PhuongHuong.comPhương Hướng
Dùng la bàn

Vì sao la bàn chỉ sai: kim loại, điện thoại, dây điện và cách kiểm trước chuyến đi

Những vật làm kim la bàn lệch, cách tự thử một vật có gây nhiễu không, đá có từ tính, kim đảo cực và bọt khí, danh sách kiểm la bàn trước chuyến đi và cách bảo quản.

A Vietnamese father and young daughter crouch beside a parked motorbike on a dirt road, comparing two compasses held side by side, overhead close angle, bright midday light

La bàn chỉ sai gần như luôn vì thứ ở quanh nó chứ không vì chính nó: vật sắt thép, nam châm, điện thoại, dây điện, xe cộ ở gần làm kim lệch vài độ đến vài chục độ. Phần ít hơn là do la bàn hỏng thật: kim bị đảo cực sau khi để sát nam châm mạnh, bọt khí lớn làm kim vướng, hoặc kim kẹt vì cầm nghiêng.

Bài này liệt kê những vật hay gây nhiễu, cách tự thử một vật bất kỳ trong ba mươi giây, hiện tượng đá có từ tính ở một số vùng núi, các dấu hiệu la bàn đã hỏng và cách nhận ra kim đảo cực, rồi đưa một danh sách kiểm la bàn trước chuyến đi và mấy điều bảo quản để la bàn dùng được nhiều năm.

Kim la bàn nhạy hơn bạn nghĩ

Kim la bàn được làm nhạy để bắt được từ trường Trái Đất, vốn rất yếu. Cái giá của độ nhạy ấy là kim cũng phản ứng với mọi vật có từ tính hoặc có dòng điện ở gần. Một con dao gấp trong túi quần, cái khoá thắt lưng bằng sắt, chiếc đèn pin có pin trong tay, đều có thể kéo kim lệch vài độ khi ở đủ gần.

Điều nguy hiểm là kim lệch vì nhiễu trông y như kim chỉ đúng. Nó vẫn đứng yên, vẫn đỏ, vẫn rõ ràng. Không có đèn nào báo "la bàn đang bị nhiễu". Người cầm la bàn chỉ biết được khi đã đi sai, hoặc khi có thói quen kiểm.

Thói quen ấy rất đơn giản: trước khi đọc một góc quan trọng, bước ra xa xe cộ, cột điện, ba lô có đồ kim loại; cầm la bàn cách thân người; và nếu có la bàn thứ hai trong nhóm, so hai kim. Hai la bàn chỉ cùng một hướng ở cùng chỗ đứng thì gần như chắc không có nhiễu gần.

Vật hay gây nhiễu và nên giữ cách bao xa

Mức nhiễu phụ thuộc vào kích thước vật, lượng sắt thép, nam châm hay dòng điện trong nó. Các khoảng cách dưới đây là gợi ý để bắt đầu; cách chắc nhất vẫn là tự thử như phần sau.

VậtMức nhiễuGiữ cách
Ô tô, xe máy, máy kéoMạnhVài chục bước; đừng đọc la bàn khi đang ngồi trên xe
Đường dây điện cao thế, trạm biến ápMạnh, có thể thay đổi theo dòng điệnCàng xa càng tốt, đi khỏi hẳn hành lang dây
Cầu sắt, lan can, mái tôn, cột bê tông cốt thépMạnh ở gầnBước ra khỏi cầu hoặc mái nhà rồi đo
Điện thoại, loa, tai nghe, ốp lưng có nam châmVừa đến mạnh ở sátÍt nhất một sải tay; không để chung túi
Dao, nồi, bình nước bằng thép, khoá thắt lưngVừa ở sátMột gang tay trở lên, cầm la bàn xa thân
Khoá nam châm trên ba lô, túi máy ảnhVừa ở sátKhông đeo la bàn cạnh khoá này
Đèn pin, đèn đầu đang bậtNhẹ đến vừaSoi từ trên cao, không áp sát

Chú ý loại nhiễu ít ai nghĩ tới: chiếc ốp lưng điện thoại có nam châm để gắn giá đỡ. Nếu điện thoại và la bàn ở cùng túi áo, kim có thể không chỉ lệch mà còn bị từ hoá lại theo thời gian.

Thử một vật có gây nhiễu không trong ba mươi giây

Làm ở nơi trống, đứng yên. Cách này áp dụng cho mọi thứ bạn định mang theo gần la bàn.

