Cây cối chỉ cho hướng ở một số ít trường hợp có điều kiện: cây đứng riêng ở chỗ trống, cây bị một luồng gió chính uốn nhiều năm, hoặc ruộng hoa hướng dương đã nở. Còn tán lá dày phía nam, vòng gỗ rộng phía nam hay ngọn cây ngả về một phía cố định là những mẹo không đáng tin ở rừng Việt Nam.
Bài này đi qua từng mẹo về cây, giải thích cơ chế thật phía sau, nói rõ mẹo nào bỏ hẳn, mẹo nào dùng được nếu đủ điều kiện, và cách người dẫn đường đọc cây như một nguồn thông tin về gió, ánh sáng, địa hình chứ không phải như một cái la bàn.
Ba mẹo về cây nên bỏ hẳn
Vòng gỗ rộng hơn ở phía nam. Khi nhìn mặt cắt một gốc cây, các vòng có thể lệch tâm, rộng một bên hẹp một bên. Nguyên nhân chính là thân nghiêng, cây mọc trên dốc, gió đẩy một phía lâu năm hoặc cành lớn phát triển lệch. Cây ở dốc thường tạo gỗ phản ứng ở một mặt để tự chống đỡ. Không có quy luật nào gắn chiều rộng vòng gỗ với phương nam. Hơn nữa, nhiều cây rừng nhiệt đới không có vòng năm rõ, và bạn cũng không nên chặt cây để xem.
Ngọn cây cao ngả về phía mặt trời mọc. Ngọn cây ngả về phía có khoảng trống nhiều sáng nhất, đó có thể là bìa rừng, khoảng trống do cây đổ, lòng suối hay con đường. Trong rừng, khoảng trống nằm ở đâu thì ngọn cây hướng về đó.
Tán cây dày hơn ở phía nam. Với cây đứng riêng ở vùng ôn đới, mẹo này có chút cơ sở. Trong rừng nhiệt đới, tán mỗi cây phát triển về phía có chỗ trống và ánh sáng, bị cây bên cạnh chen ép. Ở vĩ độ thấp, mặt trời lại đi qua gần đỉnh đầu và có lúc ở phía bắc, nên lợi thế ánh sáng phía nam rất nhỏ.
Cây bị gió uốn: dấu hiệu dùng được nếu biết gió vùng ấy
Ở những nơi có một luồng gió thổi mạnh và đều theo một hướng trong nhiều tháng mỗi năm, cây đứng ở chỗ trống bị uốn dần. Thân nghiêng theo chiều gió, cành phía đón gió ngắn hoặc chết khô, tán dồn sang phía khuất gió như một lá cờ. Người đi biển và người đi núi gọi đó là cây cờ. Những hàng phi lao trồng chắn cát ven biển miền Trung thường cho thấy rõ dạng này: thân và tán ngả vào đất liền, quay lưng về phía biển.
Điều kiện để dùng: bạn phải biết gió chính ở vùng đó thổi từ đâu, và cây phải đứng ở chỗ hứng gió thật sự, như mỏm đồi trống, bãi cát ven biển, sống núi cao. Ở nước mình, mùa đông phía bắc chịu gió mùa đông bắc, mùa hè nhiều nơi chịu gió tây nam, còn ven biển thì gió biển có thể là luồng mạnh nhất. Mỗi vùng mỗi khác, nên câu hỏi "gió chính ở đây từ đâu" phải hỏi người địa phương hoặc tra trước chuyến đi.
Ngay cả khi đủ điều kiện, cây cờ chỉ cho một hướng gần đúng, sai lệch cỡ vài chục độ là bình thường. Trong thung lũng, gió bị địa hình bẻ theo lòng khe, nên cây nghiêng theo lòng khe chứ không theo gió mùa. Hãy coi cây cờ như một cách kiểm tra lại những gì bạn đã biết từ mặt trời hay la bàn.
Bảng: các dấu hiệu từ cây, độ tin cậy và khi nào dùng
Bảng dưới gom các dấu hiệu từ cây hay được truyền miệng, xếp từ dùng được đến nên bỏ:
| Dấu hiệu | Độ chính xác | Khi nào dùng | Điều kiện bắt buộc |
|---|---|---|---|
| Cây cờ ở chỗ hứng gió | Vài chục độ | Kiểm chéo khi đi trên đồi trống, ven biển | Biết gió chính của vùng, cây đứng trống |
| Ruộng hoa hướng dương đã nở | Khá, theo hướng đông | Khi đi qua vùng trồng | Hoa đã nở hẳn, không phải cây non |
| Cây trồng thẳng hàng theo lô | Không chỉ hướng, chỉ có người làm | Biết mình gần nương rẫy | Nhìn thấy hàng thẳng đều |
| Tán dày phía nam | Không đáng tin | Không dùng ở rừng nhiệt đới | Không có |
| Vòng gỗ rộng phía nam | Sai | Không dùng | Không có |
| Ngọn cây ngả về phía đông | Sai | Không dùng | Không có |
Hoa hướng dương đáng nói riêng. Cây còn non, nụ chưa nở, có xoay theo mặt trời trong ngày. Khi hoa nở hẳn thì thân cứng lại và phần lớn bông quay về phía đông. Đi qua một ruộng hướng dương đã nở, nhìn hướng đa số bông là ra phía đông gần đúng. Nhưng ở nước mình đó là cây trồng thành vườn, gặp ở vùng du lịch hơn là trong rừng, nên đây là dấu hiệu thú vị để kiểm chứng hơn là để dựa vào.
