Một tiết chạy định hướng trong sân trường cần ba thứ: một sơ đồ sân vẽ tay đủ chính xác, khoảng mười trạm đặt ở chỗ an toàn, và cách chia nhóm ba người xuất phát lệch giờ để không ai đi theo ai. Chuẩn bị mất chừng một buổi chiều cho lần đầu; những lần sau dùng lại sơ đồ, chỉ đổi vị trí trạm.
Bài dưới đây viết cho giáo viên thể dục, giáo viên chủ nhiệm hay người phụ trách hoạt động trải nghiệm, với lớp khoảng ba mươi lăm học sinh từ lớp ba đến lớp tám. Nội dung gồm cách vẽ sơ đồ bằng bước chân, cách đặt trạm, thể thức chơi, giáo án theo phút, cách giữ an toàn và cách nhận xét mà không biến tiết học thành cuộc đua xếp hạng.
Vẽ sơ đồ sân trường bằng bước chân
Không cần dụng cụ đo đắt tiền. Một tờ giấy kẻ ô, bút chì, la bàn và đôi chân là đủ.
- Đo bước đôi của mình. Đi một đoạn đã biết dài hai mươi mét, đếm số lần chân phải chạm đất. Giả sử mười hai lần, mỗi bước đôi khoảng một mét sáu mươi.
- Đi đo các cạnh lớn. Đi dọc các bức tường, hàng rào, dãy lớp học, đếm bước đôi và ghi lại. Đo luôn khoảng cách tới các vật cố định như gốc cây lớn, cột cờ, ghế đá, bồn hoa.
- Chọn tỉ lệ. Với sân trường cỡ vừa, một ô vuông trên giấy bằng hai hoặc năm mét ngoài thực địa là vừa. Ghi rõ tỉ lệ ở góc giấy.
- Vẽ khung trước, chi tiết sau. Vẽ tường bao, các dãy nhà, rồi mới đến cây, ghế, bồn hoa. Dùng ký hiệu đơn giản thống nhất: chấm tròn xanh lá là cây, chữ nhật nhỏ là ghế, ô vàng là sân trống.
- Đặt hướng bắc. Đứng giữa sân dùng la bàn tìm hướng bắc, vẽ mũi tên lên sơ đồ.
- Kiểm bằng mắt người khác. Nhờ một đồng nghiệp cầm sơ đồ đi thử một vòng. Chỗ nào họ khựng lại là chỗ cần sửa.
Có thể đối chiếu với ảnh chụp từ trên cao trong ứng dụng bản đồ để kiểm hình dạng tổng thể, nhưng vẫn phải đi thực địa: cây mới trồng, ghế mới đặt không có trên ảnh. Photo sơ đồ ra khoảng mười hai bản, đủ cho mười hai nhóm, kèm vài bản dự phòng vì giấy hay bị ướt mồ hôi.
Đặt trạm: chỗ nên đặt và chỗ không đặt
Mười trạm là con số vừa cho một sân trường cỡ trung bình và một tiết học. Mỗi trạm là một tấm bìa màu treo hoặc dán chắc, có một chữ cái hoặc một hình vẽ riêng để nhóm ghi vào phiếu.
- Nên đặt: cạnh gốc cây lớn, chân cột cờ, góc bồn hoa, sau ghế đá, đầu hồi dãy lớp học ở tầng trệt. Trạm phải nhìn thấy khi đã đến gần, không cần tìm lục.
- Không đặt: trên cầu thang, ban công tầng trên, cạnh bể nước, hố ga, bãi để xe, cổng trường, khu vực phòng thí nghiệm, nhà bếp.
- Rải đều khắp sân để các nhóm không dồn về một góc. Trạm gần trạm xa đan xen.
- Độ khó tăng dần: ba trạm đầu sát mốc rõ, các trạm sau cần đọc kỹ sơ đồ hơn, ví dụ "phía sau cây thứ ba trong hàng bàng".
- Đánh số trạm trên sơ đồ bằng vòng tròn đỏ, tâm vòng tròn là đúng chỗ đặt.
Đặt trạm trước giờ học ít nhất mười lăm phút, đi kiểm lại một vòng. Nhờ bác bảo vệ trông giúp những trạm gần cổng, vì học sinh lớp khác hay tò mò gỡ ra xem.
