PhuongHuong.comPhương Hướng
Tìm hướng bằng mặt trời

Bóng giữa trưa chỉ hướng nào: tìm trục bắc nam và những ngày mặt trời đứng bóng

Bóng trưa ở Việt Nam chỉ về bắc phần lớn năm nhưng chỉ về nam vào một quãng mùa hè. Bảng ngày đứng bóng theo vùng và cách đo bóng ngắn nhất ra trục bắc nam.

Overhead view of a Vietnamese teenager standing on a sunlit schoolyard at noon, a tiny shadow pooled at her feet, bright white light, minimal composition

Ở Việt Nam, bóng của một vật thẳng đứng lúc giữa trưa chỉ về hướng bắc trong phần lớn năm; nhưng giữa hai ngày mặt trời đứng bóng của từng vùng, nó lại chỉ về hướng nam, và đúng hai ngày ấy thì gần như không có bóng. Ở Hà Nội quãng chỉ nam rơi vào khoảng cuối tháng 5 đến giữa tháng 7; ở phía nam như TP Hồ Chí Minh kéo dài từ khoảng giữa tháng 4 đến cuối tháng 8.

Điều này làm hỏng câu "bóng trưa chỉ bắc" mà nhiều tài liệu sinh tồn chép lại từ vùng ôn đới. Bài dưới cho bảng ngày đứng bóng theo vùng, cách tìm giữa trưa thật ở nơi mình đứng, và cách đo bóng ngắn nhất để có một trục bắc nam đáng tin ở trại, kèm lỗi hay gặp.

Vì sao có quãng bóng trưa chỉ về nam

Mỗi ngày, lúc mặt trời lên cao nhất là lúc nó đi qua đường bắc nam của nơi bạn đứng. Vào mùa đông, mặt trời giữa trưa nằm ở phía nam đỉnh đầu, nên bóng đổ về phía bắc. Càng gần mùa hè, mặt trời giữa trưa càng lên cao và lùi dần về phía bắc.

Việt Nam nằm giữa xích đạo và chí tuyến bắc, nên vào mùa hè mặt trời giữa trưa có lúc vượt qua đỉnh đầu, sang hẳn phía bắc. Ngày nó đi đúng qua đỉnh đầu gọi là ngày mặt trời đứng bóng: vật thẳng đứng gần như không có bóng, bóng của bạn thu lại thành một đốm dưới chân. Mỗi nơi có hai ngày như thế trong năm, một ngày khi mặt trời đi lên phía bắc, một ngày khi nó quay về phía nam.

Giữa hai ngày ấy, mặt trời giữa trưa nằm ở phía bắc đỉnh đầu, và bóng đổ về phía nam. Nơi càng gần xích đạo, quãng chỉ nam càng dài. Vùng cực bắc của nước ta nằm sát chí tuyến, nên hai ngày đứng bóng gần nhau, quanh tháng 6; vùng cực nam thì quãng ấy kéo dài hơn bốn tháng.

Ngày mặt trời đứng bóng theo vùng

Ngày trong bảng là ước tính, có thể xê dịch một hai ngày giữa các năm. Đúng ngày ấy, đừng dùng bóng trưa để tìm hướng; ngay trước và sau vài ngày, bóng trưa rất ngắn nên cũng khó đọc.

Nơi (làm ví dụ theo vĩ độ)Đứng bóng lần mộtĐứng bóng lần haiBóng trưa chỉ nam trong khoảng
Vùng Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên QuangKhoảng 7, 8 tháng 6Khoảng 4, 5 tháng 7Chừng một tháng
Hà NộiKhoảng 25, 26 tháng 5Khoảng 17, 18 tháng 7Gần hai tháng
Huế, Đà NẵngKhoảng 5, 6 tháng 5Khoảng 6 đến 8 tháng 8Chừng ba tháng
TP Hồ Chí MinhKhoảng 18, 19 tháng 4Khoảng 24, 25 tháng 8Hơn bốn tháng
Cà MauKhoảng 13, 14 tháng 4Khoảng 28, 29 tháng 8Gần bốn tháng rưỡi

Ngoài quãng trong bảng, bóng trưa chỉ về bắc. Muốn ước cho nơi khác, nhớ quy luật: càng xuống phía nam, lần một càng sớm và lần hai càng muộn. Nếu không nhớ bảng, kiểm bằng vị trí mặt trời buổi sáng: sáng sớm mặt trời mọc lệch bắc rõ rệt thì nhiều khả năng bạn đang ở trong quãng chỉ nam hoặc gần đó.

Giữa trưa thật không phải mười hai giờ

Giờ đồng hồ là giờ chung cho cả nước. Việt Nam dùng một múi giờ cho mọi nơi, trong khi lãnh thổ trải dài từ tây sang đông. Mặt trời qua đường bắc nam ở miền Trung sớm hơn ở vùng Tây Bắc vài chục phút.

