PhuongHuong.comPhương Hướng
Dùng la bàn

Lấy góc phương vị trên bản đồ bằng la bàn đế trong: đặt cạnh, xoay vòng, quay người

Ba bước dùng la bàn đế trong với bản đồ địa hình: đặt cạnh đế nối hai điểm, xoay vòng theo đường lưới, quay người theo kim; kèm cách kẻ ngược góc và đo khoảng cách.

Close view of weathered hands laying a transparent compass edge across a folded blank paper sheet on a wooden picnic table under pine trees, dappled late morning light

Lấy góc phương vị trên bản đồ bằng la bàn đế trong gồm ba bước: đặt cạnh đế nối điểm đứng với đích, mũi tên hướng đi chỉ về phía đích; xoay vòng chia độ cho các đường kẻ định hướng song song với đường lưới dọc của bản đồ, chữ N quay về phía bắc bản đồ; rồi nhấc la bàn lên, quay người cho đầu đỏ của kim vào mũi tên định hướng và đi.

Ở bước một và bước hai, kim không có vai trò gì, bạn có thể quên nó đi. Đây là chỗ người mới hay vướng nhất. Bài này đi kỹ từng bước, bảng lỗi kèm hậu quả và cách sửa, cách làm ngược để kẻ một góc đo ngoài thực địa lên bản đồ, cách dùng thước trên đế để đo khoảng cách và đổi ra bước đôi, và một bài tập với bản đồ in khu dân cư hay công viên.

Vì sao la bàn đế trong được thiết kế như vậy

La bàn đế trong thật ra là ba dụng cụ ghép lại: một thước kẻ, một thước đo góc và một kim từ. Đế trong suốt là thước kẻ, để bạn đặt lên bản đồ mà vẫn thấy đường lưới và địa hình bên dưới. Vòng chia độ có các đường kẻ định hướng là thước đo góc, đo góc giữa đường bạn kẻ với đường lưới. Kim chỉ tham gia ở bước cuối, khi bạn chuyển góc đo được trên giấy ra mặt đất.

Hiểu như vậy sẽ thấy vì sao ở bước một và hai, bản đồ không cần quay về đúng hướng bắc thật, và kim đang chỉ đâu cũng không quan trọng. Bạn đang đo góc trên tờ giấy, như đo góc trong vở hình học. Có thể làm việc này trên bàn trong nhà, trên đầu gối, trong lều.

Cũng vì vậy, người đi rừng có kinh nghiệm thường chuẩn bị góc cho các chặng chính từ tối hôm trước. Sáng hôm sau ra thực địa chỉ còn bước ba: đặt số, quay người, đi. Làm góc dưới ánh đèn trong nhà, đầu óc còn tỉnh, ít lỗi hơn hẳn so với lúc đứng giữa gió trên đỉnh đồi với bản đồ bay phần phật.

Bước một: đặt cạnh đế nối hai điểm

Ví dụ bạn đang ở ngã ba lối mòn, muốn đi xuyên một khoảnh đồi trống tới chỗ suối giao nhau.

  1. Xác định chính xác điểm đứng và điểm đích trên bản đồ. Nếu không chắc điểm đứng, dừng lại ở đây: mọi góc đo sau đó đều sai theo.
  2. Đặt la bàn lên bản đồ, cạnh dài của đế chạm vào điểm đứng.
  3. Xoay cả la bàn quanh điểm đứng cho tới khi cùng cạnh đó chạm vào điểm đích.
  4. Kiểm chiều: mũi tên hướng đi trên đế phải chỉ từ điểm đứng về phía điểm đích. Nếu chỉ ngược, góc bạn đo ra sẽ sai đúng 180 độ.
  5. Nếu quãng đường dài hơn cạnh đế, dùng một mép giấy thẳng hoặc thước kẻ nối hai điểm trước, rồi đặt cạnh đế dọc theo đường đó.

Giữ la bàn bằng hai ngón tay đè lên đế, vì sang bước hai bạn sẽ dùng tay kia xoay vòng, đế mà trượt là mất đường nối.

Bước hai: xoay vòng theo đường lưới, quên kim đi

Giữ nguyên đế. Giờ bạn đo góc giữa đường vừa nối với hướng bắc của bản đồ.

  1. Xoay vòng chia độ cho tới khi các đường kẻ định hướng dưới đáy hộp kim song song với các đường lưới dọc của bản đồ.
  2. Kiểm chữ N trên vòng chia độ quay về mép trên của bản đồ, tức phía bắc bản đồ, không phải về mép dưới.
  3. Không nhìn kim. Kim chỉ đâu lúc này không liên quan.
  4. Đọc con số tại vạch chỉ số. Đó là góc phương vị theo bắc lưới.
  5. Ghi lại kèm chữ "bản đồ". Nếu cần độ chính xác cao trên quãng dài, đổi sang góc la bàn theo độ lệch ghi ở lề bản đồ.