  1. Đặt la bàn lên mặt phẳng không có kim loại, chờ kim đứng yên. Nhớ vị trí đầu đỏ, có thể xoay vòng chia độ cho mũi tên định hướng trùng kim để dễ so.
  2. Cầm vật cần thử, đưa từ từ lại gần la bàn từ phía bên cạnh, không phải từ phía đầu kim.
  3. Quan sát đầu đỏ. Lúc nó bắt đầu nhích khỏi mũi tên, dừng tay và nhìn khoảng cách giữa vật với la bàn.
  4. Đó là khoảng cách tối thiểu. Cộng thêm cho chắc, vì khi đi bộ bạn không chú ý được như lúc đứng thử.
  5. Rút vật ra xa, kiểm kim trở lại đúng chỗ cũ. Nếu kim không về, la bàn có thể đã bị ảnh hưởng; xem phần kim đảo cực bên dưới.

Gia đình chị Lan làm bài này ở sân nhà trước chuyến dã ngoại đầu tiên với hai đứa nhỏ. Cả nhà ngạc nhiên nhất vì chiếc bình nước giữ nhiệt và cái ốp điện thoại của chị. Từ hôm đó, la bàn đeo trên cổ đứa lớn, điện thoại ở túi quần của bố.

Đá và đất có từ tính: khi chỗ đứng chính là thứ gây nhiễu

Ở một số vùng núi, đá chứa nhiều khoáng vật sắt có từ tính, hoặc có những vỉa quặng nằm gần mặt đất. Tại những chỗ như vậy, kim la bàn có thể lệch theo từng bước chân, dù quanh bạn không có vật kim loại nào. Hiện tượng này không phổ biến, nhưng người dẫn đường địa phương thường biết những chỗ có tiếng "la bàn chạy lung tung".

Dấu hiệu nhận biết: bạn dịch vài bước mà góc tới cùng một mốc xa thay đổi nhiều; hai người đứng cách nhau mươi bước đo cùng một mốc ra hai số rất khác; kim có vẻ không chỉ bắc so với mặt trời buổi sáng hay buổi chiều. Ngồi trên một tảng đá đen nặng mà kim lệch, đứng dậy bước ra chỗ đất thì kim về, đó cũng là dấu hiệu.

Cách xử lý: không tin vào một lần đo; đo ở vài điểm cách nhau và xem số nào ổn định. Đối chiếu với hướng mặt trời, với các mốc địa hình bạn chắc chắn. Nếu cả vùng đều nhiễu, chuyển sang dựa vào bản đồ, địa hình và định vị điện thoại cho đoạn đó, và báo lại cho người đi sau.

La bàn hỏng thật: ba dấu hiệu và cách nhận ra

Kim đảo cực. Để la bàn sát một nam châm mạnh lâu ngày, như loa, nam châm tủ lạnh, khoá túi, kim có thể bị từ hoá ngược: đầu đỏ chỉ nam. Cách nhận ra: lúc sáng sớm, quay mặt về phía mặt trời mọc, đầu đỏ phải chỉ về phía tay trái. Nếu đầu đỏ chỉ về phía tay phải, kim đã đảo cực. Kim đảo cực nguy hiểm vì vẫn chỉ đẹp và ổn định, chỉ là ngược hoàn toàn.

Bọt khí lớn. Bọt nhỏ đôi khi xuất hiện khi trời lạnh hoặc lên cao, thường tự mất khi về chỗ ấm và không ảnh hưởng kim. Bọt lớn đến mức chạm vào kim, làm kim vướng, là dấu hiệu hộp kim đã hở hoặc chất lỏng đã thoát bớt. La bàn như vậy không nên mang vào chỗ thật.

Kim kẹt hoặc chậm bất thường. Đặt phẳng, xoay nhẹ la bàn: kim phải đung đưa vài lần rồi đứng. Nếu kim đứng ngay hoặc dừng ở nhiều vị trí khác nhau sau mỗi lần thử, trục kim có vấn đề. Nứt mặt hộp, vòng chia độ lỏng lẻo tự trôi cũng thuộc nhóm này.

Ba tình huống hay gặp ở điểm xuất phát

Đọc la bàn ngay cạnh xe ở bãi đỗ đầu đường mòn. Đây là chỗ nhiều nhóm lấy góc đầu tiên, và cũng là chỗ tệ nhất: xe máy, ô tô, cột điện, mái tôn quán nước đều ở quanh. Nhóm bạn của Minh từng đo được hai con số cách nhau gần hai chục độ chỉ vì một người đứng sát yên xe. Sửa: đi vào đường mòn vài chục bước, tới chỗ trống rồi mới đặt góc.

Kiểm góc trên cầu treo hay cầu sắt qua suối. Kết cấu thép và dây cáp làm kim lệch, mà người ta lại hay dừng trên cầu để ngắm cảnh và tiện đo luôn. Sửa: qua hết cầu, bước lên bờ một quãng rồi mới đo.

