Độ lệch từ là góc chênh giữa hướng bắc thật (về phía cực địa lý) và hướng bắc từ mà kim la bàn chỉ. Ở Việt Nam góc này nhỏ, nên với đi bộ đường ngắn bạn có thể bỏ qua; nhưng khi lấy góc trên bản đồ để đi xuyên rừng nhiều cây số, hoặc khi mang la bàn ra nước ngoài, phải biết nó và biết chỉnh đúng chiều.
Bài này giải thích ba hướng bắc mà người đi rừng gặp, vì sao chúng không trùng nhau, cách tìm con số độ lệch cho nơi mình đi, quy tắc đổi góc giữa bản đồ và la bàn mà không nhầm chiều cộng trừ, cách dùng vít chỉnh trên la bàn có sẵn tính năng này, và một bài tập ban đêm cho thấy sai số của chính tay bạn thường lớn hơn độ lệch từ.
Ba hướng bắc người đi rừng cần phân biệt
Bắc thật. Hướng về cực Bắc địa lý, nơi trục quay của Trái Đất xuyên qua. Các đường kinh tuyến chạy theo hướng này. Sao Bắc Cực nằm rất gần hướng bắc thật, lệch chưa tới một độ.
Bắc từ. Hướng mà đầu đỏ kim la bàn chỉ, theo đường sức từ trường tại chỗ bạn đứng. Từ trường Trái Đất không đối xứng hoàn hảo và luôn thay đổi chậm, nên bắc từ lệch khỏi bắc thật một góc khác nhau ở mỗi nơi và mỗi năm.
Bắc lưới. Hướng của các đường kẻ ô dọc trên bản đồ địa hình. Vì mặt cong của Trái Đất được trải lên tờ giấy phẳng, các đường lưới song song với nhau và chỉ trùng đúng bắc thật ở đường giữa của mỗi múi chiếu. Càng ra xa đường giữa, bắc lưới càng lệch một chút.
Ba góc chênh tương ứng. Giữa bắc thật và bắc từ là độ lệch từ. Giữa bắc thật và bắc lưới là góc hội tụ kinh tuyến. Giữa bắc lưới và bắc từ là góc mà người cầm la bàn với bản đồ thật sự cần. Bản đồ địa hình tốt thường vẽ một sơ đồ nhỏ ở lề cho thấy ba hướng này và ghi số.
Vì sao kim la bàn không chỉ đúng bắc thật
Từ trường của Trái Đất sinh ra từ dòng kim loại lỏng chuyển động sâu trong lõi. Nó gần giống một thanh nam châm khổng lồ đặt hơi nghiêng so với trục quay, nhưng không hoàn toàn đều. Cực từ phía bắc nằm cách cực địa lý một khoảng và đang dịch chuyển qua từng năm. Ngoài ra, đá và quặng ở từng vùng tạo thêm những gợn nhỏ của từ trường.
Kết quả là ở mỗi điểm trên mặt đất, kim la bàn chỉ lệch khỏi bắc thật một góc riêng. Có nơi kim lệch sang phía đông, có nơi sang phía tây, có nơi lệch tới hàng chục độ, nhất là ở vùng gần các cực. Góc ấy cũng không đứng yên: sau vài chục năm, con số in trên một tờ bản đồ cũ có thể đã khác đáng kể.
Việt Nam may mắn nằm ở vùng mà độ lệch từ nhỏ, không quá vài độ, và thay đổi chậm. Đó là lý do nhiều người đi rừng trong nước dùng la bàn nhiều năm mà chưa bao giờ phải chỉnh. Nhưng "nhỏ" không có nghĩa là bằng không, và thói quen bỏ qua nó sẽ thành lỗi lớn khi bạn sang một nơi có độ lệch mười, mười lăm độ.
Đi ở Việt Nam, khi nào nên tính độ lệch từ
Quyết định có chỉnh hay không phụ thuộc vào quãng đường và việc bạn có chuyển góc giữa bản đồ với la bàn hay không. Bảng dưới là cách người dẫn đường hay cân nhắc.
| Tình huống | Có cần tính không | Vì sao |
|---|---|---|
| Chỉ dùng la bàn tìm bốn hướng, không có bản đồ | Không | Sai vài độ không đổi được câu trả lời "phía nào là đông" |
| Đo góc tới mốc rồi quay về bằng góc ngược | Không | Cả đi lẫn về cùng dùng bắc từ, sai số tự triệt tiêu |
| Lấy góc trên bản đồ, đi vài trăm mét tới mốc lớn | Thường không | Lệch vài mét đến vài chục mét, mốc lớn vẫn thấy |
| Lấy góc trên bản đồ, đi xuyên rừng nhiều cây số tới điểm nhỏ | Nên tính | Vài độ sau vài cây số là cả trăm mét |
| Đi ở nước có độ lệch từ lớn | Bắt buộc | Mười độ sau một cây số là gần hai trăm mét |
| Báo toạ độ hoặc góc cho đội tìm kiếm | Nói rõ loại góc | Để họ tự quy đổi đúng cách |
Điểm mấu chốt ở dòng thứ hai: khi mọi góc bạn dùng đều đến từ la bàn, bạn đang sống hoàn toàn trong "thế giới bắc từ", và độ lệch từ không ảnh hưởng gì. Nó chỉ xuất hiện khi bạn chuyển góc qua lại giữa la bàn và bản đồ.
