Khi gặp vật cản giữa tuyến la bàn, có hai cách: nếu nhìn được sang bên kia, chọn một mốc trên đúng góc ở bờ bên kia rồi đi vòng tới mốc đó; nếu không nhìn được, đi vòng chữ nhật bằng cách rẽ 90 độ, đếm bước, đi qua, rẽ ngược lại đúng số bước ấy để về tuyến. Đi vòng "đại khái" là cách nhanh nhất để mất tuyến.
Bài này chỉ các bước của cả hai cách, cách nhẩm góc rẽ cho khỏi nhầm cộng với trừ, bảng chọn cách theo từng loại vật cản thường gặp ở đồi rừng Việt Nam, những vật cản không nên vượt mà phải quay đầu, và một bài tập dựng ngay ở công viên với bồn hoa hay ghế đá.
Vì sao đi vòng làm người ta lạc nhiều hơn chính vật cản
Vật cản tự nó hiếm khi nguy hiểm với người đi đúng tuyến. Cái làm hỏng tuyến là lúc đi vòng: người đi nhìn thấy vũng lầy, rẽ sang chỗ khô, rẽ thêm vì bụi gai, rồi đi tiếp theo cảm giác "chắc vòng lại rồi". Sau mười phút, họ đang đi song song với tuyến cũ, cách nó vài chục mét, và chẳng có gì báo cho họ biết.
Đi song song với tuyến nghe thì vô hại, nhưng đích của bạn thường là một điểm nhỏ: một cây cầu khỉ, một ngã ba lối mòn, một chỗ lội suối nông. Lệch vài chục mét là đi trượt qua nó. Rồi người ta bắt đầu tìm, rẽ thêm, và từ một vũng lầy nhỏ thành một buổi chiều lạc hướng.
Nguyên tắc chung cho mọi cách vòng tránh: tuyến của bạn là một đường thẳng trên mặt đất, không phải một hướng chung chung. Đi vòng xong, phải đứng lại đúng trên đường thẳng ấy, chứ không chỉ quay mặt về đúng hướng. Hai việc này khác nhau, và chỉ việc đầu tiên đưa bạn tới đích. Quay mặt đúng hướng mà đứng lệch tuyến thì cứ đi mãi song song với đích, không bao giờ chạm vào nó.
Cách một: chọn mốc ở bờ bên kia rồi đi vòng tự do
Dùng khi vật cản thấp hoặc hẹp, bạn nhìn được sang phía sau nó: vũng nước, bãi đá lở nhỏ, ruộng ngập, một bụi gai lớn.
- Dừng ở mép vật cản. Giữ nguyên góc đang đi trên la bàn.
- Xoay người cho kim đúng, ngắm qua đế sang bờ bên kia, chọn một mốc rõ ràng nằm đúng trên đường ngắm.
- Nhìn kỹ để nhớ mốc. Nếu có người đi cùng, người thứ hai cũng nhìn và xác nhận.
- Đi vòng theo đường dễ và an toàn nhất, rẽ trái hay phải không quan trọng, đi xa bao nhiêu cũng được.
- Tới mốc, đứng sát nó, quay lại đo góc về chỗ vừa đứng ở bờ bên này. Góc phải đúng bằng góc ngược.
- Nếu đúng, đặt lại góc cũ và đi tiếp. Nếu lệch, dịch sang bên cho tới khi góc ngược khớp.
Đây là cách nhanh và chính xác nhất, nên luôn thử nó trước. Chỉ khi vật cản cao hoặc rộng tới mức không nhìn được sang phía sau mới cần tới cách thứ hai.
Cách hai: đi vòng chữ nhật bốn chặng
Dùng khi vật cản che khuất tầm nhìn: rừng tre dày, mỏm đá cao, một khoảnh rừng bị gió quật đổ ngổn ngang. Ví dụ bạn đang đi góc 60 độ.
- Rẽ phải 90 độ: đặt góc 150 (60 cộng 90). Đi theo góc này tới khi qua khỏi mép vật cản, đếm bước đôi. Giả sử 25 bước.
- Đặt lại góc gốc 60 độ. Đi song song với tuyến cũ cho tới khi qua hẳn vật cản. Đếm số bước này riêng, vì nó là quãng đường đã tiến được trên tuyến.
- Rẽ trái 90 độ để quay về: đặt góc 330 (60 trừ 90, cộng 360). Đi đúng 25 bước đôi như chặng thứ nhất.
- Đặt lại góc 60 độ và đi tiếp. Cộng số bước chặng hai vào tổng quãng đường của tuyến.
