới đây. Thiếu một điều, ở yên, giữ ấm và báo tin là lựa chọn đúng hơn:
- Địa hình trống, bằng phẳng hoặc dốc thoải, không có vực, khe, suối sâu, rừng rậm trên đường đi: ruộng sau gặt, bãi cỏ, đồi trống, bờ đê.
- Bạn biết mình đang ở đâu và biết đích đến nằm về hướng nào, khoảng cách không quá vài cây số.
- Có lý do rõ ràng để không chờ sáng: người cần được đưa tới nơi có người, trời sắp chuyển mưa lớn, chỗ đang đứng không an toàn.
- Cả nhóm đủ sức, có đèn, có áo ấm, không ai bị thương ở chân.
- Người ở nhà hoặc người ở điểm đến đã được báo, nếu còn sóng điện thoại.
- Đường không đi qua rừng đặc dụng, vùng biên giới, khu quân sự hay khu cấm vào ban đêm.
Nếu đã lạc, không biết mình đang ở đâu, thì đi theo sao chỉ làm bạn lạc xa hơn và khiến người đi tìm khó thấy. Khi đó dừng lại, gọi 112 nếu có sóng, báo chính quyền xã gần nhất, và ở yên chờ sáng hoặc chờ người tới.
Chọn ngôi sao dẫn đường
Thấp, ngay trên hướng cần đi. Sao càng thấp càng dễ giữ trong tầm mắt khi bạn nhìn đường dưới chân. Lý tưởng là chừng một hai nắm tay trên chân trời, nằm thẳng trên điểm bạn muốn tới.
Đủ sáng để không lẫn. Khi bạn cúi xuống nhìn bờ ruộng rồi ngẩng lên, phải tìm lại được nó trong một giây. Sao mờ giữa một đám sao mờ khác sẽ bị mất ngay lần ngẩng đầu thứ hai.
Có hình dễ nhớ quanh nó. Một sao nằm cạnh một cặp sao khác, hoặc ở đầu một đường ba sao, dễ tìm lại hơn sao đứng lẻ giữa vùng trống.
Không phải hành tinh nếu sắp đi lâu. Hành tinh rất sáng, dễ giữ, và trong một hai giờ nó trôi giống hệt sao, nên vẫn dùng được. Nhưng nó thường nằm cao, và có lúc quá chói làm mắt kém nhìn đường.
Ghi lại sao đang dùng. Người dẫn đầu nói to cho cả nhóm: sao dẫn hiện là ngôi sao sáng ngay trên ngọn cây xa, bên phải hai sao nhỏ. Như vậy người thứ hai có thể tiếp quản khi người dẫn đầu cần dừng.
Bao lâu thì phải đổi sao dẫn
Sao trôi khoảng mười lăm độ mỗi giờ, nhưng mức lệch khỏi hướng đi phụ thuộc bạn đi về phía nào. Ở Việt Nam, sao mọc và lặn gần như thẳng đứng, nên đi về đông hay tây được lợi lớn.
| Hướng đi | Sao dẫn nên chọn | Đổi sao sau khoảng |
|---|---|---|
| Bắc | Sao Bắc Cực, nếu thấy | Không cần đổi; nó gần như đứng yên |
| Bắc, khi sao Bắc Cực bị che | Sao thấp gần phía trên hoặc bên cạnh vị trí sao Bắc Cực | Ba mươi phút |
| Đông | Sao vừa mọc ở chân trời phía đông | Ba mươi đến bốn mươi lăm phút, hoặc khi sao đã cao hơn hai nắm tay |
| Tây | Sao cao chừng hai nắm tay ở phía tây | Đi tới khi sao gần lặn rồi chọn sao kế tiếp phía trên nó |
| Nam | Sao thấp ở phía nam | Mười đến mười lăm phút, vì sao phía nam trôi ngang |
| Các hướng chéo | Sao thấp trên đúng hướng chéo | Mười lăm đến hai mươi phút |
Lý do của sự chênh lệch: ở vĩ độ của nước ta, đường đi của một ngôi sao ở phía đông gần như dựng đứng, nghiêng chừng mười đến hai mươi độ về phía nam. Một giờ sau khi mọc, nó đã cao khoảng một nắm tay rưỡi nhưng hướng của nó chỉ trượt vài độ. Ngược lại, một ngôi sao thấp ở phía nam đi gần như song song với chân trời, mỗi giờ trượt hướng chừng mười độ hoặc hơn, nên chỉ mười lăm phút đã lệch hai ba độ hoặc hơn, đủ để sau một cây số bạn cách đích vài chục mét.
