Rêu mọc phía bắc chỉ đúng một phần ở những vùng vĩ độ cao, nơi mặt trời quanh năm nằm lệch về phía nam. Ở Việt Nam, rêu mọc theo chỗ ẩm và râm, mà chỗ ẩm trong rừng do tán cây, hướng mưa, độ nghiêng của thân và khe nước quyết định, nên nhìn rêu để tìm phương bắc là cách dễ dẫn sai nhất.
Người mới đi rừng hay nhớ mẹo này vì nó đơn giản và nghe có lý. Phần dưới giải thích vì sao mẹo hỏng ở vĩ độ của nước mình, những trường hợp hiếm hoi rêu cho được một gợi ý, rêu thật sự cho biết điều gì có ích, và nên dùng gì thay thế khi cần tìm hướng ngay.
Mẹo rêu phía bắc ra đời ở đâu và dựa trên giả định gì
Mẹo này xuất phát từ các vùng ôn đới ở bắc bán cầu, nơi mặt trời buổi trưa quanh năm đứng ở phía nam bầu trời và khá thấp. Ở đó, mặt bắc của một tảng đá hay một thân cây đứng riêng sẽ ít nắng hơn hẳn, khô chậm hơn sau mưa, và rêu ưa ẩm có xu hướng phủ dày hơn ở mặt ấy. Ngay cả ở những vùng ấy, người dẫn đường vẫn coi đây là gợi ý yếu, vì chỉ cần một con dốc hay một con suối là trật tự đó đảo ngược.
Giả định ẩn trong mẹo là: nắng quyết định độ ẩm, và nắng luôn đến từ phía nam. Cả hai vế đều lung lay khi đem về Việt Nam. Nước mình nằm trong khoảng vĩ độ từ chừng tám đến chừng hai mươi ba độ bắc, tức là gần như trọn vẹn trong vùng nhiệt đới. Ở đây mặt trời buổi trưa đứng rất cao, và trong một khoảng thời gian giữa năm nó còn lệch sang phía bắc. Trong rừng kín, nắng trực tiếp xuống tới thân cây chỉ qua những khoảng hở của tán, nên vế "nắng quyết định độ ẩm" cũng yếu đi nhiều.
Nói cách khác, mẹo rêu không sai vì người xưa bịa ra; nó sai vì bị mang đi xa khỏi điều kiện sinh ra nó. Hiểu chỗ này giúp bạn tự đánh giá các mẹo khác: hỏi mẹo đó dựa trên giả định gì, và giả định đó có còn đúng ở chỗ mình đang đứng không.
Vì sao ở vĩ độ thấp rêu không theo phương bắc
Mặt trời có lúc nằm phía bắc. Ở những nơi nằm giữa xích đạo và chí tuyến bắc, có một quãng giữa năm mặt trời buổi trưa đi qua phía bắc đỉnh đầu. Ở phía nam nước ta quãng này dài hơn, chừng từ cuối tháng tư tới giữa tháng tám; ở phía bắc ngắn hơn, chừng từ cuối tháng năm tới cuối tháng bảy. Trong quãng ấy, mặt bắc của tảng đá lại là mặt nhận nắng trưa.
Tán rừng che gần hết nắng trực tiếp. Dưới tán rừng thường xanh, ánh sáng đến từ mọi phía dưới dạng tán xạ. Mặt nào của thân cây cũng râm gần như nhau, nên độ ẩm do nắng không còn là yếu tố chính.
Mưa đến theo gió, không theo phương bắc. Mặt thân cây hứng mưa theo gió mùa sẽ ướt lâu hơn. Ở sườn đón gió mùa tây nam, đó có thể là mặt tây nam; ở vùng chịu gió mùa đông bắc mang mưa phùn, đó lại là mặt đông bắc.
Thân nghiêng và dòng nước chảy dọc thân. Nước mưa chảy theo thân cây và đọng lại ở những chỗ lõm, chỗ phân cành. Thân càng nghiêng thì mặt nhận nước chảy và mùn rơi càng ẩm. Rêu theo đó mà dày, bất kể mặt ấy quay về hướng nào.