Điều quyết định là chặng một và chặng ba phải bằng nhau về số bước. Nếu chặng ba đi qua địa hình khó hơn, số bước để đi cùng quãng sẽ nhiều hơn một chút; người đi lâu năm cộng thêm vài bước cho dốc hay bụi rậm. Khi về tới tuyến, nếu nhìn thấy mốc cũ phía sau vật cản, đo góc ngược tới nó để kiểm.
Nhóm đông người thì giao việc rõ: một người giữ la bàn và đọc góc ở mỗi lần rẽ, một người chỉ lo đếm bước, một người đi cuối nhắc khi nhóm rẽ sai bên. Ba người làm ba việc ít sai hơn hẳn một người ôm hết, nhất là lúc đang vạch bụi, tay bận và đầu nóng.
Nhẩm góc rẽ 90 độ cho khỏi nhầm
Lỗi phổ biến nhất của cách vòng chữ nhật là cộng nhầm thành trừ. Quy tắc: rẽ phải thì cộng 90, rẽ trái thì trừ 90; kết quả vượt 360 thì trừ 360, âm thì cộng 360.
| Góc đang đi | Rẽ phải (cộng 90) | Rẽ trái (trừ 90) | Góc ngược |
|---|---|---|---|
| 30 | 120 | 300 | 210 |
| 60 | 150 | 330 | 240 |
| 145 | 235 | 55 | 325 |
| 200 | 290 | 110 | 20 |
| 290 | 20 | 200 | 110 |
| 345 | 75 | 255 | 165 |
Cách kiểm nhanh không cần tính: rẽ phải là quay theo chiều kim đồng hồ nên con số luôn lớn lên (trừ khi vượt qua 360), rẽ trái thì con số nhỏ đi. Đặt xong góc mới, đưa đế la bàn ra trước mặt: mũi tên hướng đi phải chỉ về bên phải hoặc bên trái đúng như ý bạn. Trước chuyến đi, ghi sẵn bốn con số cho mỗi chặng chính: góc đi, rẽ phải, rẽ trái, góc ngược.
Chọn cách theo từng loại vật cản
Vật cản ở đồi rừng và trung du mỗi loại một kiểu. Bảng dưới gợi ý cách xử lý và điều cần để ý. Dù dùng cách nào, đứng ở mép vật cản hãy ghi lại số bước đã đi tới đó, để sau khi vòng còn biết mình đang ở quãng nào của tuyến.
| Vật cản | Cách nên dùng | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| Vũng lầy, bãi sậy | Cách một nếu thấy bờ kia, không thì vòng chữ nhật | Không lội thử vào bùn không rõ đáy |
| Bụi gai, rừng tre dày | Vòng chữ nhật, hoặc nhảy cóc nếu có hai người | Giữ mắt kính hoặc che mặt khi luồn bụi |
| Vách đá, mỏm đá cao | Vòng chữ nhật, chọn bên ít dốc | Không leo vách khi chưa có kỹ năng và dây an toàn |
| Suối nhỏ, nước trong, chảy chậm | Cách một: chọn mốc bờ kia, tìm chỗ nông | Chỉ lội khi nước dưới đầu gối và không đục |
| Ruộng bậc thang, nương rẫy | Đi theo bờ ruộng, giữ góc bằng mốc | Hỏi người làm ruộng, không giẫm lúa, không đi tắt qua vườn nhà |
| Hàng rào, ranh khu vực có biển cấm | Không vượt, quay lại tìm đường khác | Rừng đặc dụng, khu quân sự, vùng biên giới phải có phép |
Vật cản không phải lúc nào cũng là thứ để vượt. Bảng có hai dòng cuối là để nhắc rằng có những ranh giới bạn đi vòng bằng cách quay về.
Khi vật cản là lý do để quay đầu
Có những thứ người dẫn đường giỏi không đi vòng mà quay đầu luôn. Nhóm bạn của Minh từng gặp một con suối nước đục, chảy xiết sau trận mưa đầu nguồn; cả nhóm quay lại, và đó là quyết định đúng. Quay đầu khi gặp:
- Suối nước đục, chảy nhanh, đang dâng, hoặc nghe tiếng ầm từ phía thượng nguồn.
- Vách đá hay sườn đất lở cần bám tay mới qua được.
- Đường vòng làm bạn trễ quá giờ quay đầu đã đặt.
- Có người trong nhóm đã mệt, bị thương, hoặc trời sắp tối.
- Vòng tránh buộc phải đi vào khu vực cấm hoặc rừng chưa được phép vào.
- Sau hai lần vòng mà không còn chắc mình đang ở đâu so với tuyến.
Quay đầu có nghĩa là đi ngược lại theo góc ngược tới mốc chắc chắn gần nhất, không phải lang thang tìm đường khác. Nếu không về được và có nguy hiểm, gọi 112 khi có sóng, báo chính quyền xã gần nhất, và ở yên một chỗ dễ nhìn thấy.
