Duỗi thẳng tay, xếp các ngón tay chồng lên nhau từ chân trời lên tới đáy mặt trời; ở Việt Nam mỗi ngón tay tương ứng khoảng bảy đến chín phút trước khi mặt trời chạm chân trời, không phải mười lăm phút như nhiều tài liệu nước ngoài ghi. Bốn ngón, tức một bàn tay, là chừng nửa tiếng.
Lệch như vậy vì ở vĩ độ thấp mặt trời xuống gần như thẳng đứng, nhanh hơn ở vùng ôn đới. Người tin con số mười lăm phút mỗi ngón sẽ tưởng còn một giờ, trong khi thật ra chỉ còn hơn ba mươi phút. Bài này hướng dẫn cách đo, cách tự hiệu chỉnh bàn tay của mình ở sân nhà, và cách biến con số ấy thành quyết định quay đầu hay cắm trại.
Cách đếm ngón tay giữa mặt trời và chân trời
Không nhìn thẳng vào mặt trời. Khi mặt trời còn chói, đặt bàn tay sao cho mép trên của ngón cao nhất vừa chạm đáy đĩa mặt trời, chỉ liếc nhanh để căn rồi nhìn xuống bàn tay.
- Duỗi thẳng cánh tay hết cỡ, khuỷu tay không gập. Bàn tay nằm ngang, các ngón khép lại, lòng bàn tay quay về phía mặt.
- Đặt mép dưới của ngón út lên đường chân trời, hoặc lên đỉnh dãy núi phía tây nếu đó là chỗ mặt trời sẽ khuất.
- Đếm số ngón tay xếp chồng được từ chân trời lên tới đáy mặt trời. Hết một bàn tay thì đặt bàn tay kia lên trên và đếm tiếp.
- Nhân số ngón với con số phút mỗi ngón của chính bạn. Nếu chưa hiệu chỉnh, dùng tạm tám phút mỗi ngón.
- Trừ thêm phần trời tối sớm vì địa hình: nếu bạn đang ở trong thung lũng hay dưới tán rừng, ánh sáng dùng được để đi sẽ hết sớm hơn lúc mặt trời chạm chân trời.
Đo lần nữa sau mười lăm hai mươi phút. Nếu số ngón giảm nhanh hơn bạn tính, con số phút mỗi ngón của bạn đang để quá cao; sửa ngay chứ đừng đợi đến tối.
Vì sao mỗi ngón chỉ bảy đến chín phút ở nước ta
Mặt trời trượt khoảng mười lăm độ mỗi giờ trên đường đi của nó. Một ngón tay ở tầm tay duỗi che chừng một độ rưỡi đến hai độ, bốn ngón khoảng bảy đến tám độ. Nếu mặt trời rơi thẳng đứng xuống chân trời, mỗi ngón ứng với chừng bảy đến tám phút, một bàn tay khoảng ba mươi phút; ngón to hay cánh tay ngắn thì nhích lên chín phút.
Ở vùng ôn đới, mặt trời lặn theo một đường xiên. Phần lớn chuyển động của nó là đi ngang dọc theo chân trời, chỉ một phần là rơi xuống, nên khoảng cách theo chiều đứng giảm chậm hơn nhiều. Câu "mỗi ngón mười lăm phút, một bàn tay một giờ" ra đời ở những nơi như thế.
Việt Nam nằm ở vĩ độ khoảng 8 đến 23 độ, nên đường lặn của mặt trời gần như dựng đứng, chỉ nghiêng chừng ấy độ so với phương thẳng đứng. Mặt trời rơi xuống với tốc độ gần bằng tốc độ đầy đủ của nó, nên mỗi ngón chỉ còn khoảng bảy đến chín phút. Đây là chỗ đáng nhớ nhất của bài: đem mẹo ôn đới vào rừng nhiệt đới là tự lấy mất của mình nửa quỹ thời gian còn lại.
Đổi số ngón ra phút: sách nước ngoài và thực tế ở Việt Nam
Bảng dưới so con số hay gặp trong tài liệu sinh tồn với tầm ước lượng ở vĩ độ nước ta. Cột cuối chỉ là ước tính chung; con số chính xác cho bàn tay bạn phải tự đo.
| Số ngón | Sách ôn đới hay ghi | Ước lượng ở Việt Nam | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Một ngón | Mười lăm phút | Khoảng bảy đến chín phút | Đã phải ở chỗ dừng chân, bật đèn sẵn |
| Hai ngón | Nửa giờ | Khoảng mười lăm đến mười tám phút | Dựng trại ngay hoặc đang ở đoạn đường cuối thật dễ đi |
| Một bàn tay | Một giờ | Khoảng nửa giờ | Không bắt đầu thêm đoạn nào mới qua rừng |
| Hai bàn tay | Hai giờ | Khoảng một giờ | Quyết định dứt khoát: ra khỏi rừng hay cắm trại |
| Ba bàn tay | Ba giờ | Khoảng một giờ rưỡi | Kiểm vị trí, ước thời gian ra khỏi rừng, báo người nhà nếu có sóng |
Đọc cột thứ hai và thứ ba cạnh nhau, bạn thấy độ chênh tăng theo số ngón. Ở mốc ba bàn tay, người tin sách ôn đới tưởng còn ba giờ, trong khi chỉ còn khoảng một giờ rưỡi.
