Ở Việt Nam, mặt trời chỉ mọc gần chính đông vào khoảng 20 tháng 3 và 23 tháng 9; tháng 6 điểm mọc lệch về đông bắc chừng hai mươi tư, hai mươi lăm độ, tháng 12 lệch về đông nam cũng chừng ấy. Điểm lặn đối xứng: tháng 6 lặn lệch tây bắc, tháng 12 lặn lệch tây nam. Nếu bạn dùng bình minh để lấy hướng đông, phải sửa theo tháng.
Bảng trong bài cho góc lệch ước tính theo từng tháng, kèm cách đo góc bằng nắm tay để sửa ngay tại chỗ. Bài cũng nói vì sao mặt trời ló sau núi cao ở chỗ hơi khác khi mọc trên mặt biển, và cách dùng một buổi bình minh ở trại để kiểm la bàn của cả nhóm.
Vì sao điểm mọc dịch chuyển suốt năm
Trục quay của Trái Đất nghiêng khoảng hai mươi ba độ rưỡi. Khi Trái Đất đi quanh mặt trời, có nửa năm bán cầu bắc nghiêng về phía mặt trời, nửa năm nghiêng ra xa. Hệ quả nhìn từ mặt đất là mặt trời mọc lệch lên phía bắc vào mùa hè, lệch xuống phía nam vào mùa đông, và chỉ hai lần mỗi năm mọc gần đúng chính đông.
Góc lệch lớn hay nhỏ còn tuỳ vĩ độ. Càng lên gần cực, điểm mọc càng dao động xa; ở vùng ôn đới, mùa hè mặt trời có thể mọc gần đông bắc thật sự. Việt Nam ở vĩ độ thấp nên dao động hẹp hơn, chỉ chừng hai mươi lăm độ về mỗi phía. Miền Bắc lệch nhiều hơn miền Nam một chút, chênh nhau khoảng một hai độ, không đáng kể khi bạn ước lượng bằng tay.
Điều ít người để ý: điểm mọc dịch nhanh nhất quanh tháng 3 và tháng 9, mỗi ngày chừng hơn một phần ba độ, và gần như đứng yên vài tuần quanh tháng 6 và tháng 12. Vì vậy chỉ cần nhớ tháng, không cần nhớ ngày, là đủ cho việc tìm hướng ngoài trời.
Góc lệch của điểm mọc theo từng tháng ở Việt Nam
Số trong bảng tính cho giữa tháng, làm tròn, dùng chung cho cả nước. "Lệch bắc" nghĩa là mặt trời mọc ở bên trái chính đông khi bạn quay mặt về phía đông; "lệch nam" là ở bên phải. Điểm lặn lệch cùng một góc, cùng phía bắc hoặc nam.
| Tháng | Điểm mọc lệch so với chính đông | Quy ra nắm tay ở tầm tay duỗi |
|---|---|---|
| Tháng 1 | Khoảng 21 đến 23 độ về nam | Hơn hai nắm tay |
| Tháng 2 | Khoảng 13 đến 14 độ về nam | Chừng một nắm tay rưỡi |
| Tháng 3 | Gần như không lệch, chừng 2 độ | Không đáng kể |
| Tháng 4 | Khoảng 10 đến 11 độ về bắc | Chừng một nắm tay |
| Tháng 5 | Khoảng 19 đến 20 độ về bắc | Chừng hai nắm tay |
| Tháng 6 | Khoảng 24 đến 25 độ về bắc | Hai nắm tay rưỡi |
| Tháng 7 | Khoảng 22 đến 23 độ về bắc | Hơn hai nắm tay |
| Tháng 8 | Khoảng 14 đến 15 độ về bắc | Chừng một nắm tay rưỡi |
| Tháng 9 | Gần như không lệch, chừng 3 độ | Không đáng kể |
| Tháng 10 | Khoảng 8 đến 9 độ về nam | Gần một nắm tay |
| Tháng 11 | Khoảng 18 đến 19 độ về nam | Chừng hai nắm tay |
| Tháng 12 | Khoảng 24 đến 25 độ về nam | Hai nắm tay rưỡi |
Một nắm tay nắm chặt, duỗi thẳng tay ra trước mặt, che chừng mười độ trên trời. Nắm tay mỗi người khác nhau một chút, cách kiểm nắm tay của chính mình nằm ở mục cuối.
Lấy hướng đông chính xác từ bình minh
Khi cắm trại ở chỗ nhìn được chân trời phía đông, bình minh là lúc tốt để lấy một hướng tin được cho cả ngày. Không nhìn thẳng vào mặt trời khi nó đã lên khỏi chân trời; làm lúc nó vừa ló, ánh còn dịu, và chỉ liếc nhanh.
