PhuongHuong.comPhương Hướng
Tìm hướng bằng mặt trời

Tìm hướng bằng mặt trăng: trăng khuyết, trăng tròn và giờ mọc theo ngày âm lịch

Mặt sáng của trăng luôn quay về phía mặt trời. Bảng vị trí trăng theo ngày âm lịch lúc chập tối, nửa đêm, rạng sáng, và vì sao mẹo nối hai sừng trăng kém ở Việt Nam.

Two Vietnamese campers sit by a small tent on a grassy ridge at night, gazing at a bright half moon above dark hills, silhouettes, deep blue moonlight

Mặt sáng của trăng luôn quay về phía mặt trời, và ngày âm lịch cho bạn biết trăng đang ở đâu: trăng tròn ngày rằm mọc ở phía đông lúc chập tối, lên cao nhất quanh nửa đêm, lặn ở phía tây lúc rạng sáng. Trăng đầu tháng thấy ở phía tây sau hoàng hôn; trăng cuối tháng thấy ở phía đông trước bình minh.

Người Việt quen xem lịch âm nên có sẵn một lợi thế khi tìm hướng ban đêm. Bài dưới cho bảng vị trí trăng theo ngày âm lịch ở ba thời điểm trong đêm, giải thích vì sao mẹo nối hai sừng trăng trong sách nước ngoài kém chính xác ở vĩ độ nước ta, và nói rõ lúc nào nên dùng trăng, lúc nào nên ngồi yên chờ sáng.

Ba điều cần nhớ về đường đi của trăng

Thứ nhất, trăng cũng mọc phía đông, lặn phía tây như mặt trời, vì cả hai đều đi theo vòng quay của Trái Đất. Mỗi giờ trăng trượt khoảng mười lăm độ trên trời, chậm hơn mặt trời một chút.

Thứ hai, mỗi ngày trăng mọc muộn hơn hôm trước trung bình khoảng năm mươi phút. Ngày rằm trăng mọc quanh lúc mặt trời lặn; ngày 22, 23 âm lịch trăng mọc khoảng nửa đêm; ngày mùng 7, 8 trăng mọc khoảng giữa trưa và đã ở cao trên trời khi trời tối. Giờ thật có thể chênh trên dưới một tiếng tuỳ tháng, nên coi đây là mốc ước lượng.

Thứ ba, phần sáng của trăng là phần được mặt trời chiếu. Vì vậy mặt sáng luôn hướng về phía mặt trời, kể cả khi mặt trời đã lặn dưới chân trời. Chập tối thấy trăng mà phía sáng quay về tây, đó là trăng đầu tháng; rạng sáng thấy trăng mà phía sáng quay về đông, đó là trăng cuối tháng. Chỉ cần nhìn mặt sáng, bạn đã biết hai phía đông, tây ở đâu.

Trăng ở đâu theo ngày âm lịch

Bảng ước lượng cho bầu trời Việt Nam, trời quang. Hướng ghi là gần đúng, đủ để biết nửa trời, chưa đủ để đi theo một góc.

Ngày âm lịchHình trăngChập tốiKhoảng nửa đêmRạng sáng
Mùng 3 đến mùng 5Lưỡi liềm mảnh, sáng phía tâyThấp ở phía tây, lặn sau mặt trời vài giờĐã lặnChưa mọc
Mùng 7, mùng 8Nửa vầng, sáng phía tâyCao, gần đường bắc namThấp ở phía tây, sắp lặnChưa mọc
Ngày 14 đến 16TrònVừa mọc ở phía đôngCao nhất, gần đường bắc namThấp ở phía tây
Ngày 22, 23Nửa vầng, sáng phía đôngChưa mọcVừa mọc ở phía đôngCao, gần đường bắc nam
Ngày 25 đến 27Lưỡi liềm mảnh, sáng phía đôngChưa mọcChưa mọcThấp ở phía đông, mọc trước mặt trời vài giờ
Ngày 29, 30 và mùng 1Không thấyKhông dùng đượcKhông dùng đượcKhông dùng được

Cột "gần đường bắc nam" nghĩa là trăng đang ở chỗ cao nhất của nó trong đêm. Ở vĩ độ nước ta, chỗ ấy thường rất cao, có khi sát đỉnh đầu, nên lúc đó trăng cho bạn biết đường bắc nam chạy qua đâu nhưng khó nói phía nào là bắc. Hãy đọc hướng khi trăng còn thấp, lúc mới mọc hoặc sắp lặn.

Mẹo nối hai sừng trăng và vì sao nó kém ở Việt Nam

Mẹo nói gì. Trong nhiều tài liệu, người ta bảo kẻ một đường qua hai đầu nhọn của trăng lưỡi liềm hoặc nửa vầng, kéo xuống chân trời; chỗ đường ấy chạm chân trời là gần hướng nam.