Tự hiệu chỉnh bàn tay của bạn ở sân nhà
Bàn tay và cánh tay mỗi người khác nhau, nên con số phút mỗi ngón cũng khác. Làm bài tập sau vào một chiều trời quang, ở bãi biển, cánh đồng hay sân thượng nhìn được chân trời phía tây:
- Khoảng một tiếng trước giờ mặt trời lặn, đứng cố định một chỗ, đo số ngón từ chân trời tới đáy mặt trời. Ghi giờ và số ngón.
- Cứ mười phút đo lại, ghi tiếp.
- Ghi giờ đúng lúc đáy mặt trời chạm chân trời.
- Lấy số phút từ lần đo đầu đến lúc chạm chân trời, chia cho số ngón lần đầu. Đó là số phút mỗi ngón của bạn ở vĩ độ ấy.
- Làm thêm một lần vào mùa khác. Con số đổi rất ít trong năm, nhưng làm hai lần giúp bạn tin nó.
- Ghi kết quả lên sổ tay đi rừng, hoặc viết bằng bút bi vào mặt trong nắp la bàn.
Nhân tiện, đo luôn khoảng thời gian từ lúc mặt trời lặn đến lúc không còn đọc được chữ trong sổ tay mà không cần đèn. Ở nước ta thường chỉ chừng hai mươi đến hai mươi lăm phút ngoài trời thoáng, ngắn hơn nhiều so với hoàng hôn kéo dài ở vùng ôn đới; dưới tán rừng còn ngắn nữa.
Từ số ngón đến giờ quay đầu
Tính ngược từ lúc phải ra khỏi rừng. Lấy thời điểm mặt trời lặn, trừ đi ít nhất một giờ để có ánh sáng tốt cho đoạn cuối và cho việc bất ngờ. Đó là lúc nhóm phải ra tới đường lớn hoặc vào tới chỗ cắm trại.
Trừ tiếp thời gian đi về. Đường lên mất ba tiếng thì đường về dù xuống dốc cũng nên tính gần ba tiếng, vì người đã mệt, chân run, hay trượt. Mốc có được sau phép trừ này là giờ quay đầu.
Thống nhất trước khi đi, không mặc cả trên đường. Giờ quay đầu ghi vào lịch trình để lại cho người ở nhà, đặt báo thức trên đồng hồ. Khi chuông kêu, cả nhóm quay về, kể cả khi đích chỉ còn "một chút nữa".
Dùng bàn tay để kiểm, không để thay. Bàn tay giúp bạn biết khi đồng hồ hết pin hoặc khi muốn kiểm nhanh mà không mở điện thoại. Có đồng hồ thì vẫn tin đồng hồ trước, bàn tay sau.
Khi mây che mặt trời buổi chiều. Không đếm được ngón thì dùng giờ lặn ước chừng của nơi đó, thường khoảng từ 17 giờ 10 đến gần 19 giờ tuỳ nơi và tuỳ tháng, rồi trừ thêm vì trời mây làm tối sớm.
Lỗi hay gặp khi đo bằng bàn tay và cách sửa
Mẹo bàn tay đơn giản nên người ta hay làm ẩu. Những lỗi dưới đây đều làm bạn tưởng còn nhiều thời gian hơn thực tế, tức là lỗi nguy hiểm theo đúng một chiều.