Giữa trưa thật xê dịch theo tháng. Do quỹ đạo Trái Đất hình bầu dục và trục nghiêng, giữa trưa thật ở cùng một nơi có thể sớm hoặc muộn so với mười hai giờ đến mười lăm phút tuỳ thời điểm trong năm, sớm nhất vào khoảng đầu tháng 11, muộn nhất vào khoảng giữa tháng 2.

Cộng hai thứ lại, giữa trưa thật rơi vào khoảng 11 giờ 30 đến 12 giờ 25. Vùng duyên hải miền Trung vào tháng 11 thuộc nhóm sớm nhất; vùng núi Tây Bắc vào tháng 2 thuộc nhóm muộn nhất. Hà Nội và TP Hồ Chí Minh nằm ở khoảng giữa, giữa trưa thật thường rơi vào khoảng 11 giờ 35 đến 12 giờ 10.

Không cần biết chính xác vẫn đo được. Bạn không phải tính trước giờ giữa trưa. Cách đo ở mục sau tự tìm ra nó, miễn là bắt đầu đánh dấu từ khoảng 11 giờ và kết thúc sau 12 giờ 30.

Đo bóng ngắn nhất để có trục bắc nam

Cách này cần cọc thẳng đứng thật, khác với cách đánh dấu đầu bóng hai lần chỉ cần cọc đứng yên. Chuẩn bị cọc dài chừng một mét, một sợi dây buộc hòn đá làm dây dọi, và vài que nhỏ.

  1. Chọn chỗ đất phẳng, nắng suốt từ 11 giờ đến 13 giờ. Cắm cọc, thả dây dọi sát cọc từ hai phía vuông góc nhau, chỉnh cho cọc song song với dây.
  2. Từ khoảng 11 giờ, cứ mười phút cắm một que nhỏ ở đầu bóng, ghi giờ bên cạnh bằng cách vạch số lên đất.
  3. Bóng sẽ ngắn dần, đứng gần như yên một lúc, rồi dài ra. Tiếp tục đánh dấu đến khoảng 12 giờ 40.
  4. Lấy dây đo khoảng cách từ chân cọc đến từng que. Que gần chân cọc nhất đánh dấu lúc bóng ngắn nhất.
  5. Vì quanh trưa bóng đổi chiều dài rất chậm, khó biết que nào ngắn nhất; khi đó chọn hai que có chiều dài bằng nhau ở hai phía của lúc ngắn nhất, rồi lấy đường chia đôi góc giữa chúng.
  6. Đường từ chân cọc đến que ngắn nhất, hoặc đường chia đôi ở bước trên, là trục bắc nam. Tra bảng ngày đứng bóng để biết đầu bóng đang chỉ bắc hay chỉ nam.

Kết quả thường tốt trong vài độ nếu cọc thật đứng và đất thật phẳng. Đây là cách hay để kiểm độ lệch của la bàn cả nhóm khi nghỉ trưa ở trại.

Áp vào chuyến đi: nhóm của Minh trên cao nguyên tháng 6

Tháng 6, nhóm của Minh cắm trại ba ngày ở một trảng cỏ trên cao nguyên miền Trung, có người dẫn đường địa phương đi cùng những chặng vào rừng. Trưa ngày đầu, một bạn trong nhóm nhắc câu đọc được trên mạng: bóng trưa chỉ về bắc, rồi định lấy hướng ấy để đánh dấu lối ra suối.

Minh nhớ ra cao nguyên này nằm ở vĩ độ khoảng mười hai, mười ba độ, và tháng 6 thì nằm trọn trong quãng mặt trời đi qua phía bắc đỉnh đầu. Cả nhóm dựng cọc, thả dây dọi, đánh dấu bóng mười phút một lần như hướng dẫn. Bóng ngắn nhất rơi vào khoảng 11 giờ 50, và nó chỉ về phía nam, đúng như dự đoán, ngược với câu trên mạng. La bàn của người dẫn đường xác nhận.

Nếu tin câu ấy, nhóm sẽ đánh dấu lối ra suối ngược hẳn hướng. Họ sửa lại, ghi vào sổ chung: ở đây, tháng 6, bóng trưa chỉ nam; và từ đó trước mỗi chuyến đi, người phụ trách hướng của nhóm tra trước ngày đứng bóng của vùng sắp đến.

Lỗi hay gặp với bóng trưa và cách sửa

Bóng trưa là cách chính xác nếu làm đúng, nhưng có những lỗi khiến nó sai cả trăm tám mươi độ, nặng hơn mọi cách dùng mặt trời khác.

