Cách đáng tin nhất để đoán hướng một sườn núi là nhìn ánh nắng theo giờ: sáng sớm sườn quay về phía đông được nắng trước, chiều muộn sườn quay về phía tây giữ nắng lâu nhất. Còn kiểu "sườn nam luôn khô, cây thưa, sườn bắc ẩm, cây rậm" chỉ đúng phần nào ở phía bắc nước ta vào mùa đông, và ở nhiều nơi bị gió mưa lấn át hoàn toàn.
Bài này giúp bạn đọc hai sườn của một thung lũng như người dẫn đường vẫn làm: dùng nắng sớm, nắng chiều, sương và cây cỏ, biết dấu hiệu nào đọc ra hướng, dấu hiệu nào chỉ đọc ra gió mùa, và áp chúng vào việc giữ đúng đường khi đi qua vùng đồi núi.
Ánh nắng theo giờ: dấu hiệu tốt nhất của sườn núi
Mặt trời mọc ở phía đông và lặn ở phía tây, lệch về bắc hay nam một chút tuỳ mùa. Vì vậy trong một thung lũng, khi mặt trời vừa nhô lên, những sườn quay mặt về phía đông sáng lên trước, còn sườn quay về phía tây vẫn nằm trong bóng. Chiều muộn, cảnh đảo ngược: sườn quay về phía tây vàng rực, sườn quay về phía đông đã tối.
Đây là dấu hiệu có cơ sở thiên văn chắc chắn, nên dùng được ở mọi vùng của nước mình. Chỗ cần cẩn thận là độ lệch theo mùa. Vào mùa hè, mặt trời mọc lệch về phía đông bắc, nên sườn quay về đông bắc sáng trước; mùa đông thì sườn quay về đông nam sáng trước. Với việc giữ hướng đi, sai số này nhỏ, cỡ hai ba chục độ, đủ để biết đại thể sườn nào quay về phía đông.
Dấu hiệu này mạnh nhất trong một giờ đầu sau khi mặt trời mọc và một giờ trước khi lặn. Gần trưa, mặt trời ở cao gần đỉnh đầu, hai sườn đều sáng và gần như không còn khác biệt. Nếu bạn ở trên một mỏm đồi lúc bình minh, hãy dành một phút nhìn kỹ các sườn xung quanh và nhớ lại sườn nào sáng trước: đó là bản đồ hướng miễn phí cho cả ngày đi.
Dấu hiệu trên sườn núi: đọc ra hướng hay đọc ra gió
Không phải khác biệt nào giữa hai sườn cũng là chuyện phương hướng. Bảng sau phân loại để bạn không đọc nhầm:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân chính | Đọc ra được gì | Mức tin cậy về hướng |
|---|---|---|---|
| Sườn sáng trước lúc bình minh | Vị trí mặt trời | Sườn quay về phía đông | Cao |
| Sườn còn nắng lúc chiều muộn | Vị trí mặt trời | Sườn quay về phía tây | Cao |
| Sương tan trước ở một sườn buổi sáng | Nắng sớm làm ấm | Thường là sườn phía đông | Khá |
| Một sườn rừng rậm, sườn kia cỏ tranh | Mưa theo gió mùa, đất, nương rẫy, cháy rừng | Sườn đón gió mưa hoặc chỗ người từng phát | Thấp |
| Sườn có cây lá khô, rụng nhiều hơn vào mùa khô | Gió khô nóng hoặc nắng nhiều | Sườn khuất mưa hay chịu gió khô | Thấp |
| Sườn có nhiều cây bị gió uốn | Gió chính mạnh | Sườn đón gió chính của vùng | Trung bình nếu biết gió vùng |
Chỉ ba dòng đầu thật sự cho hướng, và cả ba đều đến từ mặt trời. Ba dòng sau đọc ra gió mùa, mưa và cả lịch sử con người trên sườn núi. Chúng vẫn có ích để nhận mốc và để hiểu vùng đất, nhưng đừng đổi chúng thành phương đông tây nam bắc khi chưa kiểm bằng mặt trời.
Vì sao mẹo sườn nam khô, sườn bắc ẩm không áp thẳng được
Mặt trời ở vĩ độ thấp đứng cao. Ở vùng ôn đới, sườn quay về phía nam nhận nắng nhiều hơn hẳn sườn bắc quanh năm. Ở nước mình, mặt trời trưa đứng cao, chênh lệch giữa hai sườn nhỏ hơn nhiều; ở phía nam đất nước, có một quãng giữa năm sườn bắc lại nhận nhiều nắng trưa hơn.