Mẹo dựa vào đâu. Đường nối hai sừng vuông góc với hướng về mặt trời. Ở vùng ôn đới, mặt trăng và mặt trời cùng đi thấp, chéo qua nửa trời phía nam, nên đường ấy hay rơi gần hướng nam.

Ở vĩ độ thấp thì khác. Ở nước ta, trăng lưỡi liềm lúc chập tối thường nằm ngửa như chiếc thuyền, hai sừng chĩa lên trời, phần sáng quay xuống phía mặt trời vừa lặn. Đường nối hai sừng gần như nằm ngang, kéo xuống không chạm chân trời ở đâu cả. Với nửa vầng thì mẹo đỡ hơn, nhưng vẫn lệch vài chục độ là bình thường.

Cách đáng tin hơn. Bỏ qua sừng trăng, chỉ đọc mặt sáng để biết bên nào là phía mặt trời, tức phía tây vào buổi tối và phía đông vào rạng sáng. Rồi dùng bảng ngày âm lịch để biết trăng đang ở nửa trời nào. Hai thông tin ấy đủ cho bạn bốn phía thô, sai số chừng vài chục độ.

Khi cần chính xác hơn. Ban đêm, sao trời và la bàn có đèn cho kết quả tốt hơn trăng. Trăng hợp nhất cho việc giữ định hướng chung ở trại và biết đêm còn dài hay ngắn, không phải để đi theo một góc.

Đi đêm hay ở yên: trăng giúp được đến đâu

Trăng sáng làm nhiều người tự tin đi tiếp sau khi trời tối, nhất là đêm rằm khi lối mòn hiện rõ. Đây là chỗ người dẫn đường lâu năm hay cản. Dưới tán rừng, ánh trăng không xuống tới đất; vực, rễ cây, đá lở, suối sâu đều chìm trong bóng đen. Đi đêm ở rừng lạ là cách nhanh nhất để từ lạc đường thành bị thương.

Nếu bạn còn ở trên lối mòn rõ ràng, có đèn đội đầu, đi cùng nhóm và biết chắc đoạn còn lại ngắn, trăng giúp bạn giữ hướng chung và bớt tốn pin đèn. Nếu bạn đã không chắc mình ở đâu, hãy dừng lại: chọn chỗ bằng, tránh lòng suối, giữ ấm, báo vị trí cho người nhà khi còn sóng, và gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn 112 nếu có người mệt hay bị thương.

Trong lúc ngồi chờ sáng, trăng vẫn có ích. Quan sát trăng mọc hoặc lặn rồi đánh dấu hướng ấy bằng một cành cây, đến sáng bạn sẽ có ngay một hướng đông hoặc tây để đối chiếu với mặt trời, thay vì bắt đầu từ con số không.

Áp vào chuyến đi: một đêm trăng của gia đình chị Lan

Gia đình chị Lan cắm trại ở một bãi cỏ ven hồ, đêm ấy là ngày 20 âm lịch. Chị dùng trăng làm bài học cho hai con, theo các bước sau:

  1. Trước khi trời tối, cả nhà xem lịch âm và đoán: ngày 20 thì trăng mọc khoảng bốn tiếng sau mặt trời lặn, ở phía đông, mặt sáng quay về đông.
  2. Mặt trời lặn, chị cắm một que ở chỗ lặn. Đó là phía tây, lệch nam một chút vì đang tháng 11.
  3. Khoảng 21 giờ 30, trăng mọc sau rặng cây bên kia hồ. Bọn trẻ cắm que thứ hai chỉ về phía trăng mọc. Hai que nằm gần như đối diện nhau qua lều.
  4. Chị cho các con nhìn mặt sáng của trăng: phía sáng quay về đông, tức về phía mặt trời sẽ mọc sáng mai.
  5. Sáng hôm sau, cả nhà kiểm lại bằng chỗ mặt trời mọc và bằng la bàn. Hai que tối qua lệch so với la bàn chừng mười lăm độ, đủ cho bọn trẻ hiểu trăng cho hướng thô, không phải hướng chính xác.

Điều chị muốn các con nhớ không phải giờ trăng mọc, mà là thói quen quan sát trời từ lúc còn sáng, khi mọi thứ còn dễ nhìn, thay vì đợi đến lúc cần mới ngẩng lên. Đêm ấy chị cũng nhắc lại luật của trại: trời tối thì không ai ra khỏi vòng đèn lều một mình, kể cả khi trăng sáng tới mức thấy rõ bóng cây trên cỏ.