Áp vào chuyến đi của bạn: chuẩn bị trước ở nhà
Bác Tư hay đi bộ đường núi có thói quen ngồi với bản đồ và sổ ghi vào tối hôm trước. Việc chuẩn bị cho phần vòng tránh chỉ mất mười lăm phút nhưng tiết kiệm rất nhiều lúng túng giữa rừng:
- Với mỗi chặng la bàn, ghi sẵn bốn con số: góc đi, góc rẽ phải, góc rẽ trái, góc ngược.
- Đánh dấu trên lộ trình những đoạn dễ gặp vật cản: khe suối, vùng trũng, sườn dốc đứng, rừng tre.
- Đo trước số bước đôi của mình trên đường bằng và trên dốc, ghi vào mặt sau đế la bàn bằng bút không phai.
- Mang một sợi dây nhỏ để thắt nút đếm trăm mét, hoặc vài viên sỏi trong túi.
- Thống nhất trong nhóm ai đếm bước, ai giữ la bàn, ai kiểm góc ngược khi đi vòng.
- Đặt giờ quay đầu cho cả ngày và cho từng đoạn khó; gửi lịch trình cho người ở nhà.
Khi bốn con số đã nằm sẵn trên giấy, việc đi vòng giữa rừng chỉ còn là đọc và làm. Bộ óc mệt và vội của buổi chiều sẽ không phải cộng trừ, và đó là lúc ít lỗi nhất.
Bài tập ở công viên với một bồn hoa
Bồn hoa tròn, đài phun nước hay một dãy ghế đá đều làm vật cản giả tốt. Đi cùng một người bạn.
- Chọn một gốc cây ở phía bên kia bồn hoa làm đích. Đứng cách bồn hoa khoảng hai mươi bước, đo góc tới gốc cây.
- Người bạn đứng ở đích nhưng quay lưng, không chỉ đường.
- Bạn đi theo góc, tới mép bồn hoa thì làm vòng chữ nhật: rẽ, đếm, đi qua, rẽ về, đúng số bước.
- Đi tiếp theo góc gốc cho tới khi tin mình đã tới đích. Dừng lại.
- Đo khoảng cách tới gốc cây. Rồi đổi vai, người bạn làm, bạn đứng đích.
- Làm lại bằng cách một (ngắm mốc bên kia) và so xem cách nào lệch ít hơn.
Sau vài lần, hầu hết người tập sẽ thấy lỗi của mình nằm ở chặng ba: quên đếm, hoặc đếm thiếu vì đi nhanh lúc thấy sắp xong. Đó chính là chỗ cần tập kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Đi vòng chữ nhật nên rẽ trái hay rẽ phải?
Rẽ về phía vật cản ngắn hơn hoặc địa hình dễ đi hơn. Không có bên nào đúng hơn, miễn là chặng quay về rẽ ngược lại và đi đúng số bước như chặng đi ra.
Nếu quên đếm bước ở chặng rẽ ra thì làm sao?
Ước lượng bằng thời gian hoặc bằng mắt nhìn lại phía sau. Khi về tới gần tuyến, tìm mốc cũ ở phía sau vật cản và đo góc ngược tới nó; dịch sang ngang tới khi góc khớp thì bạn đã về đúng tuyến.
Có thể vòng tam giác thay cho vòng chữ nhật không?
Có, ví dụ rẽ 45 độ đi một số bước, rồi rẽ ngược 90 độ đi đúng số bước đó là về tuyến. Cách này đi ít hơn nhưng phải nhẩm góc kỹ hơn; người mới nên dùng vòng chữ nhật cho đơn giản.
Vòng tránh có làm sai tổng quãng đường đếm bước không?
Có nếu cộng nhầm. Chỉ cộng số bước của chặng đi song song với tuyến vào tổng quãng đường. Chặng rẽ ra và chặng quay về triệt tiêu nhau, không tính vào khoảng cách đã tiến được.
Đi vòng qua ruộng hay vườn nhà dân có được không?
Nên hỏi người làm ruộng hoặc chủ vườn trước, đi trên bờ ruộng, không giẫm cây trồng. Nhiều khi hỏi đường còn nhanh hơn tự vòng, và người địa phương biết lối nào an toàn trong mùa mưa.
Bao nhiêu lần vòng thì nên dừng lại kiểm vị trí?
Sau mỗi lần vòng nên kiểm góc ngược tới một mốc chắc chắn. Nếu đã vòng hai lần mà không còn tự tin về vị trí, dừng hẳn, quay về mốc chắc chắn gần nhất rồi mới đi tiếp.