Trời mây mỏng vẫn tìm được mặt trời: dựng cây bút hay que nhỏ trên lòng bàn tay hoặc trên tờ giấy trắng, nếu thấy một bóng mờ thì đầu kia của bóng chỉ về phía mặt trời. Mây dày đến mức không có bóng nào thì mặt trời không còn giúp được, và bạn chuyển sang la bàn, vết đường đã ghi, hoặc dừng lại chờ.
Ở Việt Nam, mùa mưa và những tháng mù ở vùng núi phía bắc làm trời âm u nhiều ngày liền, đúng lúc người đi rừng cần hướng nhất. Bài này tả cách đọc từng loại trời, các mẹo tìm mặt trời sau mây và dưới tán rừng dày, những chỗ sáng dễ lừa mắt, và ngưỡng để quyết định thôi trông vào mặt trời.
Mỗi kiểu trời đọc được đến đâu
Trước khi thử mẹo nào, nhìn trời và xếp nó vào một trong các hàng dưới. Hàng ấy cho bạn biết có đáng bỏ công hay không.
| Kiểu trời | Bạn thấy gì | Cách nên dùng | Độ tin |
|---|---|---|---|
| Mây mỏng, nắng nhạt | Đĩa mặt trời mờ hoặc vầng sáng rõ, bóng người còn nhìn được | Đọc bóng như ngày nắng, bóng cọc vẫn làm được nếu chờ lâu hơn | Khá |
| Mây trung bình, lúc nắng lúc râm | Không thấy đĩa, nhưng có vùng trời sáng hơn hẳn, bóng mờ thoắt hiện | Mẹo bóng mờ trên móng tay hoặc giấy, đọc nhiều lần | Vừa |
| Mây dày đều, trời xám | Cả bầu trời sáng gần như nhau, không có bóng | Bỏ mặt trời, dùng la bàn hoặc vết đường | Không dùng |
| Mưa, sương mù dày | Tầm nhìn ngắn, không biết phía nào sáng hơn | La bàn, vết đường, hoặc dừng chờ | Không dùng |
| Nắng nhưng dưới tán rừng dày | Đốm nắng lọt xuống, vệt sáng xiên trong hơi nước | Đọc vệt nắng, tìm khoảng trống, lên gò cao | Vừa |
Người mới thường làm ngược lại: trời càng xám càng cố tìm mặt trời, mất nửa tiếng đoán chỗ sáng, trong khi la bàn nằm sẵn trong túi. Nếu bạn đang ở hàng thứ ba hay thứ tư của bảng, đừng tốn thời gian ở đây.
Tìm mặt trời sau mây mỏng bằng bóng mờ
Bóng mờ là dấu hiệu chắc nhất, vì vùng trời sáng có thể do mây phản chiếu nhưng bóng thì chỉ có khi có nguồn sáng thật ở một phía. Không nhìn thẳng vào vùng sáng quanh mặt trời, kể cả khi trời mờ.
- Tìm một mặt phẳng sáng màu: lòng bàn tay, móng tay cái, mặt trong của mũ trắng, tờ giấy trong sổ tay, hay mặt la bàn trong suốt đặt trên giấy.
- Dựng một vật mảnh lên đó: cây bút, que nhỏ, đầu ngón tay trỏ của bàn tay kia. Giữ vật đứng thẳng.
- Xoay chậm cả mặt phẳng và vật một vòng. Quan sát xem có lúc nào xuất hiện một vệt tối nhạt đổ về một phía.
- Nếu có, phía ngược lại với vệt tối là phía mặt trời. Ghi nhận ngay bằng cách chỉ tay hoặc đặt một que trên đất.
- Chờ một hai phút, làm lại để chắc vệt tối không phải do mép mây trôi qua. Hai lần cùng chỉ một phía thì mới tin.
- Kết hợp với giờ trong ngày và mùa, như khi trời nắng, để ra hướng đông hoặc tây.
Mẹo này cho bạn hướng mặt trời, chưa cho bạn bắc nam chính xác. Nếu mây mỏng kéo dài và bạn đang dừng nghỉ, có thể thử bóng cọc với cọc cao, chờ lâu hơn bình thường, chấp nhận đầu bóng nhoè và sai số lớn hơn.
Dưới tán rừng dày: đọc vệt nắng
Tìm khoảng trống trước khi tìm mặt trời. Chỗ cây đổ, bãi đá, mép suối, đỉnh gò thường mở ra một mảng trời. Đi vài chục mét đến chỗ thoáng tốn ít thời gian hơn nhiều so với đứng đoán dưới tán dày.