Đường lưới là các đường kẻ ô vuông in mảnh trên bản đồ địa hình. Bản đồ du lịch đơn giản đôi khi không có lưới; khi đó dùng mép trái hoặc mép phải của bản đồ nếu chắc chắn mép ấy chạy theo hướng bắc nam, hoặc tự kẻ vài đường song song với mép đó bằng bút chì trước chuyến đi.

Bước ba: nhấc lên, quay người, đi

Giờ góc đã nằm trên vòng chia độ. Bản đồ có thể gập lại cất đi.

  • Cầm la bàn phẳng trước bụng hoặc ngang ngực, mũi tên hướng đi chỉ thẳng ra trước.
  • Không xoay vòng chia độ nữa. Quay cả người cho tới khi đầu đỏ của kim nằm gọn trong mũi tên định hướng.
  • Nhìn dọc mũi tên hướng đi, chọn mốc, đi theo cách nhắm mốc từng chặng.
  • Ở mỗi điểm dừng, so cảnh vật với bản đồ: lẽ ra bên trái phải có sườn dốc, phía trước phải có khe trũng. Địa hình khớp là xác nhận tốt nhất.
  • Nếu phải dùng la bàn cho việc khác, đọc lại góc đã ghi để đặt lại.

Gia đình chị Lan tập ba bước này trên bàn ăn với tờ bản đồ in khu cắm trại, rồi mới ra ngoài thử. Đứa lớn giữ đế, đứa nhỏ xoay vòng, chị kiểm chữ N. Trò chơi mười phút, nhưng sáng hôm sau ở bìa rừng không ai lúng túng.

Lỗi khi dùng la bàn với bản đồ: hậu quả và cách sửa

Phần lớn lỗi ở đây không làm sai vài độ mà làm sai cả nửa vòng. Biết chúng trước giúp bạn nhận ra ngay khi số đo "nghe không đúng".

LỗiHậu quảCách sửa
Mũi tên hướng đi chỉ từ đích về điểm đứngSai 180 độ, đi ngượcĐọc thầm "từ chỗ mình tới chỗ cần tới" khi đặt đế
Chữ N quay về mép dưới bản đồSai 180 độKiểm chữ N trước khi đọc số
Xoay vòng theo kim thay vì theo đường lướiSai lung tung, tuỳ bản đồ đang quay đâuBước hai bỏ qua kim hoàn toàn
Đường kẻ định hướng song song với đường lưới ngangSai 90 độChỉ dùng đường lưới dọc
Đế trượt khi xoay vòngSai vài đến vài chục độĐè đế bằng ngón tay, xoay vòng bằng tay kia
Xác định nhầm điểm đứngGóc đúng nhưng đi tới chỗ khácChỉ lấy góc từ điểm chắc chắn: ngã ba, đỉnh, chỗ suối nhập

Mẹo kiểm nhanh không cần tính: nhìn bản đồ ước lượng thô hướng của đích, kiểu "đích nằm phía đông nam". Nếu con số đọc được không nằm trong khoảng 100 đến 170 độ thì đã có một trong các lỗi ở trên.

Làm ngược: kẻ góc đo ngoài thực địa lên bản đồ

Đôi khi bạn cần làm chiều ngược lại: thấy một đỉnh đồi ngoài thực địa và muốn biết nó là đỉnh nào trên bản đồ. Đo góc phương vị tới đỉnh bằng la bàn như đo một mốc bình thường. Nếu cần, đổi góc la bàn sang góc bản đồ theo độ lệch.

Đặt la bàn lên bản đồ, một góc của cạnh đế chạm vào điểm bạn đang đứng. Không xoay vòng chia độ. Xoay cả la bàn quanh điểm đứng cho tới khi các đường kẻ định hướng song song với đường lưới dọc và chữ N quay về phía bắc bản đồ. Lúc này cạnh đế chạy dọc theo hướng tới đỉnh đồi. Dọc theo cạnh ấy, đỉnh nào nằm trên đường đó và khoảng cách hợp lý thì là đỉnh bạn đang nhìn.

Cách này giúp nhận ra địa hình, đặt tên đúng cho các mốc xung quanh, và kiểm xem mình có đang ở đúng chỗ tưởng là đúng không. Việc dùng nhiều góc như vậy để tìm vị trí của chính mình là một kỹ năng đọc bản đồ riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng ba bước với la bàn có thể đảo chiều.

