Tổ kiến, tổ mối và mạng nhện không chỉ hướng ở rừng Việt Nam. Côn trùng và chim chọn chỗ làm tổ theo độ ẩm, chỗ khuất gió, nguồn thức ăn và đường bay của con mồi, không theo phương bắc nam. Điều chúng báo được đáng tin hơn là gần đây có nước, có khoảng trống, hay có người sinh sống.
Phần dưới đi qua từng mẹo truyền miệng về con vật, nói vì sao nó sai hoặc chỉ đúng ở nơi rất xa nước mình, rồi chuyển sang những gì con vật thật sự cho bạn biết khi đi rừng, cùng những chỗ nguy hiểm mà người mới hay quên khi lần theo chúng.
Năm mẹo về con vật hay nghe và sự thật phía sau
Tổ kiến luôn nằm phía nam gốc cây. Kiến làm tổ ở chỗ đất khô thoáng, gần nguồn thức ăn, tránh chỗ đọng nước. Phía nào của gốc cây thoả các điều kiện ấy thì tổ nằm phía đó. Ở rừng nhiệt đới, nhiều loài kiến còn làm tổ trên cây, trong lá cuộn, trong thân mục, chẳng liên quan gì đến hướng.
Gò mối dựng theo trục bắc nam. Có một loài mối ở vùng đồng cỏ phía bắc châu Úc xây gò dẹt chạy gần theo trục bắc nam để điều hoà nhiệt. Đó là trường hợp đặc biệt của một loài, ở một vùng. Gò mối gặp ở nước mình có hình dạng theo đất, theo gốc cây, không dùng để đọc hướng được.
Nhện giăng tơ về phía tránh gió. Nhện giăng ở chỗ côn trùng hay bay qua, như giữa hai bụi cây sát lối đi, khe suối, mép khoảng trống. Mạng có khi tránh gió, có khi không. Chỗ có nhiều mạng nhện ngang lối là chỗ ít người đi gần đây, chỉ vậy thôi.
Chim bay về tổ lúc chiều là bay về phía tây. Chim bay về chỗ ngủ của chúng, ở bất cứ hướng nào. Đàn chim chiều chỉ cho biết chỗ ngủ của đàn chim, thường là một vạt cây cao, một vách đá hay một bãi lau gần nước.
Ong bay thẳng về phía nước. Ở vùng khô hạn, ong thợ thường bay thẳng giữa tổ và chỗ lấy nước, nên một đường bay đều của ong có thể gợi ý nước gần. Trong rừng ẩm của nước mình, nước có ở khắp nơi, ong bay đi đâu chủ yếu là đi lấy mật hoa.
Con vật báo được gì, mức tin cậy ra sao
Bỏ chuyện hướng sang một bên, con vật vẫn cung cấp thông tin. Bảng dưới gom những gì người đi rừng lâu năm vẫn để ý:
| Dấu hiệu | Báo điều gì | Mức tin cậy | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tiếng ếch nhái rộ lên lúc chiều tối | Có vũng, khe nước hoặc ruộng gần | Khá | Trời mưa thì ếch kêu khắp nơi, giảm giá trị |
| Muỗi, dĩn nhiều bất thường | Gần chỗ nước đọng | Trung bình | Cũng có thể do lá mục ẩm |
| Đàn chim bay thấp cùng một hướng lúc chập tối | Chỗ ngủ của đàn, thường gần nước hay cây cao | Thấp với việc tìm đường | Không phải hướng ra bìa rừng |
| Mạng nhện giăng ngang lối nhiều | Lối ít người qua gần đây | Khá | Đường mòn chính thường không còn mạng ngang |
| Tiếng gà, tiếng chó | Có thể gần nhà dân | Trung bình | Gà rừng cũng gáy, tiếng vọng trong thung lũng đánh lừa phương |
| Đàn ong, đàn kiến hướng về một gốc cây | Tổ hoặc nguồn ăn | Thông tin nguy hiểm | Tránh xa, nhất là tổ ong vò vẽ |
Nhìn chung, con vật giúp bạn trả lời câu "gần đây có nước không" và "chỗ này có người qua lại không" tốt hơn câu "phía nào là phía bắc". Hai câu đầu rất có ích khi bạn đã lạc và cần quyết định nghỉ ở đâu, nhưng chúng không thay được mặt trời, sao và la bàn.
Tình huống: gia đình chị Lan nghe tiếng gà trong rừng
Gia đình chị Lan, hai vợ chồng và hai con, đi theo một lối mòn dã ngoại ven rừng. Đến chiều, lối mòn chia ba, cả nhà chọn nhầm một nhánh và đi thêm gần một tiếng mà không thấy bãi gửi xe. Chồng chị nghe tiếng gà gáy vọng từ bên trái, liền muốn băng thẳng qua bụi rậm về phía đó vì nghĩ nhà dân ở ngay gần.