Vệt sáng xiên trong hơi nước. Sáng sớm trong rừng ẩm, ánh nắng lọt qua tán tạo thành những tia xiên rõ trong hơi sương. Các tia song song và chỉ ngược về phía mặt trời. Đây là dấu hiệu tốt, nhưng chỉ có vào giờ sáng sớm và chiều muộn khi nắng xiên.
Đốm nắng trên mặt đất. Những đốm nắng tròn trên đất là ảnh của mặt trời lọt qua khe lá. Khi mặt trời không ở đỉnh đầu, đốm nắng bị kéo dài thành hình bầu dục, trục dài nằm theo hướng ra xa mặt trời. Nhìn nhiều đốm cùng lúc rồi lấy hướng chung, đừng tin một đốm.
Bóng thân cây trên lối mòn. Thân cây thẳng ở bìa rừng đổ bóng rõ trên lối mòn sáng màu. Một bóng thân cây dài chính là một cọc bóng có sẵn, bạn chỉ việc đánh dấu đầu bóng.
Đừng trèo cây cao để nhìn. Trèo cây để tìm mặt trời là cách người mới hay nghĩ đến và cũng là cách dễ gãy tay nhất. Lên gò cao hoặc ra mép suối an toàn hơn và thường thấy được nhiều hơn.
Những chỗ sáng dễ lừa mắt
Không phải chỗ nào sáng nhất cũng là chỗ có mặt trời. Mấy tình huống dưới đây làm nhiều người chỉ nhầm cả trăm độ:
- Vách đá vôi hoặc sườn núi sáng màu. Nắng chiếu lên vách đá đối diện làm cả một phía sáng rực, trong khi mặt trời ở sau lưng bạn.
- Mặt hồ, mặt sông. Nước phản chiếu ánh trời; vùng sáng trên mặt nước nằm cùng phía với mặt trời nhưng chỗ sáng trên trời phía trên nó có thể chỉ là ánh hắt.
- Khoảng trời trống giữa hai lớp mây. Một dải trời xanh nhạt ở chân trời trông như chỗ mặt trời sắp ló, thật ra chỉ là chỗ mây mỏng hơn.
- Sương mù trong thung lũng. Sương làm ánh sáng loang đều mọi phía; phía sáng nhất thường là phía thung lũng mở ra, không phải phía mặt trời.
- Ánh sáng chiều qua khe núi. Ở thung lũng hẹp, nắng chiều có thể lọt qua một khe ở hướng chéo hẳn so với hướng tây.
Quy tắc chung: chỗ sáng chỉ là gợi ý, bóng mới là bằng chứng. Không có bóng thì không kết luận.
Khi nào thôi trông vào mặt trời
Người dẫn đường giàu kinh nghiệm thường tự đặt cho mình một ngưỡng: thử tìm mặt trời không quá mười lăm phút; quá ngưỡng ấy không có bóng thì chuyển hẳn sang cách khác. Lý do đơn giản: trong mười lăm phút đứng đoán, trời lại tối thêm, nhóm lạnh thêm, và áp lực khiến người ta tin vào một chỗ sáng bất kỳ.
Thứ tự thay thế hợp lý là: la bàn kết hợp bản đồ; vết đường đã ghi trên điện thoại hoặc vết bạn để lại khi đi; quay lại điểm chắc chắn cuối cùng mà nhóm biết rõ vị trí. Nếu không có cái nào trong ba thứ ấy, đứng yên là lựa chọn an toàn: chọn chỗ khô, tránh lòng suối vì nước có thể lên nhanh khi mưa, mặc thêm áo, báo người nhà vị trí ước chừng khi có sóng.
Nếu trong nhóm có người lạnh run, kiệt sức hoặc bị thương, gọi ngay đường dây tìm kiếm cứu nạn 112 và báo chính quyền xã gần nhất, đừng đợi trời quang mới tìm đường. Trời mù có thể kéo dài nhiều ngày ở vùng núi phía bắc vào mùa đông xuân. Vì vậy, trước chuyến đi vào mùa ấy, đọc dự báo thời tiết vùng núi và chấp nhận dời chuyến nếu cả tuần đều mù dày.
Tập trước mùa mưa ở sân nhà và công viên
Mẹo bóng mờ nghe dễ, nhưng lần đầu ra rừng mới thử thì gần như ai cũng lóng ngóng, vì không biết bóng mờ trông nhạt đến mức nào. Tập vài buổi ở nơi quen trước khi cần đến nó:
- Chọn một ngày mây mỏng, lúc nắng lúc râm. Ra sân, ban công hay công viên gần nhà, mang theo sổ tay giấy trắng và cây bút chì.