Ngồi nghỉ, đặt la bàn lên ba lô. Trong ba lô có bình nước thép, dao, bếp, pin dự phòng. Đặt la bàn lên nắp ba lô là đặt nó lên một đống vật gây nhiễu. Sửa: đặt lên tảng đá, gốc cây, hoặc cầm tay đứng cách ba lô vài bước. Chỗ ngồi nghỉ cũng là lúc hay xoay vòng chia độ vô tình, nên đọc lại con số trước khi đứng dậy đi tiếp.

Danh sách kiểm la bàn trước mỗi chuyến đi

Năm phút ở sân nhà, tối hôm trước khi đi:

  • Đặt phẳng, xa kim loại: kim đung đưa rồi đứng yên, không kẹt.
  • Đầu đỏ chỉ đúng phía bắc, đối chiếu với hướng mặt trời mọc lặn hoặc một con đường đã biết hướng.
  • So với la bàn thứ hai: lệch không quá vài độ.
  • Không có bọt khí lớn, mặt hộp không nứt.
  • Vòng chia độ xoay êm nhưng chặt, không tự trôi khi lắc.
  • Vạch phát quang còn sáng sau khi soi đèn vài giây.
  • Dây đeo chắc, đủ dài để cầm la bàn xa thân.
  • Vít chỉnh độ lệch (nếu có) đang ở đúng vị trí bạn muốn.

Mang thêm một la bàn dự phòng cho cả nhóm là thói quen rẻ mà đáng. La bàn rơi xuống khe đá, vỡ, hay đơn giản là bị một người trong nhóm cầm đi mất, thì cái thứ hai cứu cả buổi.

Bảo quản để la bàn dùng được nhiều năm

La bàn đế trong tốt có thể dùng hàng chục năm nếu tránh được vài thứ:

  • Cất xa nam châm, loa, điện thoại, máy tính bảng; không để chung ngăn kéo với dụng cụ có nam châm.
  • Không để trong ô tô nắng gắt, trên mặt bảng điều khiển: nhiệt cao làm giãn chất lỏng, sinh bọt, cong đế.
  • Lau sạch bùn cát sau chuyến đi, để khô tự nhiên; cát lọt vào vòng chia độ làm nó kẹt hoặc trầy vạch.
  • Không đặt vật nặng đè lên, mặt hộp kim dễ nứt.
  • Cất ở nơi thoáng, tránh ẩm mốc lâu ngày nếu la bàn có dây vải.

La bàn của bác Tư hay đi bộ đường núi đã theo bác mười mấy năm, chỉ vì bác giữ đúng một luật: la bàn có túi riêng, không bao giờ nằm chung với điện thoại. Nếu nghi kim đã đảo cực hoặc lệch nhiều so với la bàn khác mà không rõ vì sao, đừng cố sửa: thay la bàn mới, giữ cái cũ làm đồ dạy trẻ ở sân nhà.

Câu hỏi thường gặp

Điện thoại để trong túi áo có làm la bàn chỉ sai không?

Có thể, nhất là khi la bàn ở sát túi áo hoặc điện thoại có ốp lưng nam châm. Để điện thoại ở túi quần hoặc ngăn ba lô xa la bàn, và khi đọc góc quan trọng thì cầm la bàn cách thân một gang tay trở lên.

Làm sao biết kim la bàn đã bị đảo cực?

Buổi sáng, quay mặt về phía mặt trời mọc: đầu đỏ của kim phải chỉ sang tay trái, tức phía bắc. Nếu đầu đỏ chỉ sang tay phải, kim đã bị từ hoá ngược. Kiểm thêm bằng một la bàn khác cho chắc.

La bàn có bọt khí nhỏ có dùng được không?

Bọt nhỏ không chạm vào kim thường vẫn dùng được, có khi tự mất khi la bàn về chỗ ấm. Bọt lớn làm kim vướng hoặc đứng sai chỗ thì không nên dùng cho chuyến đi thật, vì hộp kim có thể đã hở.

Đứng dưới đường dây điện cao thế có đo la bàn được không?

Không nên. Dòng điện và kết cấu thép quanh đường dây có thể làm kim lệch, và mức lệch thay đổi theo dòng điện. Đi ra khỏi hành lang dây một quãng xa rồi mới đo góc quan trọng.

Kim la bàn lệch ở một vùng núi mà không có kim loại xung quanh là vì sao?

Có thể do đá chứa khoáng vật sắt có từ tính dưới chân. Đo ở vài chỗ cách nhau, đối chiếu với mặt trời và địa hình, và dựa thêm vào bản đồ hoặc định vị điện thoại cho đoạn đó.

Có tự sửa kim la bàn bị đảo cực được không?

Có cách từ hoá lại bằng nam châm mạnh, nhưng kết quả khó kiểm soát và dễ làm kim yếu hoặc lệch. Với la bàn mang vào rừng, an toàn hơn là thay cái mới và giữ cái cũ để tập ở sân nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138