Chị Lan cản lại, và chị đúng. Trong thung lũng, tiếng vọng từ vách núi làm âm thanh nghe như đến từ hướng khác. Gà rừng cũng gáy, nhất là sáng sớm và chiều muộn. Và dù có nhà dân thật, khoảng cách theo tai nghe có thể là hai cây số đường dốc với bụi gai, khe sâu ở giữa. Băng rừng với hai đứa trẻ lúc chiều muộn là tự đẩy mình vào chỗ khó hơn.
Cả nhà quay lại ngã ba cuối cùng mà họ nhớ chắc, chừng hai mươi phút đi bộ, rồi chọn nhánh khác và ra bãi xe trước khi trời tối. Tiếng gà là một thông tin, nhưng thông tin ấy chỉ nên đưa vào cuộc bàn bạc, không nên quyết định thay cho con đường mà mình biết chắc.
Những chỗ nguy hiểm khi lần theo con vật
Người mới đọc sách kỹ năng hay nghĩ cứ theo con vật là ra nước, ra người. Trên thực địa, có những rủi ro cần nhớ trước:
- Tổ ong vò vẽ, ong đất. Đường bay đều của ong có khi dẫn về tổ chứ không về nước. Ong đất làm tổ dưới mặt đất ngay cạnh lối đi; thấy ong ra vào một lỗ trên mặt đất thì vòng thật xa, đi nhẹ.
- Đàn kiến lửa, kiến vàng. Ngồi nghỉ trên gốc cây có đường kiến là cách nhanh nhất để bị đốt khắp người. Nhìn kỹ chỗ ngồi trước khi ngồi.
- Lối mòn của thú dẫn vào bụi rậm. Lần theo vết thú để tìm nước thường dẫn bạn vào chỗ cây mọc thấp, phải bò, dễ mất dấu đường về.
- Bẫy thú. Ở một số rừng gần dân vẫn còn bẫy dây, bẫy kẹp. Chỗ có dấu thú dày là chỗ người đặt bẫy nhắm tới. Đi trên lối người đi, nhìn chân.
- Rắn gần nước. Chỗ có ếch nhái là chỗ rắn đến săn. Khi tới gần mép nước lúc chập tối, dùng gậy gõ nhẹ phía trước và soi đèn.
Nếu đã lạc và cần nước, hãy ưu tiên nghe tiếng nước chảy và đi theo hướng địa hình thấp dần trên lối đã có người đi, thay vì lần theo con vật. Và nếu sắp tối, thà ở yên một chỗ an toàn còn hơn đi tìm nước trong bóng tối.
Bài tập quan sát con vật ở công viên, ven hồ
Muốn quen cách đọc thông tin từ con vật mà không mạo hiểm, hãy tập ở công viên có hồ nước hay bãi cây ven sông gần nhà:
- Đi vào hai buổi: một sáng sớm và một chập tối, mỗi buổi khoảng một tiếng.
- Ngồi yên ở một chỗ năm phút, nhắm mắt, đếm có bao nhiêu loại âm thanh con vật và đoán mỗi tiếng đến từ hướng nào. Mở mắt, dùng la bàn ghi lại hướng đoán.
- Đi về phía một tiếng ếch hay tiếng chim để kiểm xem nó đến từ đâu thật. Ghi lại mình đoán lệch bao nhiêu.
- Quan sát đàn chim lúc chập tối: chúng bay về đâu, chỗ đó có gì. Ghi lại.
- Tìm ba đường kiến, xem chúng dẫn về tổ hay về nguồn ăn, và tổ nằm ở phía nào của vật mà nó dựa vào.
Sau hai buổi, phần lớn người tập nhận ra mình đoán hướng âm thanh lệch khá nhiều, nhất là khi gần mặt nước hay tường cao. Biết điều đó ở công viên rẻ hơn rất nhiều so với biết nó trong một thung lũng lúc trời sắp tối. Ghi lại cả kết quả về đường kiến: bạn sẽ thấy tổ nằm đủ mọi phía, đúng như những gì bài này giải thích.
Danh sách mang theo khi đi rừng có nhiều côn trùng
Côn trùng ít khi giúp bạn tìm hướng, nhưng rất hay làm hỏng một chuyến đi hay đẩy một người vào tình huống khó khi đang lạc. Nhóm bạn của Minh sau chuyến đầu tiên đã soạn danh sách dưới đây, chia ra từng người mang:
- Áo dài tay, quần dài sáng màu, tất cao cổ. Màu sáng giúp thấy vắt, kiến bò lên người sớm hơn; ống quần nhét vào tất để chặn vắt.