Nếu không chắc, cứ đổi sao mỗi mười lăm phút với mọi hướng. Đổi nhiều lần không hại gì, quên đổi mới là nguyên nhân khiến người đi đêm vẽ ra một đường cong lớn mà không biết.
Các bước chuyển sang sao dẫn mới
Đổi sao là thời điểm dễ sai nhất. Mỗi lần đổi, cả nhóm dừng lại và làm đủ:
- Dừng hẳn, đứng yên. Không đổi sao trong khi đang bước.
- Kiểm hướng bằng một cách độc lập: sao Bắc Cực nếu thấy, hướng đông tây từ chòm Lạp Hộ, hoặc la bàn nếu có.
- Tìm trên đúng hướng đó một ngôi sao thấp mới, thoả các điều kiện ở mục trên.
- Người đi cuối quay lại xem phía sau: điểm xuất phát hoặc mốc vừa qua có nằm đúng sau lưng không. Nếu lệch, cả nhóm đã đi cong.
- Đọc to sao dẫn mới cho cả nhóm, ghi giờ đổi.
- Chọn mốc gần đầu tiên trên mặt đất dưới sao dẫn mới, rồi mới đi tiếp.
Mỗi lần đổi mất hai ba phút. Đó cũng là lúc nghỉ chân, đếm người, uống nước. Nhóm nào coi việc đổi sao là một nhịp nghỉ có kỷ luật thường giữ được sức và hướng tốt hơn nhóm cố đi liền một mạch.
Giữ hướng trên mặt đất: mốc gần, đếm bước và người đi cuối
Không ai đi được mà mắt dán vào ngôi sao. Dưới chân là bờ ruộng, rãnh nước, gốc rạ. Cách đúng là nhìn sao để chọn một mốc gần trên mặt đất, cách vài chục mét, nằm ngay dưới sao: một bụi cây, một cột mốc ruộng, một gốc cây đứng lẻ. Đi tới mốc đó với mắt nhìn đường. Tới nơi, ngẩng lên tìm sao, chọn mốc tiếp theo.
Đếm bước giúp biết đã đi bao xa. Một người lớn trên đất bằng thường đi chừng sáu bảy chục bước đôi cho một trăm mét, tức đếm mỗi lần chân trái chạm đất; ban đêm bước ngắn lại, nên con số tăng lên. Tự đo trước ở nhà trên một đoạn đã biết. Khi đếm đủ quãng tới điểm đích mà chưa thấy, dừng lại, đừng đi tiếp vô hạn.
Người đi cuối có việc riêng: thỉnh thoảng quay lại nhìn một ngôi sao thấp ở hướng ngược lại, hoặc một ánh đèn ở điểm xuất phát. Nếu nó không còn ở đúng sau lưng, cả nhóm đang trôi lệch. Người dẫn đầu và người đi cuối nên là hai người đều biết tìm sao, và nhóm giữ khoảng cách đủ gần để nhìn thấy đèn của nhau.
Áp vào chuyến đi: nhóm của Minh về đường làng qua cánh đồng sau gặt
Nhóm bốn người của Minh đi dạo cánh đồng gặt xong ở vùng đồng bằng, chiều về muộn vì một bạn bị chuột rút. Trời tối hẳn, điện thoại hai người hết pin, máy còn lại không sóng. Đường làng có nhà người quen nằm về phía nam, cách chừng một cây số rưỡi, khuất sau một con đê nên không thấy đèn. Đồng bằng, khô, không kênh sâu, cả nhóm biết vùng này. Bạn bị chuột rút đã đi lại bình thường. Mây đang kéo tới từ phía tây.
Minh quyết định đi. Sao Bắc Cực thấy rõ ở sau lưng, nên Minh chọn một ngôi sao thấp phía nam, đọc to cho nhóm, chọn mốc là một cây gòn đứng lẻ. Cứ khoảng mười hai phút cả nhóm dừng, người đi cuối quay lại xác nhận sao Bắc Cực vẫn ở đúng sau lưng, rồi chọn sao mới. Lần đổi thứ hai, người đi cuối báo sao Bắc Cực không còn nằm đúng sau lưng mà lệch hẳn sang một bên: cả nhóm đã trôi về phía tây theo đà ngôi sao dẫn trôi sang phải. Minh chỉnh hướng đi về phía đông một chút cho tới khi sao Bắc Cực lại nằm ngay sau lưng.