Khe suối, vách đá và sương núi. Gần suối, rêu phủ mặt quay về phía nước vì hơi ẩm bốc lên. Trên đỉnh núi cao hay mây mù, rêu và địa y phủ kín mọi mặt. Hai trường hợp này gặp rất thường khi đi rừng ở nước mình.
Rêu nói gì với bạn, theo từng chỗ gặp
Thay vì hỏi rêu chỉ hướng nào, hãy hỏi rêu đang cho biết điều gì về chỗ này. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp trên đường rừng:
| Chỗ gặp rêu | Rêu thường dày ở mặt nào | Điều đọc ra được | Dùng để tìm hướng |
|---|---|---|---|
| Thân cây trong rừng kín | Mặt hứng nước chảy, mặt trên của thân nghiêng | Thân nghiêng về đâu, nước chảy thế nào | Không dùng |
| Tảng đá cạnh suối | Mặt quay về phía nước | Có nguồn nước gần, đá trơn | Không dùng |
| Vách đá trong khe hẹp | Gần như kín cả hai bên | Khe ẩm quanh năm, dễ trượt | Không dùng |
| Cây đứng riêng giữa đồi trống phía bắc nước ta | Có khi lệch về mặt khuất nắng mùa đông | Gợi ý rất yếu về phía nam | Chỉ khi kiểm chéo bằng mặt trời |
| Đỉnh núi cao hay có mây | Phủ đều, kể cả cành nhỏ | Vùng mây mù thường xuyên, dễ mất tầm nhìn | Không dùng |
| Bậc đá, tường rào cũ gần bản | Mặt ít người qua lại, chỗ đọng nước | Lối đi cũ, có người từng ở | Không dùng |
Chỉ có một dòng trong bảng cho được gợi ý về hướng, và cả dòng đó cũng cần kiểm lại bằng một cách khác. Năm dòng còn lại đều có ích, nhưng ích cho việc đọc địa hình và nguồn nước, không phải cho phương hướng. Đó là cách nhìn rêu của người quen đi rừng: dùng nó như một thông tin về độ ẩm và về những chỗ trơn trượt cần tránh.
Một tình huống thật: nhóm của Minh tin vào rêu
Nhóm bạn của Minh, bốn người, lần đầu tự đi một cung đường mòn ngắn ở vùng đồi rừng trung du. Cung đường đi vòng một quả đồi, xuất phát từ phía đông và đáng lẽ kết thúc ở bãi đỗ xe phía tây. Đến một ngã ba không có dấu sơn, cả nhóm tranh luận. Một người nhìn quanh, thấy rêu dày ở một mặt của mấy thân cây lớn, và kết luận mặt đó là phía bắc. Theo đó, nhóm chọn nhánh đi về phía mà họ nghĩ là tây.
Thực tế, những cây ấy mọc trên sườn dốc nghiêng xuống một khe suối nhỏ. Rêu dày ở mặt quay xuống khe, và khe suối nằm ở phía nam. Nhóm đi ngược hướng gần nửa tiếng mới nhận ra vì con đường càng lúc càng đi xuống, trong khi bản mô tả cung đường nói đoạn cuối đi trên sống đồi.
Bài học ở đây không chỉ là rêu sai. Nhóm đã bỏ qua hai thứ đáng tin hơn nằm ngay trước mắt: lúc đó là gần ba giờ chiều trời nắng nhẹ, bóng cây đổ rõ về một phía, và bản mô tả cung đường có nói về độ cao. Một người dừng lại xem bóng nắng trong một phút là đủ để biết đâu là phía tây. Khi có nhiều dấu hiệu, dấu hiệu yếu nhất không được quyền quyết định.