- Tối hôm trước, chọn chỗ đứng cố định, cắm một cọc làm điểm ngắm.
- Sáng ra, khi mặt trời vừa ló, đứng sau cọc, nhìn qua cọc về chỗ mặt trời ló. Cắm cọc thứ hai cách cọc đầu vài bước theo đúng hướng ấy.
- Tra tháng trong bảng ở mục trên. Ví dụ tháng 5: điểm mọc lệch về bắc chừng hai nắm tay.
- Duỗi tay, đặt cạnh nắm tay ở điểm mọc, đếm sang phải hai nắm tay. Chỗ ấy là chính đông. Cắm cọc thứ ba.
- Đường từ cọc đầu sang cọc thứ ba là hướng đông, ngược lại là tây; vuông góc là bắc và nam.
- Chọn mốc xa trên địa hình tương ứng với từng hướng để dùng suốt ngày, rồi nhổ cọc.
Buổi chiều làm y hệt với điểm lặn để có thêm một lần kiểm. Hai kết quả sáng chiều nên khớp nhau trong vài độ; nếu lệch nhiều, xem lại chỗ đứng có bị dốc hay cọc có bị nghiêng.
Khi mặt trời ló sau núi hoặc lặn sau rặng cây
Mặt trời ló sau núi muộn hơn và dịch về phía nam một chút. Ở thung lũng, chân trời phía đông bị núi nâng lên. Mặt trời đi chéo lên trên đường của nó, nên khi ló khỏi đỉnh núi, nó đã trượt về phía nam một ít so với lúc mọc trên chân trời phẳng. Ở vĩ độ nước ta đường đi gần như thẳng đứng, nên chỗ dịch này thường chỉ vài độ.
Giờ mọc trên lịch là giờ trên chân trời phẳng. Trong khe núi sâu, có khi bạn thấy nắng muộn hơn giờ mọc trên lịch cả tiếng, và mất nắng sớm hơn chừng ấy vào buổi chiều. Hãy tính trước điều này khi lên kế hoạch dừng chân, đừng chỉ dựa vào giờ mặt trời lặn.
Sương sớm làm mặt trời lên mà không thấy điểm mọc. Vùng trung du, cao nguyên thường có sương dày lúc sáng sớm. Khi ấy đừng đoán điểm mọc theo vùng trời hồng; chờ đến khi thấy rõ đĩa mặt trời hoặc bóng nét, hoặc dùng la bàn.
Trên biển và bãi cát phẳng là nơi đo đẹp nhất. Chân trời phẳng, không vật che, điểm mọc gần như trùng với số trong bảng. Đây là nơi tốt để tập và để kiểm nắm tay của bạn trước khi dùng nó ở vùng núi.
Những hiểu lầm về hướng mặt trời mọc
Ở gần xích đạo mặt trời luôn mọc chính đông. Không đúng. Ngay ở xích đạo, điểm mọc vẫn dao động khoảng hai mươi ba độ rưỡi về mỗi phía trong năm. Vĩ độ thấp chỉ làm dao động hẹp hơn một chút so với vùng ôn đới, không làm nó biến mất.
Mặt trời mọc lệch bắc vì mùa hè Trái Đất gần mặt trời hơn. Khoảng cách gần xa không liên quan. Thực ra Trái Đất gần mặt trời nhất vào đầu tháng 1. Điểm mọc dịch là do trục quay nghiêng, nên bán cầu bắc lúc ngả về phía mặt trời, lúc ngả ra xa.
Đã biết hướng đông từ bình minh thì không cần la bàn. Bình minh cho bạn hướng đúng một lần, ở đúng một chỗ, vào lúc trời quang. Trong rừng rậm, trong sương, hay khi phải đi theo một góc lẻ tới một điểm trên bản đồ, la bàn mới làm được việc ấy suốt cả ngày.
Bình minh và la bàn phải khớp tuyệt đối. La bàn chỉ về bắc từ, còn mặt trời cho bắc thật. Ở Việt Nam độ lệch từ nhỏ, thường chỉ vài độ hoặc ít hơn, nên trong thực hành ngoài trời có thể bỏ qua; muốn chính xác thì xem độ lệch ghi trên bản đồ địa hình mới. Nếu chênh hàng chục độ thì lỗi nằm ở chỗ khác: vật sắt, nam châm, hoặc bạn đọc sai bảng.
Chỉ cần nhớ "mùa hè lệch bắc" là đủ. Biết chiều lệch mà không biết độ lớn thì vẫn dễ sai cả chục độ. Học thuộc ba mốc là gọn: tháng 3 và tháng 9 gần như không lệch, tháng 6 và tháng 12 lệch hai nắm tay rưỡi, các tháng giữa khoảng một đến hai nắm tay.