Người dẫn đường thật sự đọc gì ở cây
Khi đi rừng, người quen đường nhìn cây để biết mình đang ở đâu trong địa hình, chứ không để tìm phương. Rừng cây to, thân thẳng, ít dây leo thường là rừng già hoặc chỗ ít bị chặt. Rừng cây nhỏ đều nhau, nhiều tre nứa, lau lách là đất từng bị phát, hay gần nương rẫy cũ, nghĩa là có người từng đến. Hàng keo, bạch đàn hay cao su thẳng tắp là rừng trồng, gần như chắc chắn có đường xe chở gỗ dẫn ra ngoài.
Cây còn cho biết độ cao và độ ẩm. Lên cao, cây thấp dần, thân phủ rêu và địa y, có khi gặp rừng lùn trên đỉnh núi lộng gió. Dưới thấp, dọc khe suối, cây lá to, dương xỉ và chuối rừng mọc dày. Thay đổi kiểu cây khi đi là thông tin về việc bạn đang lên hay xuống, đang vào sâu hay ra gần bìa rừng.
Tóm gọn thói quen ấy thành một câu hỏi: kiểu rừng quanh mình đang thay đổi thế nào so với mười phút trước? Nếu bạn chủ động trả lời câu đó vài lần mỗi giờ, bạn sẽ nhớ đường tốt hơn hẳn, và khi cần quay lại sẽ nhận ra đoạn nào đã đi qua.
Áp vào chuyến đi của bạn: danh sách kiểm trước khi tin một cái cây
Gia đình chị Lan đưa con đi dã ngoại ở một đồi thông gần hồ, bé lớn hỏi cây thông nghiêng kia có chỉ hướng không. Đây là cách trả lời có thể dạy luôn cho con, đi qua từng câu hỏi trước khi tin một cái cây:
- Cây có đứng ở chỗ trống, hứng gió thật sự không, hay đứng giữa nhiều cây khác?
- Có phải nhiều cây quanh đó cùng nghiêng một hướng không? Một cây nghiêng có thể do đất lở, do rễ yếu.
- Mình có biết gió chính ở vùng này thổi từ đâu không? Nếu không biết, cây nghiêng không cho mình phương nào cả.
- Mình có đang đứng trong thung lũng hay khe núi, nơi gió bị bẻ theo địa hình không?
- Hướng mà cây gợi ý có khớp với mặt trời lúc này không? Nếu lệch nhiều, tin mặt trời.
- Mình đang dùng dấu hiệu này để chọn ngã rẽ, hay chỉ để kiểm tra lại điều đã biết? Chỉ nên dùng cho việc thứ hai.
Với trẻ nhỏ, cách giải thích dễ nhớ là: cái cây cho biết gió hay thổi từ đâu, còn mặt trời mới cho biết phía nào là phía đông. Con sẽ hiểu rằng mỗi dấu hiệu trả lời một câu hỏi khác nhau.
Bài tập đọc cây cờ trước khi đi thật
Cây cờ dễ thấy nhất ở bãi biển có hàng phi lao, đồi trống có thông lẻ, hay bờ đê lộng gió. Một buổi đi chơi có thể biến thành buổi luyện như sau:
- Trước khi đi, tra xem vùng đó gió chính mùa này thổi từ hướng nào và ghi vào sổ.
- Đến nơi, tìm ít nhất năm cây đứng ở chỗ trống, cách nhau xa. Bỏ qua cây trong lùm hay sát nhà.
- Với mỗi cây, đứng cách vài chục bước, nhìn xem thân nghiêng về đâu, phía nào ít cành, phía nào tán dồn. Chỉ tay theo chiều tán dồn.
- Dùng la bàn đọc hướng tay chỉ, ghi lại. Làm xong năm cây thì so các con số với nhau.
