Trong các dấu hiệu tự nhiên, nhóm thiên văn gồm mặt trời, bóng nắng, mặt trăng và sao đáng tin nhất; nhóm địa hình như chiều nước chảy, sườn núi được nắng sớm hay chiều đứng thứ hai; nhóm sinh vật như cây, rêu, côn trùng yếu nhất và phần lớn không nên dùng ở Việt Nam. Trước khi chọn một hướng quan trọng, hãy có ít nhất hai dấu hiệu từ hai nhóm khác nhau cùng chỉ một phía.
Bài này gom mọi dấu hiệu hay được nhắc vào một bảng có sai số và điều kiện dùng, giải thích vì sao thứ tự lại như vậy, chỉ cách kiểm chéo ở một ngã rẽ thật, và nói rõ lúc nào phải thôi đọc dấu hiệu để chuyển sang ở yên chờ cứu.
Ba nhóm dấu hiệu và vì sao chúng khác nhau về độ tin
Nhóm thiên văn: chuyển động có quy luật tính được. Mặt trời, mặt trăng và sao đi theo quỹ đạo biết trước, chỉ lệch theo mùa trong một khoảng xác định. Không cái cây hay con suối nào làm mặt trời lệch đi. Điểm yếu duy nhất là mây và tán rừng che khuất.
Nhóm địa hình: chắc về một chiều, mù về các chiều khác. Nước luôn chảy về chỗ thấp, sườn quay về phía đông luôn được nắng sớm. Nhưng suối uốn lượn về mọi hướng, và sườn núi chỉ đọc được vào đầu và cuối ngày. Địa hình rất mạnh khi bạn đã biết khu vực từ bản đồ, yếu khi bạn không biết gì.
Nhóm sinh vật: phản ánh mọi thứ cùng lúc. Cây, rêu, tổ côn trùng chịu tác động của nắng, gió, mưa, đất, độ dốc, cây bên cạnh và con người. Hướng chỉ là một trong rất nhiều yếu tố, và ở vĩ độ thấp thường là yếu tố nhỏ nhất. Vì thế sinh vật cho bạn nhiều thông tin về nơi chốn nhưng rất ít về phương.
Bảng độ tin cậy các dấu hiệu tự nhiên
Các con số sai số dưới đây là mức gần đúng mà người đi ngoài trời có kinh nghiệm thường gặp, không phải độ chính xác đo đạc. Dùng bảng để biết dấu hiệu nào nên ưu tiên:
| Dấu hiệu | Sai số thường gặp | Khi nào dùng | Điều kiện |
|---|---|---|---|
| Bóng cọc đánh dấu hai lần cách nhau mười lăm phút | Nhỏ, vài độ đến khoảng mười độ | Khi có nắng rõ, cần hướng chắc | Cọc thẳng, mặt đất phẳng, tránh sát giữa trưa |
| Hướng mặt trời theo giờ | Khoảng vài chục độ | Ước lượng nhanh trong ngày | Biết giờ, nhớ độ lệch theo mùa |
| Sao Bắc Cực | Nhỏ | Đêm quang, nhìn được chân trời phía bắc | Ở Việt Nam sao nằm thấp, dễ bị núi che |
| Chòm Nam Thập Tự | Khá | Đêm quang theo mùa, nhất là phía nam đất nước | Thấy được chân trời phía nam |
| Sườn được nắng sớm hay nắng chiều | Khoảng hai ba chục độ | Một giờ đầu và cuối ngày | Trời quang, không bị núi khác che |
| Chiều nước chảy | Chỉ cho biết phía thấp | Khi cần đi về thung lũng | Biết thung lũng chính ở đâu |
| Cây cờ bị gió uốn | Vài chục độ | Kiểm chéo ở chỗ trống hứng gió | Biết gió chính của vùng |
| Gió đang thổi | Lớn, thay đổi theo giờ | Giữ hướng vài chặng ngắn ở chỗ trống | Đã biết hướng thật lúc đầu |
| Rêu, tán cây, vòng gỗ, tổ kiến | Không đáng tin | Không dùng để tìm hướng | Không có |
Đọc bảng theo hàng ngang: mỗi dấu hiệu đều đi kèm một điều kiện. Một dấu hiệu tốt dùng sai điều kiện, như bóng cọc đo lúc đúng trưa khi mặt trời gần đỉnh đầu và bóng gần như không dịch chuyển, có thể tệ hơn một dấu hiệu trung bình dùng đúng lúc.
Luật kiểm chéo: hai nhóm khác nhau, không phải hai dấu hiệu giống nhau
Người mới hay đếm số lượng: thấy rêu dày một mặt, tổ kiến cũng ở mặt ấy, tán cây cũng lệch về phía ấy, thế là ba dấu hiệu khớp nhau, chắc chắn đúng. Thực ra cả ba đều thuộc nhóm sinh vật và đều có thể bị cùng một nguyên nhân chi phối, như một khe suối ẩm bên cạnh. Ba dấu hiệu cùng một nguồn sai thì khớp nhau chẳng chứng minh gì.