Áp vào chuyến đi: bác Tư kiểm la bàn của nhóm
Tháng 12, bác Tư dẫn ba người bạn trẻ đi cung đồi cỏ hai ngày, có người dẫn đường địa phương đi cùng. Đêm cắm trại ở một yên ngựa giữa hai đỉnh, sáng ra mặt trời mọc trên một rặng đồi thấp ở phía đông. Bác bày cho cả nhóm cắm ba cọc như hướng dẫn ở trên, đếm sang trái từ điểm mọc chừng hai nắm tay rưỡi để ra chính đông, vì tháng 12 mặt trời mọc lệch nam.
Rồi mỗi người lấy la bàn của mình ra đặt trên cọc giữa. Ba chiếc khớp nhau trong vài độ. Chiếc thứ tư, của một bạn để chung trong túi với sạc dự phòng và dao, lệch gần hai mươi độ. Bọt khí, nam châm của loa nhỏ trong túi, hay chỉ một con dao để sát cũng đủ làm la bàn sai mà người dùng không biết.
Điều nhóm mang về không phải con số hai nắm tay rưỡi, mà là thói quen: mỗi sáng ở trại, dùng bình minh kiểm la bàn một lần, rồi mới tin nó cho cả ngày đi rừng.
Đo nắm tay của chính bạn và luyện ở nhà
Bảng góc lệch chỉ có ích khi bàn tay của bạn đo đúng. Làm một lần ở sân nhà hoặc sân chung cư, mất chừng mười phút:
- Chọn hai vật ở xa mà bạn biết góc giữa chúng, ví dụ hai góc của một toà nhà mà bạn đo được hướng bằng la bàn hoặc ứng dụng bản đồ trên điện thoại.
- Duỗi thẳng tay, nắm chặt, đếm số nắm tay che kín khoảng giữa hai vật.
- Lấy góc chia cho số nắm tay để ra mỗi nắm tay của bạn bao nhiêu độ. Phần lớn người lớn rơi vào khoảng chín đến mười một độ.
- Ghi con số vào sổ tay đi rừng, kèm luôn bề ngang ngón cái và gang tay nếu muốn dùng thêm.
- Dậy sớm một buổi, đứng chỗ có chân trời phía đông, đối chiếu điểm mọc với la bàn và với bảng, xem bạn lệch bao nhiêu.
Trẻ em nắm tay nhỏ nhưng tay cũng ngắn, nên góc che của nắm tay trẻ không khác người lớn bao nhiêu. Đây là trò tập hướng rất hợp cho cả nhà trong một buổi sáng ở bãi biển.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời có mọc ở hướng đông bắc không?
Có, vào mùa hè. Ở Việt Nam, từ khoảng tháng 4 đến tháng 8, mặt trời mọc lệch về phía bắc của chính đông, lệch nhiều nhất vào tháng 6, chừng hai mươi tư đến hai mươi lăm độ, tức nằm giữa đông và đông bắc.
Ngày nào mặt trời mọc đúng chính đông?
Khoảng ngày 20 tháng 3 và ngày 23 tháng 9, khi ngày và đêm dài gần bằng nhau. Trong vài ngày quanh hai dịp ấy, điểm mọc lệch rất ít, đủ chính xác để lấy hướng đông bằng mắt.
Mặt trời lặn có lệch giống mặt trời mọc không?
Có. Cùng một ngày, điểm lặn lệch khỏi chính tây đúng bằng góc điểm mọc lệch khỏi chính đông, và cùng về một phía. Mùa hè lặn lệch tây bắc, mùa đông lặn lệch tây nam.
Ở miền Bắc và miền Nam góc lệch có khác nhau không?
Có khác nhưng rất nhỏ, chỉ khoảng một hai độ, miền Bắc lệch nhiều hơn một chút. Khi ước lượng bằng nắm tay ngoài trời, bạn có thể dùng chung một bảng cho cả nước.
Một nắm tay duỗi thẳng che bao nhiêu độ trên trời?
Với phần lớn người lớn là khoảng mười độ, có người chín, có người mười một. Nên tự đo một lần bằng hai vật đã biết góc rồi ghi lại để dùng cho chính xác.
Vì sao ở thung lũng thấy mặt trời muộn hơn giờ mọc ghi trên lịch?
Giờ mọc trên lịch tính cho chân trời phẳng. Ở thung lũng, núi phía đông che mất phần trời thấp nên nắng tới muộn hơn, có khi cả tiếng, và cũng mất nắng sớm hơn vào buổi chiều.