LỗiHậu quảCách sửa
Mặc định bóng trưa chỉ bắc vào mùa hèĐảo ngược bắc namTra bảng ngày đứng bóng của vùng trước chuyến đi
Đo đúng mười hai giờ đồng hồLệch so với giữa trưa thật đến nửa tiếng, trục xoay điĐánh dấu nhiều lần từ 11 giờ đến 12 giờ 40
Cọc nghiêngBóng ngắn nhất không nằm trên trục bắc namDùng dây dọi kiểm từ hai phía
Đo vào những ngày sát ngày đứng bóngBóng chỉ dài vài phân, lệch một phân là lệch nhiều độDùng cách đánh dấu đầu bóng hai lần buổi sáng hoặc la bàn
Đất nghiêngBóng kéo dài về phía thấp, sai chiềuTìm bãi cát, mặt đá phẳng, hoặc san một ô đất

Với bóng trưa, sai nhỏ thì không đáng ngại; cái đáng sợ là sai ngược chiều. Vì vậy luôn kiểm chéo một lần bằng vị trí mặt trời buổi sáng hoặc buổi chiều: phía mặt trời mọc phải nằm bên tay phải khi bạn quay mặt về hướng bắc vừa tìm được.

Bài tập ở sân nhà: ghi bóng trưa qua một mùa

Cách dễ nhất để không bao giờ quên chuyện bóng trưa đổi chiều là tự nhìn thấy nó. Bài tập dưới đây làm ở sân nhà, sân thượng hoặc sân trường, mỗi lần chừng mười phút, hợp cho cả người lớn lẫn trẻ lớn:

  • Chọn một vật thẳng đứng cố định có sẵn: cột cổng, cột cờ ở sân trường, hay một chiếc cọc tre bạn cắm hẳn xuống một chậu cát đặt cố định một chỗ.
  • Dùng la bàn hoặc ứng dụng bản đồ trên điện thoại để kẻ một vạch phấn chỉ hướng bắc thật đi qua chân vật ấy. Nhớ rằng la bàn chỉ bắc từ, nhưng ở nước ta chênh lệch với bắc thật nhỏ, đủ dùng cho bài tập này.
  • Mỗi tuần một lần, vào khoảng giữa trưa, đánh dấu đầu bóng bằng một chấm phấn và ghi ngày bên cạnh.
  • Sau hai, ba tháng, nhìn dãy chấm: chúng dịch dần về phía chân cột khi gần mùa hè. Nếu nhà bạn ở miền Trung hay miền Nam, đến khoảng tháng 5 các chấm sẽ vượt qua chân cột sang phía nam vạch.
  • Ghi lại ngày bóng ngắn nhất bạn quan sát được và so với bảng ngày đứng bóng ở trên.
  • Trước mỗi chuyến đi vào mùa hè, mở sổ ra xem: nơi sắp đến nằm phía bắc hay phía nam nhà mình, quãng chỉ nam ở đó dài hay ngắn hơn.

Trẻ em làm bài này thường nhớ rất lâu, vì chúng thấy tận mắt cái bóng của cột cổng tự "đổi phe". Người lớn thì được một điều quý hơn: thói quen nghi ngờ mọi quy tắc tìm hướng chưa tự kiểm ở nơi mình sống.

Câu hỏi thường gặp

Ngày mặt trời đứng bóng ở Hà Nội là ngày nào?

Khoảng 25, 26 tháng 5 và khoảng 17, 18 tháng 7, có thể xê dịch một hai ngày giữa các năm. Vào trưa hai ngày ấy, vật thẳng đứng gần như không có bóng, bóng người thu lại ngay dưới chân.

Có phải bóng giữa trưa luôn chỉ về hướng bắc không?

Không phải ở Việt Nam. Giữa hai ngày đứng bóng của từng vùng vào mùa hè, mặt trời giữa trưa nằm ở phía bắc đỉnh đầu nên bóng chỉ về nam. Ngoài quãng ấy bóng trưa mới chỉ về bắc.

Giữa trưa thật ở Việt Nam là lúc mấy giờ?

Thường trong khoảng 11 giờ 30 đến 12 giờ 25 theo đồng hồ, tuỳ nơi và tuỳ tháng. Miền Trung sớm hơn vùng Tây Bắc, tháng 11 sớm hơn tháng 2. Đo bóng ngắn nhất là cách tự tìm ra nó tại chỗ.

Vì sao miền Nam có quãng bóng chỉ nam dài hơn miền Bắc?

Vì miền Nam gần xích đạo hơn. Mặt trời đi qua đỉnh đầu nơi đó sớm hơn khi lên phía bắc và muộn hơn khi quay về phía nam, nên khoảng thời gian nó nằm phía bắc đỉnh đầu dài hơn.

Cách bóng ngắn nhất cần cọc thẳng đứng hay chỉ cần đứng yên?

Cần thẳng đứng thật, kiểm bằng dây dọi. Cọc nghiêng thì bóng ngắn nhất không còn nằm trên trục bắc nam. Cách đánh dấu đầu bóng hai lần thì chỉ cần cọc đứng yên.

Đúng ngày đứng bóng thì tìm hướng bằng gì?

Dùng cách đánh dấu đầu bóng hai lần vào giữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều, khi bóng còn dài, hoặc dùng la bàn. Riêng lúc giữa trưa của ngày ấy thì không có bóng để đọc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138