Kiểm chéo có giá trị khi hai dấu hiệu đến từ hai cơ chế độc lập. Bóng nắng cho biết phía tây, và chiều nước chảy trong khe khớp với điều bạn đọc trên bản đồ trước chuyến đi rằng suối chảy về phía tây: đó là hai nguồn khác nhau cùng nói một điều, rất đáng tin. Một dấu hiệu thiên văn cộng một dấu hiệu địa hình là cặp kiểm chéo tốt nhất.
Khi hai nhóm mâu thuẫn, nghe nhóm có thứ hạng cao hơn, nhưng đừng bỏ qua mâu thuẫn. Hãy hỏi vì sao chúng lệch nhau. Có thể bạn đọc nhầm giờ, có thể bạn đang ở thung lũng khác với thung lũng mình tưởng. Một mâu thuẫn chưa giải thích được là lý do để dừng lại và quay về điểm chắc chắn cuối cùng, chứ không phải lý do để chọn bừa một bên.
Các bước kiểm chéo ở một ngã rẽ không chắc
Ngã rẽ là chỗ người ta lạc nhiều nhất. Đây là quy trình người dẫn đường hay dạy, mất chừng hai mươi phút, ít hơn rất nhiều so với thời gian phải đi lại nếu chọn sai:
- Dừng, đánh dấu ngã rẽ bằng dải vải hay cành xếp trên đất, ghi giờ vào sổ.
- Nhớ lại kế hoạch: theo lịch trình, sau ngã rẽ này đường phải đi về hướng nào, lên hay xuống.
- Lấy dấu hiệu thiên văn: nếu có nắng, cắm cọc đánh dấu bóng hai lần cách nhau mười lăm phút. Trong lúc chờ, làm bước tiếp theo.
- Lấy dấu hiệu địa hình: mỗi nhánh đi lên hay đi xuống, về phía khe hay về phía sống núi, có nghe tiếng nước ở đâu không.
- So hai dấu hiệu với kế hoạch. Nếu cả hai cùng chỉ về một nhánh, chọn nhánh đó.
- Thử nhánh đã chọn một đoạn ngắn, chừng mười phút, tìm dấu hiệu của đường người. Nếu đúng, đi tiếp. Nếu nghi ngờ, quay lại ngã rẽ đã đánh dấu.
- Nếu hai dấu hiệu mâu thuẫn hoặc không lấy được dấu hiệu thiên văn, quay về điểm chắc chắn cuối cùng hoặc chờ trời quang, không chọn theo cảm giác.
Có điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến hay la bàn thì dùng chúng trước, và dùng các dấu hiệu tự nhiên để kiểm lại. Quy trình trên dành cho lúc thiết bị không còn dùng được, hoặc để luyện cho quen tay.
Tình huống: hai người, hai cách đọc
Hai người bạn, Khoa và Hải, đi một cung đường đồi rừng lúc chiều. Điện thoại của cả hai đã yếu pin. Đến một ngã ba không có dấu, Hải chỉ nhánh bên phải vì thấy rêu dày ở mặt thân cây quay về phía ấy và nhớ rằng rêu ở phía bắc, mà đường về thì đi lên phía bắc.
Khoa không cãi ngay mà làm theo quy trình. Mặt trời chiều đang chiếu từ bên trái hai người, tức phía tây ở bên trái, nên trước mặt gần đúng là phía bắc. Nhánh bên phải chạy về phía trước, quả thật đi về phía bắc như Hải nói. Nhưng nhánh bên phải lại đi xuống một khe ẩm, trong khi lịch trình ghi đoạn về đi trên sống đồi. Hai dấu hiệu mạnh, mặt trời và địa hình, không khớp với nhau về nhánh nào.
Hai người quay lại chỗ chắc chắn trước đó, cách mười lăm phút đi bộ, và nhận ra mình đã rẽ nhầm từ một ngã ba sớm hơn. Rêu đã chỉ "đúng" phía bắc một cách tình cờ, vì nó mọc theo khe ẩm, nhưng con đường dọc khe không phải đường về. Bài học: một dấu hiệu đúng về phương chưa chắc đã đúng về đường.
Áp vào chuyến đi: chuẩn bị để có dấu hiệu chắc khi cần
Dấu hiệu tự nhiên chỉ mạnh khi bạn có sẵn một kế hoạch để so. Trước chuyến đi, ghi vào sổ hay vào lịch trình gửi người ở nhà những thông tin sau:
- Hướng chung của từng đoạn đường: đoạn đầu đi về phía nào, sau ngã ba thứ hai đi về phía nào, đoạn về đi trên sống đồi hay dọc khe.
- Các dòng suối chính chảy về hướng nào, thung lũng lớn và bản gần nhất ở phía nào.