| Lỗi | Vì sao sai | Cách sửa |
|---|---|---|
| Chia đều thời gian còn lại cho cả quãng đường | Đoạn cuối thường là đoạn dốc đá, lội suối, đi chậm gấp đôi mà lại rơi vào lúc tối nhất | Dành riêng thời gian cho đoạn khó, tính nó trước rồi mới tính phần đường dễ |
| Đếm tới tâm mặt trời thay vì đáy | Dư ra một phần ngón, tức vài phút không có thật | Luôn đặt ngón trên cùng chạm đáy đĩa mặt trời |
| Đếm tới chân trời xa trong khi chỗ bạn đứng bị núi che | Nắng ở chỗ bạn hết sớm hơn nhiều | Đặt ngón dưới cùng lên đỉnh núi phía tây |
| Dùng con số mười lăm phút mỗi ngón | Gấp đôi thời gian thật ở vĩ độ nước ta | Dùng số đã tự đo, chưa đo thì tạm tính tám phút |
| Quên rằng chạng vạng rất ngắn | Tưởng còn ánh sáng sau khi mặt trời lặn | Coi lúc mặt trời chạm núi là lúc phải bật đèn |
| Ước một lần rồi thôi | Không phát hiện được mình đếm sai | Đo lại sau mười lăm phút, xem tốc độ giảm có khớp không |
Để ý cột giữa: lỗi nào cũng nghiêng về phía lạc quan. Vì vậy khi bàn tay và cảm giác của bạn cãi nhau, hãy tin con số nhỏ hơn. Dư nửa tiếng ánh sáng ở bãi xe chẳng hại gì; thiếu nửa tiếng ở khe suối là chuyện khác.
Áp vào chuyến đi: nhóm của Minh ở chặng cuối
Tháng 12, nhóm của Minh đi cung đồi cỏ trong ngày, giờ quay đầu thống nhất là 13 giờ 30. Do chụp ảnh lâu ở đỉnh, nhóm quay đầu lúc 14 giờ, trễ nửa tiếng. Về tới khe suối cuối cùng, điện thoại của cả nhóm đều đã yếu pin, không ai muốn mở xem giờ. Một bạn giơ tay đo: mặt trời còn cách đỉnh núi phía tây hai bàn tay, và bạn ấy nói "còn hai tiếng, thong thả".
Minh đã tự hiệu chỉnh bàn tay ở bãi biển mùa hè trước: tám phút mỗi ngón. Hai bàn tay là tám ngón, khoảng một tiếng, mà mặt trời sẽ khuất sau đỉnh núi chứ không phải chân trời phẳng. Trong khe suối, ánh sáng còn hết sớm hơn. Minh đề nghị cả nhóm bật sẵn đèn đội đầu ở túi trên, đi liền không nghỉ dài, và nhắn người nhà giờ dự kiến ra tới bãi xe.
Nhóm ra tới bãi xe khi trời vừa tắt nắng, đèn đã phải bật ở đoạn cuối. Nếu tin "còn hai tiếng", họ sẽ nghỉ thêm ở suối, và đoạn đá trơn cuối cùng sẽ phải đi trong bóng tối hoàn toàn. Về sau nhóm rút ra hai việc: giữ giờ quay đầu đúng như đã hẹn, và trước mỗi chuyến, mỗi người tự đo bàn tay mình một lần thay vì mượn con số của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Một ngón tay tương ứng bao nhiêu phút trước khi mặt trời lặn?
Ở Việt Nam thường khoảng bảy đến chín phút, tuỳ bàn tay mỗi người. Con số mười lăm phút trong nhiều tài liệu nước ngoài đúng hơn ở vùng ôn đới, nơi mặt trời lặn theo đường xiên.
Vì sao ở Việt Nam trời tối nhanh sau khi mặt trời lặn?
Vì ở vĩ độ thấp mặt trời đi xuống dưới chân trời gần như thẳng đứng, nên khoảng chạng vạng ngắn, ngoài trời thoáng chừng hai mươi đến hai mươi lăm phút. Dưới tán rừng và trong thung lũng tối còn sớm hơn.
Có cần nhìn thẳng vào mặt trời để đếm ngón tay không?
Không. Đặt bàn tay sao cho mép trên ngón cao nhất vừa chạm đáy mặt trời, chỉ liếc nhanh để căn rồi nhìn xuống bàn tay. Nhìn chằm chằm vào mặt trời có thể làm hại mắt.
Mặt trời khuất sau núi thì đếm ngón tay thế nào?
Đặt ngón dưới cùng lên đỉnh dãy núi nơi mặt trời sẽ khuất thay vì chân trời. Kết quả là thời gian còn nắng ở chỗ bạn đứng, thường ngắn hơn giờ lặn trên lịch.
Làm sao biết số phút mỗi ngón của chính mình?
Chọn một chiều trời quang, chỗ nhìn được chân trời phía tây. Đo số ngón khoảng một tiếng trước khi lặn, ghi giờ, rồi ghi lúc đáy mặt trời chạm chân trời. Chia số phút cho số ngón là ra.
Đã biết số ngón rồi thì có cần giờ quay đầu nữa không?
Vẫn cần. Giờ quay đầu tính từ trước khi đi, dựa vào giờ lặn và thời gian đường về, ghi vào lịch trình cho người nhà. Bàn tay chỉ để kiểm lại trên đường, không thay cho kế hoạch.