- So với hướng gió chính đã tra. Nếu các cây gần nhau về hướng và khớp với gió chính, bạn đã thấy một cây cờ đúng nghĩa. Nếu lệch nhau nhiều, ghi lại lý do có thể có: địa hình che, cây bị tỉa, đất lở.
- Cuối buổi, thử đoán hướng của cây thứ sáu chỉ bằng mắt trước khi xem la bàn, xem mình sai bao nhiêu độ.
Sau hai ba buổi như vậy bạn sẽ có cảm giác thật về sai số của dấu hiệu này, thường là vài chục độ, và biết đây là thứ để kiểm tra lại chứ không để chọn đường. Bác Tư hay đi bộ đường núi có một thói quen hay: mỗi khi lên một mỏm đồi trống, bác nhìn cây quanh đó rồi đoán hướng trước, rồi mới mở la bàn ra kiểm. Đó là cách giữ kỹ năng mà không bao giờ phải đặt cược vào nó.
Sai lầm hay gặp và cách sửa
Những lỗi sau khiến người mới đi sai hướng dù đã cẩn thận quan sát cây:
- Đọc một cây nghiêng trong rừng như cây cờ. Trong rừng, cây nghiêng vì tìm sáng hay vì đất. Sửa: chỉ đọc cây cờ ở chỗ trống hứng gió.
- Nhầm gió hôm nay với gió chính. Gió hôm nay có thể ngược hoàn toàn với gió đã uốn cây nhiều năm. Sửa: đọc hình dáng cây, đừng nhìn lá đang bay.
- Chặt cây hay cưa cành để xem vòng gỗ. Vừa sai về mẹo, vừa gây hại, và ở nhiều khu rừng là vi phạm. Sửa: bỏ hẳn mẹo vòng gỗ.
- Chọn đường theo cây trồng mà không kiểm hướng. Đường lô trong rừng trồng chạy ngang dọc, có thể dẫn vòng rất xa. Sửa: đi theo đường lô thì nhớ đếm ngã rẽ và chọn đường có vết bánh xe mới.
- Đi vào rừng đặc dụng để thử kỹ năng. Nhiều khu rừng cấm vào khi không có phép. Sửa: tập ở đồi thông, công viên rừng, khu du lịch có đường mòn, và đi cùng người dẫn đường địa phương khi vào rừng lạ.
Trước mỗi chuyến, báo lịch trình và giờ quay đầu cho người ở nhà. Kỹ năng đọc cây chỉ là phần phụ; phần chính là biết mình đang đi đâu và có người biết mình đang ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nhìn tán cây để biết hướng nam không?
Trong rừng nhiệt đới thì không. Tán cây mọc về phía có khoảng trống và ánh sáng, bị cây bên cạnh chen ép. Ở vĩ độ của Việt Nam mặt trời lại gần đỉnh đầu, có lúc lệch bắc, nên lợi thế ánh sáng phía nam rất nhỏ.
Vì sao vòng gỗ của gốc cây bị lệch tâm?
Vòng gỗ lệch chủ yếu do thân nghiêng, cây mọc trên dốc, gió đẩy một phía nhiều năm hoặc tán lệch về một bên. Cây tạo gỗ phản ứng để tự chống đỡ. Không có quy luật nào gắn vòng rộng với phương nam, nên đừng dùng để tìm hướng.
Cây phi lao ven biển nghiêng về phía nào?
Hàng phi lao trồng chắn cát chịu gió biển nhiều năm thường nghiêng và có tán dồn về phía đất liền, quay lưng với biển. Điều này cho biết biển ở phía nào, nhưng muốn đổi ra phương đông tây thì phải biết bờ biển đoạn đó chạy theo hướng nào.
Hoa hướng dương lúc nào cũng quay về hướng đông phải không?
Cây non còn xoay theo mặt trời trong ngày. Khi hoa đã nở hẳn, thân cứng lại và phần lớn bông quay về phía đông. Vì vậy chỉ nhìn đa số bông của một ruộng đã nở mới cho hướng đông gần đúng, không nhìn một bông lẻ.
Đi trong rừng trồng keo, bạch đàn thì tìm đường ra thế nào?
Rừng trồng luôn có đường lô cho xe chở gỗ. Tìm con đường có vết bánh xe, đi theo chiều đường lớn dần và nhiều vết mới hơn. Nhớ đếm và ghi lại các ngã rẽ, vì đường lô đan nhau và rất giống nhau.
Nếu cây và mặt trời cho hai hướng khác nhau thì tin cái nào?
Tin mặt trời. Vị trí mặt trời theo giờ trong ngày chỉ lệch theo mùa trong một khoảng biết trước, còn hình dáng cây chịu tác động của gió, đất, ánh sáng và cây hàng xóm. Dấu hiệu từ cây chỉ nên dùng để kiểm tra lại.