- Giờ mặt trời mọc và lặn hôm đi, để biết còn bao nhiêu giờ sáng và lúc nào đọc được sườn núi.
- Mùa này mặt trời mọc lệch về đông bắc hay đông nam.
- Nếu ở lại qua đêm: mùa này đầu hôm thấy được chòm nào, phía nào của khu cắm trại nhìn ra chân trời bắc.
- Giờ quay đầu, và câu "nếu lạc sẽ làm gì": ở yên chỗ nào, đi theo hướng nào.
Một trang sổ như vậy biến mọi dấu hiệu ngoài trời thành câu hỏi có đáp án: đúng hay không đúng với kế hoạch. Không có trang ấy, dấu hiệu dù chính xác đến đâu cũng chỉ cho bạn biết phía bắc ở đâu, mà không cho biết bạn có cần đi về phía bắc hay không. Mang thêm la bàn và điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến; dấu hiệu tự nhiên là lớp dự phòng, không phải lớp chính.
Sai lầm hay gặp và cách sửa
Những lỗi trong cách suy nghĩ còn nguy hiểm hơn lỗi kỹ thuật, vì chúng khiến cả người có kinh nghiệm cũng đi sai:
- Chỉ để ý dấu hiệu khớp với điều mình muốn. Sửa: ở mỗi ngã rẽ, chủ động tìm một dấu hiệu có thể chứng minh mình sai.
- Đếm số dấu hiệu thay vì xét nhóm. Sửa: hai dấu hiệu khác nhóm đáng giá hơn năm dấu hiệu cùng nhóm sinh vật.
- Đọc dấu hiệu sai giờ. Sửa: không đọc bóng cọc sát giữa trưa, không đọc sườn núi lúc gần trưa.
- Quên độ lệch theo mùa. Sửa: mùa hè mặt trời mọc lệch về đông bắc, mùa đông lệch về đông nam.
- Tin phương hướng mà quên đường. Sửa: biết đâu là phía bắc chưa đủ, phải biết con đường nào đi về phía đó an toàn.
- Đi tiếp khi dấu hiệu mâu thuẫn. Sửa: mâu thuẫn chưa giải thích được là tín hiệu quay lại.
Khi trời đã tối, mây kín, mệt và không còn dấu hiệu nào chắc, hãy thôi đọc dấu hiệu. Ở yên chỗ dễ thấy, giữ ấm, thổi còi ba tiếng theo nhịp, thử gọi 112 và nhắn vị trí cho người ở nhà. Chính quyền xã gần nhất và đội tìm kiếm cứu nạn tìm một người đứng yên dễ hơn nhiều so với một người đang đi.
Câu hỏi thường gặp
Cách xác định phương hướng tự nhiên nào chính xác nhất?
Phương pháp bóng cọc đánh dấu hai lần cách nhau khoảng mười lăm phút khi có nắng rõ, và tìm sao Bắc Cực vào đêm quang, là hai cách chính xác nhất. Cả hai thuộc nhóm thiên văn, chỉ bị cản bởi mây và tán rừng.
Vì sao rêu và tán cây không nên dùng để tìm hướng?
Vì chúng chịu tác động của độ ẩm, gió mưa, độ dốc, cây bên cạnh và con người cùng lúc. Ở vĩ độ thấp như Việt Nam, mặt trời đứng cao và có lúc ở phía bắc, nên yếu tố hướng gần như bị lấn át hoàn toàn.
Kiểm chéo dấu hiệu tìm hướng là gì?
Là dùng ít nhất hai dấu hiệu từ hai nhóm khác nhau, chẳng hạn một dấu hiệu thiên văn và một dấu hiệu địa hình, và chỉ tin khi chúng cùng chỉ một phía. Nhiều dấu hiệu cùng nhóm sinh vật khớp nhau không có giá trị kiểm chéo.
Nếu mặt trời và địa hình chỉ hai hướng khác nhau thì làm sao?
Tin mặt trời về phương, nhưng xem lại vì sao địa hình không khớp: có thể bạn đang ở thung lũng khác với thung lũng mình tưởng. Mâu thuẫn chưa giải thích được là lý do quay về điểm chắc chắn cuối cùng.
Ở Việt Nam có nhìn thấy sao Bắc Cực không?
Có, nhưng sao nằm thấp gần chân trời phía bắc, càng vào nam càng thấp, nên dễ bị núi, rừng che. Đêm quang ở chỗ trống nhìn ra phía bắc thì dùng được. Ở phía nam đất nước có thể dùng thêm chòm Nam Thập Tự theo mùa.
Khi nào nên thôi tìm hướng và ở yên một chỗ?
Khi trời sắp tối, mây kín, không còn dấu hiệu chắc, bạn mệt hoặc có người bị thương. Ở yên chỗ dễ thấy, giữ ấm, thổi còi, thử gọi 112 và nhắn vị trí cho người ở nhà. Người đứng yên được tìm thấy nhanh hơn người đang đi.