Gió mùa mang mưa đến một phía. Sườn đón gió ẩm thường mưa nhiều và cây rậm hơn, sườn khuất gió khô hơn. Ở dải núi miền Trung, sườn phía đông và phía tây nhận mưa vào những mùa khác nhau. Khác biệt do mưa này thường lớn hơn nhiều so với khác biệt do nắng.
Con người và lửa. Nương rẫy, đồi chè, rừng trồng, những đám cháy cũ làm một sườn trống trơn, sườn kia còn rừng. Lý do có thể là đường đi lại, đất tốt, gần bản, chẳng liên quan đến hướng.
Độ dốc và đất. Sườn thoải giữ đất, giữ nước tốt hơn; sườn dốc đá trơ thì cây thưa. Một quả núi có thể có sườn dốc và sườn thoải ở bất kỳ phía nào.
Mây bám núi. Ở những dãy núi cao hay có mây, một sườn có thể chìm trong mây gần như mỗi chiều vì gió ẩm bị đẩy lên dốc, sườn kia lại quang. Cây ở sườn mây mù phủ rêu, thấp, ướt quanh năm. Đó là dấu hiệu của hướng gió ẩm chứ không phải của phương bắc, và nó thay đổi theo mùa gió.
Bài tập đọc sườn núi trong một chuyến cắm trại
Chuyến cắm trại có một đêm ở vùng đồi là dịp tốt nhất để tập. Gia đình chị Lan đã làm theo các bước dưới đây với hai con trong một chuyến ở khu cắm trại ven hồ có đồi bao quanh:
- Chiều hôm đến, trước lúc mặt trời lặn chừng một giờ, cả nhà lên chỗ cao nhìn quanh, chỉ ra các sườn đang còn nắng. Dùng la bàn kiểm xem những sườn đó quay về đâu.
- Mỗi người tự đặt tên cho ba sườn dễ nhận, chẳng hạn sườn có cây thông đơn, sườn có vách đá, sườn có đồi chè.
- Sáng hôm sau, dậy trước lúc mặt trời mọc, ra đúng chỗ đứng hôm qua. Mỗi người đoán trước sườn nào sẽ sáng đầu tiên, rồi chờ xem.
- Ghi lại sườn nào tan sương trước và sau bao lâu.
- Trên đường về, mỗi lần nhìn thấy một sườn mới, cả nhà thử đoán hướng của sườn đó dựa vào giờ và nắng, rồi kiểm bằng la bàn.
Trẻ nhỏ thường rất thích phần đoán sườn nào sáng trước, vì nó giống một trò chơi có đáp án rõ ràng. Người lớn thì học được điều quan trọng hơn: sau hai lần bình minh, bạn sẽ nhớ mình đã đứng ở đâu so với các sườn núi, và đó chính là cảm giác phương hướng mà người đi núi lâu năm có.
Áp vào cung đường của bạn
Khi chuẩn bị một chuyến đi qua vùng đồi núi, hãy mở bản đồ địa hình hay ứng dụng bản đồ tải ngoại tuyến có đường đồng mức, tìm những sườn lớn dọc cung đường và ghi lại chúng quay về phía nào. Ghi thêm giờ bạn dự kiến đi qua mỗi đoạn. Nếu bạn đi qua một thung lũng lúc bảy giờ sáng, bạn sẽ biết trước sườn nào có nắng, và trên thực địa có thể kiểm ngay mình có đang ở đúng thung lũng không.
Bác Tư hay đi bộ đường núi có một mẹo đơn giản cho những ngày trời đẹp: buổi sáng, đi về phía sườn đang sáng là đi về phía đông; chiều muộn, đi về phía sườn đang sáng là đi về phía tây. Bác dùng mẹo này để kiểm lại, không để chọn đường, nhưng nó đã giúp bác nhận ra mình đi nhầm thung lũng hai lần trước khi đi quá xa.
Khi trời đầy mây, mẹo ánh nắng không dùng được. Lúc đó, những khác biệt về cây cỏ giữa hai sườn chỉ còn là mốc nhận diện, như sườn cỏ tranh hay sườn rừng già, để đối chiếu với điều đã ghi trước chuyến đi.
Sườn đón gió, sườn khuất gió: đọc để chọn chỗ nghỉ
Dù không cho phương hướng chắc chắn, khác biệt giữa hai sườn rất có ích khi bạn phải chọn chỗ dừng nghỉ dài hay chỗ chờ khi bị lạc. Sườn đón gió chính lạnh hơn, mưa tạt nhiều hơn, cây thấp và nghiêng; sườn khuất gió ấm hơn, cây cao thẳng hơn, đất khô ráo hơn sau mưa. Một người ướt ngồi ở sườn đón gió lúc chiều có thể lạnh run chỉ sau nửa giờ, kể cả ở vùng thấp.