Nên dùng gì thay rêu khi cần tìm hướng ngay
Nếu bạn đang đứng giữa đường rừng và cần biết hướng, làm theo thứ tự sau, từ cách đáng tin nhất đến cách chỉ dùng khi không còn gì khác:
- Xem la bàn hay định vị trên điện thoại nếu có. Điện thoại có chức năng định vị vẫn hoạt động khi mất sóng gọi, miễn là bạn đã tải bản đồ ngoại tuyến từ trước.
- Nhìn mặt trời và bóng nắng. Buổi sáng mặt trời ở phía đông, buổi chiều ở phía tây; lệch về bắc hay nam một chút tuỳ mùa. Cắm một que thẳng, đánh dấu đầu bóng, chờ mười lăm phút, đánh dấu lần nữa: đường nối hai dấu chạy gần đúng theo hướng tây sang đông.
- Đọc địa hình đã biết. Nếu bạn biết cung đường đi lên sống núi hay xuống thung lũng, biết suối chảy về phía nào, đó là thông tin chắc hơn mọi dấu hiệu trên thân cây.
- Quay lại điểm chắc chắn cuối cùng. Ngã ba có dấu sơn, cây cầu, mỏm đá lúc nãy. Đi lùi một đoạn ngắn hầu như luôn an toàn hơn đi tiếp theo phỏng đoán.
- Chỉ khi không còn gì khác mới xét đến dấu hiệu thực vật, và dùng nhiều dấu hiệu cùng lúc, không bao giờ một mình rêu.
Nếu cả năm bước trên không giúp được và trời sắp tối, đó không còn là chuyện tìm hướng nữa mà là chuyện ở yên, giữ ấm và báo cứu. Gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn qua số 112 nếu có sóng, nhắn vị trí cho người ở nhà, và đợi ở chỗ dễ thấy.
Tự kiểm chứng mẹo rêu ở công viên gần nhà
Cách tốt nhất để bỏ một mẹo sai là tự thấy nó sai. Bài tập dưới đây làm trong một buổi sáng ở công viên có nhiều cây cổ thụ, hoặc khu tường rào cũ, không cần vào rừng:
- Mang theo la bàn hoặc điện thoại có chức năng la bàn đã hiệu chỉnh, một cuốn sổ và cây bút.
- Chọn mười thân cây có rêu, gồm cả cây đứng riêng giữa bãi cỏ và cây trong hàng, cây cạnh hồ nước.
- Với mỗi cây, ghi mặt có rêu dày nhất quay về hướng nào theo la bàn, kèm một chữ ghi chú: đứng riêng, cạnh nước, thân nghiêng, sát tường.
- Làm tương tự với năm tảng đá hay bậc đá có rêu.
- Về nhà, đếm xem có bao nhiêu trên mười lăm vật thể có rêu dày ở mặt bắc. Đối chiếu với ghi chú để xem yếu tố nào trùng hơn: hướng bắc, phía có nước hay mặt trên của thân nghiêng.
- Lặp lại bài tập vào một mùa khác trong năm nếu có dịp, vì độ ẩm theo mùa làm rêu đổi khá nhanh trên những mặt mỏng.
Đa số người làm bài tập này nhận ra rêu theo nước và theo dáng thân rõ hơn hẳn theo phương bắc. Kết quả của chính bạn sẽ thuyết phục hơn mọi lời giải thích, và giúp bạn bình tĩnh khi trong nhóm có người khăng khăng dùng rêu để chọn đường. Bài tập cũng luyện luôn thói quen ghi chép và dùng la bàn, hai thứ sẽ cần thật sự khi vào rừng.
Sai lầm hay gặp khi nhìn rêu và cách sửa
Những lỗi dưới đây gặp nhiều nhất ở người mới, kể cả người đã đọc kỹ sách kỹ năng:
- Nhìn một cây rồi kết luận. Một thân cây có quá nhiều lý do riêng để rêu mọc lệch. Sửa: nếu muốn thử, xem ít nhất mười thân cây đứng thẳng, cách xa suối, và chỉ coi là gợi ý khi chúng giống nhau rõ rệt.