Bốn mươi phút sau nhóm lên tới chân đê, thấy đèn nhà người quen lệch chưa tới trăm mét về bên phải. Câu Minh ghi lại: nếu cánh đồng có kênh sâu, hay nhóm không biết vùng này, thì cả nhóm đã ngồi lại ở gốc cây gòn chờ sáng.
Lỗi hay gặp và đồ mang theo
Đi theo sao sai cách thường không làm bạn đi ngược hướng, mà làm bạn đi một đường cong dài:
- Quên đổi sao. Sau một giờ đi về phía nam theo cùng một sao, bạn có thể đã lệch mười mấy độ về phía tây. Sửa: hẹn giờ đổi.
- Nhìn sao trong lúc bước. Vấp ngã, trẹo chân. Sửa: đi theo mốc gần, chỉ ngẩng lên khi đứng yên.
- Bật đèn trắng mạnh. Mất mắt đêm, không tìm lại được sao. Sửa: đèn đỏ hoặc đèn trắng mức yếu chiếu xuống chân.
- Đi khi đã lạc. Sửa: không biết mình ở đâu thì ở yên, báo tin.
- Không đếm bước. Đi quá đích mà không biết. Sửa: đếm theo từng trăm mét, ghi lại.
- Mang theo: đèn đầu có chế độ đỏ, pin dự phòng, còi, áo ấm, nước, la bàn, một sợi dây ngắn buộc cổ tay hai người đi cạnh nhau khi đi qua chỗ tối khó thấy nhau.
Tập ở nhà: chọn một sân vận động hay bãi cỏ rộng quen thuộc, buổi tối, đi theo một ngôi sao mà không đổi trong nửa giờ, đánh dấu điểm cuối; hôm sau đi lại, đổi sao mỗi mười phút. So hai điểm cuối, bạn sẽ thấy vì sao phải đổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đi trong rừng ban đêm theo hướng sao không?
Gần như không bao giờ. Trong rừng tán che sao, đường dưới chân nhiều vực, suối, đá trơn, và rất dễ lạc khỏi lối mòn. Ở yên, giữ ấm, báo tin và chờ sáng an toàn hơn nhiều. Khi nguy hiểm, gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất.
Vì sao đi về phía nam phải đổi sao nhanh hơn?
Vì sao ở phía nam đi ngang từ trái sang phải, khoảng mười lăm độ mỗi giờ, nên lệch khỏi hướng đi rất nhanh. Sao ở phía đông và tây ở Việt Nam chủ yếu đi lên hoặc xuống, ít lệch ngang hơn, còn sao Bắc Cực gần như đứng yên.
Không biết tên sao thì có đi theo sao được không?
Được. Bạn chỉ cần biết hướng cần đi bằng một cách khác, chọn một sao thấp nằm trên hướng đó và đổi sao theo giờ. Tên sao không quan trọng, quan trọng là nhận lại được nó mỗi lần ngẩng đầu.
Làm sao biết mình đang đi lệch?
Người đi cuối quay lại nhìn một mốc phía sau, như sao Bắc Cực khi đi về nam hay đèn ở điểm xuất phát. Nếu mốc không còn đúng sau lưng, cả nhóm đã trôi lệch. Kiểm mỗi lần đổi sao và chỉnh ngay.
Đếm bước ban đêm có chính xác không?
Kém hơn ban ngày, vì ban đêm bước ngắn lại và hay phải vòng tránh chỗ trũng. Hãy tự đo số bước ban đêm trên một đoạn đã biết ở nhà, và coi số đếm là ước lượng, cộng thêm khoảng một phần mười cho chắc.
Nhóm có trẻ em hoặc người lớn tuổi thì xử lý thế nào?
Ưu tiên ở yên chờ sáng hoặc chờ người tới đón, trừ khi chỗ đứng nguy hiểm. Nếu buộc phải đi, xếp trẻ và người lớn tuổi ở giữa nhóm, đi chậm, nghỉ ở mỗi lần đổi sao, và người khỏe nhất đi cuối.