- Đứng ở chỗ bạn đã biết hướng, ví dụ cạnh một con đường chạy thẳng bắc nam mà bạn đã kiểm bằng la bàn.
- Mỗi lần mây đổi dày mỏng, dựng bút trên giấy và xoay chậm. Ghi lại: thấy bóng hay không, bóng rõ hay rất nhạt, chỉ về phía nào.
- So phía bóng chỉ với hướng mặt trời thật mà bạn biết theo giờ và mùa. Ghi xem lần nào đúng, lần nào bị lừa bởi mép mây.
- Thử thêm dưới một hàng cây rậm trong công viên: tìm đốm nắng trên đất, xem trục dài của chúng chĩa về đâu, rồi so với hướng mặt trời.
- Cuối buổi, tự hỏi: mây dày đến mức nào thì mình không còn thấy bóng nữa? Đó là ngưỡng của chính mắt bạn.
Sau hai ba buổi như vậy, bạn sẽ nhận ra bóng mờ thật thì có mép, dù rất nhạt, còn những mảng tối do mắt tự tưởng tượng thì không có mép rõ. Phân biệt được hai thứ đó là phần khó nhất của mẹo này, và chỉ học được bằng cách nhìn nhiều lần.
Áp vào chuyến đi: bác Tư trong ngày mù ở rừng thông
Một sáng tháng 2, bác Tư đi cung quen qua rừng thông trên một dãy đồi cao. Trời mù từ sớm, chỉ có những quãng mây mỏng đi qua. Đến một khoảng rừng mới trồng lại, lối mòn cũ bị cây non che, bác cần biết phía đông, nơi có con đường đất dẫn về bản.
Bác ra mép khoảng rừng mới, dựng cây bút chì trên tờ giấy trắng trong sổ tay và xoay chậm. Lần thứ nhất không thấy gì. Một lát sau, khi một quãng mây mỏng trôi qua, bóng mờ hiện lên đổ về phía tay trái. Bác thử lại lần nữa, cùng phía. Lúc ấy gần 10 giờ, mặt trời phải ở khoảng đông nam; bác suy ra con đường đất nằm hơi lệch trái so với phía có nắng, rồi rút la bàn ra kiểm, hai cái khớp nhau.
Bác ghi vào sổ: mẹo bóng mờ tốn sáu phút, la bàn tốn mười giây. Bác vẫn tập mẹo ấy, nhưng biết nó là lớp dự phòng cho ngày la bàn hỏng, không phải cách chính. Bác cũng ghi thêm một dòng: nếu hôm ấy mây dày hẳn, không có bóng nào, bác sẽ quay lại theo lối cũ tới chỗ rẽ cuối cùng còn nhận ra, chứ không băng qua khoảng rừng mới trồng.
Câu hỏi thường gặp
Trời âm u có tìm được vị trí mặt trời không?
Được nếu mây đủ mỏng để tạo ra bóng mờ. Dựng cây bút trên tờ giấy trắng hoặc lòng bàn tay và xoay chậm; có vệt tối nhạt thì phía ngược lại là phía mặt trời. Mây dày đều thì không tìm được.
Chỗ sáng nhất trên trời có phải là chỗ mặt trời không?
Không chắc. Vách đá sáng, mặt nước, khoảng mây mỏng hay sương trong thung lũng đều có thể làm một phía sáng hơn dù mặt trời ở chỗ khác. Chỉ tin khi thấy bóng.
Trong rừng rậm làm sao biết mặt trời ở phía nào?
Ra chỗ trống gần nhất như bãi đá, mép suối, đỉnh gò. Nếu không có, đọc các tia nắng xiên trong hơi sương hoặc hướng kéo dài của đốm nắng trên đất, xem nhiều đốm cùng lúc rồi lấy hướng chung.
Nên mất bao lâu để tìm mặt trời trước khi bỏ cuộc?
Khoảng mười lăm phút là ngưỡng hợp lý. Quá thời gian đó chưa thấy bóng thì chuyển sang la bàn, vết đường đã ghi, quay lại điểm chắc chắn cuối cùng, hoặc dừng lại giữ ấm và báo người nhà.
Mùa mưa đi rừng nên mang gì để không phụ thuộc vào mặt trời?
La bàn, bản đồ trong túi chống nước, điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến kèm sạc dự phòng, đèn đội đầu, còi, áo mưa và áo ấm. Mặt trời chỉ là lớp dự phòng khi các thứ ấy hỏng.
Có nên trèo cây cao để nhìn mặt trời không?
Không nên. Trèo cây trong rừng ẩm rất dễ trượt ngã, nhất là khi đã mệt. Lên một gò cao hay ra mép suối thường thấy được trời rộng hơn mà an toàn hơn nhiều.