- Nhầm địa y với rêu. Địa y là mảng xám, trắng hay vàng cam bám sát vỏ cây, chịu khô tốt hơn rêu và thường ở mặt nhiều sáng. Sửa: rêu thì mềm, xanh, có độ dày như thảm nhỏ; địa y thì mỏng như vết sơn.
- Tin rêu hơn mặt trời. Sửa: khi hai dấu hiệu mâu thuẫn, nghe dấu hiệu thiên văn. Mặt trời không bị khe suối hay gió mưa làm lệch.
- Quên rằng mình đang ở sườn dốc. Trên sườn dốc, mặt quay xuống dốc của thân cây thường ẩm hơn. Sửa: trước khi đọc bất kỳ dấu hiệu thực vật nào, xác định mình đang ở sườn quay về đâu.
- Dùng rêu để chọn ngã rẽ. Ngã rẽ là quyết định khó đảo ngược. Sửa: ở ngã rẽ không chắc, dừng lại, đánh dấu chỗ đứng bằng cành cây đặt trên mặt đất, rồi mới thử từng nhánh một đoạn ngắn và quay lại.
Có một cách dùng rêu hữu ích mà ít ai nói: rêu dày trên đá là lời cảnh báo trơn trượt. Khi đi qua những đoạn đá phủ rêu, đặc biệt gần suối, hãy đặt chân lên chỗ đá khô hoặc rễ cây chắc, và đừng nhảy từ tảng này sang tảng khác.
Câu hỏi thường gặp
Rêu mọc phía bắc có đúng ở miền Bắc Việt Nam không?
Ở miền Bắc, gần chí tuyến hơn, mặt trời mùa đông có lệch về phía nam nên trên cây hay đá đứng riêng giữa chỗ trống, rêu đôi khi dày hơn ở mặt khuất nắng. Nhưng trong rừng, cạnh suối hay trên sườn dốc thì yếu tố khác lấn át, nên vẫn không nên dùng để tìm hướng.
Vì sao sách kỹ năng nước ngoài vẫn dạy mẹo rêu?
Nhiều sách viết cho vùng ôn đới ở vĩ độ cao, nơi mặt trời quanh năm nằm phía nam. Ngay ở đó, người viết cẩn thận cũng ghi đây là dấu hiệu yếu. Khi dịch sang dùng ở vùng nhiệt đới, phần lưu ý ấy hay bị bỏ đi.
Rêu trên đá và rêu trên thân cây khác nhau thế nào khi đọc dấu hiệu?
Đá không có nước chảy dọc thân như cây, nên rêu trên đá đứng riêng phản ánh nắng và gió mưa rõ hơn. Tuy vậy đá cạnh suối hay trong khe thì rêu theo hơi nước. Với cả hai, bạn vẫn cần dấu hiệu khác để kiểm chéo.
Ở Nam Bộ có thể dùng rêu để biết hướng không?
Ở Nam Bộ mặt trời trưa đi qua phía bắc đỉnh đầu trong một quãng dài giữa năm, nên mặt bắc của vật đứng riêng có lúc nhận nắng nhiều hơn mặt nam. Rêu ở đây gần như không cho thông tin gì về hướng, chỉ cho biết chỗ ẩm.
Có dấu hiệu thực vật nào đáng tin hơn rêu không?
Cây ven biển hay trên sống núi trống bị gió thổi một hướng nhiều năm thường nghiêng và có tán lệch theo chiều gió. Nếu bạn biết gió chính ở vùng đó thổi từ đâu, đó là gợi ý khá hơn rêu. Dù vậy vẫn kém xa mặt trời, sao và la bàn.
Khi lạc mà chỉ có rêu để nhìn thì nên làm gì?
Đừng chọn hướng dựa vào rêu. Dừng lại, ở chỗ dễ thấy, giữ ấm, thử gọi 112 nếu có sóng và nhắn vị trí cho người ở nhà. Nếu trời quang, chờ mặt trời hay sao hiện ra để có dấu hiệu đáng tin hơn rồi mới tính chuyện di chuyển.