Lỗi hay gặp khi tìm hướng bằng trăng

Mấy nhầm lẫn dưới đây khiến trăng dẫn người ta đi sai, nhất là người mới chuyển từ đọc sách sang thực hành:

  • Nhầm trăng đầu tháng với cuối tháng. Lưỡi liềm chập tối là trăng đầu tháng ở phía tây; lưỡi liềm rạng sáng là trăng cuối tháng ở phía đông. Không biết giờ là không biết phía.
  • Đọc hướng khi trăng đang ở cao nhất. Ở vĩ độ nước ta, trăng cao gần đỉnh đầu không cho bạn biết bắc hay nam. Chờ trăng thấp hơn.
  • Dùng mẹo hai sừng với trăng nằm ngửa. Kết quả vô nghĩa. Đọc mặt sáng thay vì sừng.
  • Quên trăng mọc muộn dần. Đêm qua trăng mọc lúc 21 giờ thì đêm nay khoảng gần 22 giờ; đừng đứng chờ ở cùng giờ.
  • Đi tiếp vì trời sáng trăng. Trăng làm trời sáng, không làm rừng sáng. Đêm đến mà chưa tới chỗ an toàn thì dừng, giữ ấm, báo người nhà.
  • Tin một mình trăng. Luôn kiểm chéo với la bàn có đèn hoặc với một ngôi sao sáng đã biết, như các bài về sao trời trên trang này hướng dẫn.

Mặt trăng là người bạn tốt cho định hướng chung, nhưng là người dẫn đường tệ khi bạn cần đi chính xác trong bóng tối.

Chuẩn bị trước một đêm ngoài trời

Muốn trăng giúp được bạn, việc phải làm từ ở nhà, trước khi xách ba lô. Danh sách dưới dành cho chuyến có ngủ lại trong rừng hoặc trên đồi:

  • Xem ngày âm lịch của các đêm trong chuyến đi. Từ khoảng mùng 10 đến 18, trăng sáng phần lớn đêm; quanh mùng 1 và cuối tháng, đêm tối hẳn, phải trông vào đèn và la bàn.
  • Tra giờ trăng mọc, trăng lặn của đêm đầu tiên, ghi vào sổ, rồi cộng thêm khoảng năm mươi phút cho mỗi đêm sau.
  • Mang la bàn có vạch dạ quang hoặc tập đọc la bàn dưới đèn đội đầu chế độ ánh đỏ, để mắt không mất quen bóng tối mỗi lần bật đèn.
  • Mang đèn đội đầu và pin dự phòng cho mỗi người, không chỉ một chiếc cho cả nhóm.
  • Trước khi trời tối ở trại, cắm que đánh dấu hướng mặt trời lặn và hướng về lối ra gần nhất.
  • Thống nhất luật trong nhóm: sau khi trời tối không ai rời khu trại một mình; đi vệ sinh thì đi hai người, mang đèn và còi.
  • Lịch trình để lại cho người ở nhà ghi rõ đêm nào ngủ ở đâu, và giờ mà nếu chưa có tin thì người ấy báo chính quyền xã gần nhất.

Đêm có trăng cũng là đêm tốt để tập. Ở bãi trại an toàn, cả nhóm thử đọc hướng bằng trăng, rồi soi la bàn kiểm. Tập lúc không cần thì đến lúc cần mới không luống cuống.

Câu hỏi thường gặp

Trăng tròn mọc ở hướng nào?

Trăng tròn mọc ở phía đông vào khoảng lúc mặt trời lặn, đối diện với mặt trời. Vì vậy mùa đông khi mặt trời lặn lệch tây nam thì trăng tròn mọc lệch đông bắc, mùa hè thì ngược lại.

Trăng khuyết quay mặt sáng về hướng nào?

Mặt sáng luôn quay về phía mặt trời. Trăng đầu tháng thấy lúc chập tối có mặt sáng quay về phía tây; trăng cuối tháng thấy lúc rạng sáng có mặt sáng quay về phía đông.

Mỗi ngày trăng mọc muộn hơn bao nhiêu?

Trung bình khoảng năm mươi phút, có tháng nhanh hơn, có tháng chậm hơn. Ngày rằm trăng mọc quanh lúc hoàng hôn, khoảng ngày 22, 23 âm lịch thì mọc gần nửa đêm.

Mẹo nối hai sừng trăng có dùng được ở Việt Nam không?

Kém tin cậy. Ở vĩ độ thấp, trăng lưỡi liềm hay nằm ngửa nên đường nối hai sừng gần như nằm ngang. Nửa vầng thì đỡ hơn nhưng vẫn lệch vài chục độ. Nên đọc mặt sáng của trăng thay vì sừng.

Đêm trăng sáng có nên đi tiếp trong rừng không?

Không nên nếu bạn không chắc vị trí. Ánh trăng không xuống tới đất dưới tán rừng, vực và đá lở rất khó thấy. Dừng lại, giữ ấm, báo người nhà, và gọi cứu nạn 112 khi có người bị thương.

Những ngày nào không dùng trăng để tìm hướng được?

Khoảng ngày 29, 30 và mùng 1 âm lịch, khi trăng ở gần mặt trời nên không thấy. Mấy ngày lưỡi liềm mảnh cũng chỉ thấy được vài giờ ngay sau hoàng hôn hoặc trước bình minh, và trăng lúc ấy nằm thấp, dễ bị núi che.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138