Tìm con số độ lệch từ cho nơi mình đi ở đâu
Đừng đoán và đừng lấy số của người khác cho vùng khác. Các nguồn đáng tin, theo thứ tự hay dùng:
- Lề bản đồ địa hình: sơ đồ ba hướng bắc kèm con số và năm đo. Nhiều bản đồ ghi thêm mức thay đổi mỗi năm để bạn tự cộng dồn.
- Mô hình từ trường công khai: các cơ quan khoa học trên thế giới công bố công cụ tính độ lệch từ theo toạ độ và ngày; nhập toạ độ điểm xuất phát là có số.
- Ứng dụng định vị trong điện thoại: nhiều ứng dụng la bàn cho chọn hiển thị "bắc thật" hoặc "bắc từ"; độ chênh giữa hai chế độ ở cùng chỗ đứng chính là độ lệch từ ứng dụng đang dùng.
- Người dẫn đường địa phương: người đi lâu năm thường biết vùng mình có điểm gì lạ, ví dụ khu đá làm kim chỉ sai.
- Bản đồ cũ: chỉ dùng khi không có nguồn khác, và nhớ rằng con số có thể đã đổi.
Ghi con số độ lệch kèm chiều (đông hoặc tây) và năm vào góc tờ bản đồ bạn mang theo. Một con số không ghi chiều là con số vô dụng, vì chỉnh sai chiều làm sai số gấp đôi.
Đổi góc giữa bản đồ và la bàn mà không nhầm chiều
Quy tắc ngắn gọn khi chuyển góc từ bản đồ (bắc thật hoặc bắc lưới) sang la bàn (bắc từ): độ lệch về phía đông thì trừ, độ lệch về phía tây thì cộng. Chuyển ngược từ la bàn ra bản đồ thì làm ngược lại. Ví dụ dưới dùng một con số giả định, lớn hơn thực tế ở Việt Nam cho dễ thấy.
- Đọc trên lề bản đồ: giả sử độ lệch là 4 độ về phía tây.
- Lấy góc trên bản đồ từ điểm đứng tới đích: giả sử 120 độ.
- Chuyển sang la bàn: lệch tây thì cộng, 120 cộng 4 bằng 124 độ. Đặt 124 lên la bàn rồi đi.
- Trên đường, đo được góc tới một đỉnh núi bằng la bàn là 80 độ, muốn kẻ lên bản đồ: làm ngược lại, 80 trừ 4 bằng 76 độ.
- Kiểm bằng hình dung: nếu bắc từ lệch sang tây, kim chỉ "hơi trái" so với bắc thật, nên mọi số đọc trên la bàn phải lớn hơn số trên bản đồ một chút.
Khi không chắc chiều, quay về bước năm và vẽ ra giấy hai mũi tên bắc. Hình vẽ ba giây cứu bạn khỏi lỗi cộng nhầm mà đi suốt cả buổi.
La bàn có vít chỉnh độ lệch: tiện nhưng có bẫy
Một số la bàn đế trong có vít nhỏ hoặc núm để xoay riêng mũi tên định hướng dưới đáy hộp kim lệch khỏi số 0 một góc bằng độ lệch từ. Chỉnh một lần, từ đó con số đọc ở vạch chỉ số là góc theo bắc thật, bạn có thể chuyển thẳng sang bản đồ mà không phải cộng trừ trong đầu.
Bẫy thứ nhất: quên là đã chỉnh. Mượn la bàn của người khác, hoặc lấy la bàn cũ của mình từ chuyến đi nước ngoài, mà vẫn tự cộng trừ thêm lần nữa, thành ra chỉnh hai lần. Bẫy thứ hai: trong nhóm, người có la bàn đã chỉnh và người có la bàn chưa chỉnh đọc góc cho nhau, hai con số vênh nhau đúng bằng độ lệch, ai cũng nghĩ người kia sai.
Cách tránh: dán một mẩu băng dính nhỏ ghi "đã chỉnh, độ lệch bao nhiêu, năm nào" lên mặt sau la bàn. Trước chuyến đi, cả nhóm thống nhất dùng chung một kiểu góc. Ở Việt Nam, vì độ lệch nhỏ, nhiều người chọn cách đơn giản nhất: để vít ở số 0 và tính tay khi thật sự cần.