Đo khoảng cách bằng thước trên đế và đổi ra bước đôi

Mép đế la bàn thường có thước milimét và một hai thang tỷ lệ bản đồ. Trên bản đồ tỷ lệ một phần hai mươi lăm nghìn, một milimét trên giấy bằng hai mươi lăm mét ngoài thực địa, bốn centimét là một cây số. Trên bản đồ một phần năm mươi nghìn, một milimét bằng năm mươi mét, hai centimét là một cây số. Đặt cạnh có thước dọc theo đường nối, đọc số milimét rồi nhân lên.

Đổi ra bước đôi: nếu bạn đi sáu mươi lăm bước đôi cho một trăm mét trên đường bằng, thì sáu trăm mét là khoảng ba trăm chín mươi bước đôi. Lên dốc và qua bụi rậm cộng thêm. Ghi số bước dự kiến cạnh góc phương vị trong sổ: "142 độ, khoảng 400 bước đôi, tới suối giao". Khi đếm tới ba trăm năm mươi mà vẫn chưa nghe tiếng nước, bạn biết phải chú ý; khi vượt năm trăm mà chưa thấy, dừng lại kiểm.

Khoảng cách đo trên bản đồ là khoảng cách theo đường chim bay trên mặt phẳng. Ngoài thực địa, đường đi lên xuống dốc dài hơn, và thời gian còn khác xa hơn. Đừng lập kế hoạch giờ giấc chỉ dựa vào số cây số trên giấy.

Áp vào chuyến đi: sổ góc cho một ngày

Tối hôm trước, nhóm bạn của Minh cùng người dẫn đường ngồi lấy góc cho các chặng có thể phải đi bằng la bàn, phòng khi lối mòn mất dấu hoặc sương xuống. Mẫu sổ dưới đây dùng số giả định:

ChặngTừTớiGócBước đôi dự kiếnGóc về
1Ngã ba lối mòn cạnh tảng đá lớnYên ngựa giữa hai đồi142khoảng 400322
2Yên ngựaChỗ hai suối nhập205khoảng 650, dốc xuống25
3Chỗ hai suối nhậpBãi trống bìa rừng88khoảng 300268
Dự phòngBất kỳ điểm nào trên chặng 2Theo suối xuống phía hạ lưu về lối mòn chínhtheo dòng suốikhông đếmkhông áp dụng

Dòng "dự phòng" quan trọng không kém: nó nói trước rằng nếu mất phương hướng ở chặng 2 thì làm gì, để không ai phải nghĩ ra kế hoạch lúc đang hoảng. Sổ này chụp một bản gửi người ở nhà cùng lịch trình và giờ quay đầu. Lưu ý men theo suối chỉ hợp với suối nhỏ, nước hiền và đã được người dẫn xác nhận; khe suối có thác hay vách thì không phải lối thoát.

Câu hỏi thường gặp

Khi lấy góc trên bản đồ có cần quay bản đồ về hướng bắc không?

Không cần. Ở bước một và hai, bạn đo góc giữa đường nối hai điểm và đường lưới ngay trên giấy, bản đồ quay về đâu cũng được. Kim la bàn chỉ dùng ở bước ba khi ra thực địa.

Góc lấy trên bản đồ có dùng thẳng cho la bàn được không?

Ở Việt Nam độ lệch giữa bắc lưới và bắc từ nhỏ, nên với quãng ngắn có thể dùng thẳng. Với quãng dài tới một điểm nhỏ, nên đổi theo con số ghi ở lề bản đồ để giảm sai số.

Bản đồ không có đường lưới thì lấy góc thế nào?

Dùng mép bản đồ nếu chắc nó chạy theo hướng bắc nam, hoặc trước chuyến đi tự kẻ vài đường bút chì song song với mép đó. Bản đồ không rõ hướng bắc thì không nên dùng để lấy góc cho chặng quan trọng.

Vì sao đi theo góc lấy trên bản đồ lại ra ngược hướng?

Gần như chắc là mũi tên hướng đi đặt từ đích về điểm đứng, hoặc chữ N trên vòng quay về mép dưới bản đồ. Cả hai lỗi đều làm sai đúng 180 độ. Ước lượng thô hướng của đích trước để nhận ra ngay.

Cạnh đế la bàn ngắn hơn đường cần nối thì làm sao?

Nối hai điểm bằng thước kẻ hoặc mép một tờ giấy gấp thẳng, kẻ nhẹ bằng bút chì, rồi đặt cạnh đế la bàn dọc theo đường kẻ đó. Không nên ước lượng bằng mắt cho quãng dài.

Nên chuẩn bị góc phương vị ở nhà hay ra thực địa mới lấy?

Nên chuẩn bị các chặng chính ở nhà, lúc bình tĩnh và đủ sáng, ghi vào sổ kèm khoảng cách và góc ngược. Ra thực địa chỉ lấy thêm góc cho chặng phát sinh, và vẫn kiểm bằng địa hình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138