- Thuốc xịt chống côn trùng và dầu bôi sau khi bị đốt. Xịt vào cổ chân, cổ tay, cổ áo trước khi vào rừng.
- Thuốc chống dị ứng theo chỉ dẫn của người bán thuốc, nhất là khi trong nhóm có người từng sưng nặng vì ong đốt. Người đó báo cho cả nhóm biết từ trước.
- Còi. Thổi ba tiếng ngắn là tín hiệu gọi giúp đỡ, đi xa hơn tiếng hét và không làm khàn giọng.
- Đèn pin đội đầu và pin dự phòng. Chập tối là lúc muỗi, côn trùng bay nhiều và cũng là lúc dễ lạc nhất.
- La bàn, điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến, sạc dự phòng. Đây mới là thứ lo phần phương hướng.
- Túi nhỏ đựng muối hoặc nước muối để gỡ vắt bám nếu đi mùa mưa ở rừng ẩm.
Trước khi đi, mỗi người kiểm lại phần của mình trước mặt cả nhóm. Kiểm tra theo danh sách nghe có vẻ thừa, nhưng chính những thứ nhỏ như còi và đèn đội đầu là thứ hay bị bỏ quên nhất, trong khi lại là thứ cần nhất khi có người lạc lúc trời tối.
Áp vào chuyến đi: nên ghi gì trong sổ
Trước mỗi chuyến đi rừng có người dẫn đường địa phương, hãy hỏi họ về con vật của vùng ấy. Người địa phương biết chỗ nào có ong đất, mùa nào kiến lửa nhiều, bản gần nhất có nuôi gà, chó hay không, và khe nào có ếch kêu quanh năm. Ghi lại những điều đó vào sổ, cùng với giờ quay đầu và lịch trình đã báo cho người ở nhà.
Trong lúc đi, nếu có thói quen ghi chép, hãy ghi những điểm đáng nhớ có kèm âm thanh: khe có tiếng nước chảy mạnh, vạt đồi nghe rõ tiếng gà, bãi trống có nhiều chim. Khi quay về, những điểm âm thanh này giúp bạn nhận ra mình đã qua chỗ này hay chưa, nhất là trong rừng rậm nơi mắt khó nhận mốc.
Điều không nên ghi là "tổ kiến ở phía nam nên đây là phía nam". Giữ sổ cho những thông tin kiểm chứng được, và để mặt trời, la bàn lo phần phương hướng.
Câu hỏi thường gặp
Tổ kiến có nằm ở phía nam gốc cây không?
Không có quy luật đó ở rừng Việt Nam. Kiến chọn chỗ làm tổ theo đất khô thoáng, nguồn thức ăn và tránh chỗ đọng nước. Nhiều loài còn làm tổ trên cây hay trong lá cuộn, nên tổ kiến không dùng để tìm hướng được.
Gò mối có thể chỉ hướng bắc nam không?
Chỉ có một loài mối ở vùng đồng cỏ phía bắc châu Úc xây gò dẹt theo trục gần bắc nam. Gò mối ở nước mình có hình dạng theo đất và gốc cây, không theo hướng, nên đừng dùng.
Nghe tiếng gà gáy trong rừng có phải gần nhà dân không?
Có thể, nhưng không chắc. Gà rừng cũng gáy, và tiếng vọng trong thung lũng làm sai hướng âm thanh. Nhà dân nghe thấy tiếng có khi vẫn cách vài cây số đường dốc. Nên coi đó là thông tin để bàn, đừng băng rừng theo tiếng gà.
Làm sao biết gần chỗ có nước khi đi rừng?
Tiếng nước chảy, tiếng ếch nhái rộ lúc chiều tối, cây lá to và dương xỉ mọc dày, địa hình trũng xuống thành khe là những dấu hiệu khá tin cậy. Đi theo lối có sẵn về phía địa hình thấp dần, đừng bò theo vết thú vào bụi rậm.
Mạng nhện giăng ngang lối mòn cho biết điều gì?
Mạng nhện giăng ngang nhiều cho biết lối đó ít người đi trong mấy ngày gần đây. Nếu bạn nghĩ mình đang trên đường chính mà gặp nhiều mạng ngang, nên dừng lại kiểm tra, có thể bạn đã rẽ sang một nhánh phụ.
Theo đàn chim lúc chiều có ra được bìa rừng không?
Không. Chim bay về chỗ ngủ của chúng, có thể là vạt cây cao giữa rừng, vách đá hay bãi lau gần nước. Hướng bay lúc chiều không liên quan tới bìa rừng hay phương tây, nên không dùng để chọn đường.