Lỗi hay gặp với độ lệch từ và cách sửa
Chỉnh sai chiều. Lệch tây mà trừ, lệch đông mà cộng, sai số thành gấp đôi. Sửa: luôn vẽ hai mũi tên bắc ra giấy trước khi tính.
Chỉnh hai lần. La bàn đã chỉnh bằng vít mà vẫn cộng trừ tay. Sửa: ghi chú "đã chỉnh" ngay trên la bàn.
Nhầm độ lệch từ với nhiễu. Kim lệch vì đứng cạnh xe hay cầu sắt rồi đổ cho độ lệch từ. Độ lệch từ không đổi khi bạn bước vài bước; nhiễu thì đổi. Sửa: bước ra chỗ trống đo lại.
Dùng số của vùng khác. Lấy con số nghe người khác nói cho một vùng xa, hoặc của nước ngoài. Sửa: tra theo toạ độ nơi mình đi.
Quên mất chuyện này khi ra nước ngoài. Thói quen bỏ qua ở trong nước đi theo bạn sang nơi có độ lệch lớn. Sửa: thêm dòng "tra độ lệch từ" vào danh sách chuẩn bị mỗi chuyến đi xa.
Bài tập ban đêm: so sai số tay mình với độ lệch từ
Bài này làm được ở miền Bắc và miền Trung vào những đêm trời trong, khi sao Bắc Cực còn nhìn thấy dù nằm khá thấp trên chân trời phía bắc. Ở phía nam, sao này rất thấp, dễ bị cây và nhà che; chọn chỗ trống nhìn rõ chân trời.
- Tìm sao Bắc Cực bằng cách dóng từ hai ngôi sao ở cạnh ngoài chòm Gấu Lớn.
- Đứng xa nhà cửa, xe cộ, cột điện. Đo góc phương vị tới sao Bắc Cực bằng la bàn như đo một mốc bình thường.
- Vì sao Bắc Cực gần như ở đúng bắc thật, con số đọc được lẽ ra chỉ lệch khỏi 0 (hay 360) một chút, bằng đúng độ lệch từ nơi bạn đứng.
- Đo năm lần, ghi cả năm số. Để ý xem năm số của bạn tản ra bao nhiêu độ.
- So độ tản ấy với độ lệch từ tra được cho nơi đó.
Hầu hết người tập sẽ thấy các lần đo của chính mình tản ra rộng hơn độ lệch từ. Đó là bài học đúng: ở Việt Nam, việc cầm chắc tay và đọc cẩn thận quan trọng hơn việc chỉnh độ lệch. Chỉ khi tay đã vững, con số độ lệch mới bắt đầu có ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Độ lệch từ và độ từ thiên có phải là một không?
Là một. Độ từ thiên là cách gọi trong sách địa lý và vật lý, độ lệch từ là cách gọi quen của người đi rừng. Cả hai chỉ góc giữa bắc thật và bắc từ tại một nơi, vào một thời điểm.
Độ lệch từ ở Việt Nam là bao nhiêu độ?
Nhỏ, không quá vài độ, và khác nhau chút ít giữa các vùng. Con số thay đổi chậm theo năm, nên nên tra theo toạ độ và ngày đi trên công cụ tính từ trường hoặc lề bản đồ mới, không dùng một con số nhớ chung.
Đi bộ đường ngắn có cần chỉnh độ lệch từ không?
Thường không cần nếu bạn chỉ dùng la bàn để tìm hướng hoặc đo góc rồi quay về bằng góc ngược. Chỉ nên tính khi lấy góc trên bản đồ và đi quãng dài tới một điểm nhỏ.
Vì sao bản đồ cũ ghi độ lệch từ khác bản đồ mới?
Vì cực từ dịch chuyển và từ trường thay đổi theo năm. Bản đồ in cách đây vài chục năm có thể ghi con số đã cũ; nhiều bản ghi kèm mức thay đổi mỗi năm để bạn tự cộng dồn tới năm hiện tại.
La bàn trong điện thoại chỉ bắc thật hay bắc từ?
Tuỳ cài đặt. Cảm biến từ đo bắc từ, nhưng nhiều ứng dụng dùng vị trí để tự đổi ra bắc thật. Vào phần cài đặt của ứng dụng la bàn để xem đang ở chế độ nào trước khi so với la bàn kim.
Mang la bàn mua ở Việt Nam đi nước ngoài có dùng được không?
Dùng được về cơ bản, nhưng cần tra độ lệch từ ở nơi đến, có thể lớn hơn nhiều so với trong nước. Ngoài ra kim có thể nghiêng nhiều hơn ở vĩ độ cao nếu la bàn được cân cho vùng gần xích đạo; nên thử trước khi vào đường mòn.