Khi chọn chỗ nghỉ, tìm phía khuất gió của một mỏm đồi hay một khối đá lớn, cao hơn đáy thung lũng để tránh sương lạnh và nước dồn, nhưng thấp hơn sống núi để tránh gió mạnh và sét. Kiểm xem phía trên có cây chết, cành khô có thể rơi hay đá treo không. Chọn chỗ có thể nhìn ra một khoảng trống, để người tìm kiếm hay máy bay tìm kiếm có cơ hội thấy bạn.
Sườn có nắng chiều muộn là sườn quay về phía tây; ngồi đó lúc chiều sẽ ấm hơn, đồ ướt khô nhanh hơn. Sườn có nắng sớm là sườn quay về phía đông, nơi bạn được sưởi ấm sớm nhất sau một đêm lạnh. Gia đình đi cùng trẻ nhỏ hay người già nên tính chuyện này khi dựng lều ở khu cắm trại vùng đồi: dựng ở chỗ khuất gió, nhận nắng sớm, sáng ra cả nhà sẽ dễ chịu hơn nhiều.
Sai lầm hay gặp và cách sửa
Những lỗi người mới hay mắc khi đọc sườn núi:
- Đọc sườn núi lúc gần trưa. Lúc ấy hai sườn sáng gần như nhau. Sửa: dùng dấu hiệu ánh nắng trong một hai giờ đầu buổi sáng và cuối buổi chiều.
- Coi sườn rậm là sườn bắc. Sửa: nhớ rằng rậm hay thưa thường do mưa, đất và con người; kiểm bằng mặt trời trước khi tin.
- Quên độ lệch theo mùa. Sửa: mùa hè, nắng sáng chiếu từ phía đông bắc; mùa đông, từ phía đông nam.
- Nhầm bóng của núi bên cạnh. Một sườn có thể còn tối vì núi cao phía trước che, không phải vì nó quay về phía tây. Sửa: nhìn xem phía trước sườn đó có núi cao không.
- Rời đường mòn để đi tắt sang sườn đang có nắng. Sửa: dấu hiệu này để kiểm hướng, không để băng rừng. Luôn đi trên lối có sẵn, đi theo nhóm, giữ giờ quay đầu đã hẹn với người ở nhà.
Khi trời mù mây kéo xuống thấp, các sườn núi biến mất khỏi tầm nhìn chỉ trong ít phút. Lúc đó dừng lại, dùng la bàn hay điện thoại, hoặc chờ ở chỗ an toàn; nếu có người bị lạc khỏi nhóm, gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Sườn núi nào có nắng trước vào buổi sáng?
Sườn quay về phía đông sáng trước, vì mặt trời mọc ở phía đông. Mùa hè mặt trời mọc lệch về đông bắc nên sườn quay về đông bắc sáng sớm nhất; mùa đông lệch về đông nam. Dấu hiệu rõ nhất trong khoảng một giờ sau khi mặt trời mọc.
Ở Việt Nam, sườn núi hướng nam có luôn khô hơn sườn hướng bắc không?
Không luôn luôn. Ở vĩ độ thấp mặt trời trưa đứng cao nên chênh lệch nắng giữa hai sườn nhỏ, và ở phía nam đất nước có quãng sườn bắc nhận nắng trưa nhiều hơn. Khô hay ẩm thường do gió mùa mang mưa đến phía nào quyết định.
Vì sao một sườn núi toàn rừng mà sườn kia toàn cỏ?
Thường do sườn đón gió ẩm mưa nhiều hơn, do đất và độ dốc khác nhau, hoặc do con người từng phát rẫy, trồng chè, hay do cháy rừng cũ. Đó là thông tin để nhận mốc, không phải dấu hiệu chỉ phương.
Sương mù tan ở sườn nào trước?
Thường là sườn được nắng sớm, tức sườn quay về phía đông, vì nắng làm ấm không khí và mặt đất ở đó trước. Nhưng gió và độ cao cũng ảnh hưởng, nên đây là dấu hiệu khá chứ không chắc chắn. Kiểm lại bằng vị trí mặt trời.
Trời nhiều mây thì đọc sườn núi thế nào?
Khi không có nắng, không đọc được hướng từ sườn núi. Lúc đó dùng các sườn như mốc nhận diện, đối chiếu với điều đã ghi từ bản đồ trước chuyến đi, và dùng la bàn hoặc điện thoại để biết hướng.
Có nên đi tắt sang sườn có nắng để ra khỏi rừng nhanh hơn không?
Không nên. Đi tắt rời lối mòn qua sườn lạ dễ gặp vách, bụi gai, khe sâu và làm người tìm kiếm khó lần theo. Dùng sườn có nắng để kiểm hướng, còn đường đi thì vẫn theo lối có sẵn.