Ba thể thức hợp với tiết học
Chọn thể thức theo lứa tuổi và lần chơi. Lần đầu nên dùng thể thức đơn giản nhất.
| Thể thức | Cách chơi | Hợp với | Ưu điểm |
|---|---|---|---|
| Tính điểm tự do | Trong 20 phút tìm càng nhiều trạm càng tốt, thứ tự tùy ý; trạm xa có giá trị cao hơn | Lớp 3 đến lớp 5, lần đầu | Nhóm nào cũng có kết quả, không bị kẹt ở một trạm |
| Theo tuyến, ba tuyến khác nhau | Ba bộ sơ đồ, mỗi bộ đi 6 trạm theo thứ tự riêng | Lớp 6 đến lớp 8 | Không thể đi theo đuôi nhóm khác |
| Tiếp sức | Mỗi thành viên lần lượt chạy một trạm rồi về chuyền sơ đồ cho bạn | Lớp nào cũng được, buổi ôn | Cả nhóm cùng tham gia, giáo viên quan sát được từng em |
Với thể thức theo tuyến, phát ba loại sơ đồ khác nhau và cho các nhóm xuất phát cách nhau một phút. Học sinh rất nhanh nhận ra đi theo nhóm khác là đi sai, và từ đó bắt đầu thật sự đọc sơ đồ.
Giáo án 45 phút theo từng mốc thời gian
Giáo án dưới đây đã tính sẵn thời gian tập hợp và thu dọn, thứ hay bị bỏ quên khi lên kế hoạch.
| Phút | Hoạt động | Ghi chú cho giáo viên |
|---|---|---|
| 0 – 5 | Tập hợp, chia nhóm ba, phát còi tập trung chung cho lớp | Nhóm có cả em nhanh và em cẩn thận |
| 5 – 12 | Giới thiệu sơ đồ: ký hiệu, hướng bắc, đứng ở đâu trên sơ đồ | Cho cả lớp chỉ cột cờ trên sơ đồ |
| 12 – 17 | Tập xoay sơ đồ: mỗi nhóm đi tới một trạm thử cùng giáo viên | Nhấn mạnh xoay giấy chứ không xoay người |
| 17 – 37 | Chơi chính, các nhóm xuất phát cách nhau một phút | Giáo viên đứng chỗ cao nhìn toàn sân |
| 37 – 40 | Còi tập trung, mọi nhóm về điểm xuất phát | Đếm đủ số nhóm trước khi làm gì khác |
| 40 – 45 | Đối chiếu phiếu, mỗi nhóm kể một chỗ khó và cách đã gỡ | Không công bố bảng xếp hạng |
Nếu lớp đông hơn bốn mươi em, chia làm hai đợt, mỗi đợt mười phút chơi chính, đợt chờ làm bài tập xoay sơ đồ tại chỗ. Một sân trường chật không chịu nổi mười lăm nhóm chạy cùng lúc.
Giữ an toàn và giữ trật tự
Ranh giới rõ ràng. Nói và chỉ trên sơ đồ: không ra khỏi cổng, không lên tầng, không vào khu nhà bếp, bãi xe. Tô gạch chéo những vùng cấm trên sơ đồ.
Đi theo nhóm, không tách. Luật: cả ba em phải chạm tay vào trạm thì trạm mới được tính. Không có em nào đứng chờ một mình ở góc sân.
Đi nhanh, không chạy ở chỗ hẹp. Hành lang, lối giữa hai dãy nhà, bậc thềm là chỗ đi bộ. Va chạm ở góc khuất là chấn thương hay gặp nhất.
Hiệu lệnh còi quen thuộc. Một hồi dài là tập trung ngay. Tập hiệu lệnh này trước khi chơi. Học sinh mang còi riêng thì dặn chỉ thổi khi cần giúp.
Nước và nắng. Tránh tiết giữa trưa mùa hè. Mỗi nhóm có một chai nước. Em nào mệt được ngồi nghỉ ở chỗ giáo viên đứng.
Nhận xét không xếp hạng, học sinh vẫn hăng hái
Nếu công bố nhóm nhất nhì ba, các nhóm cuối sẽ coi môn này là môn của các bạn chạy nhanh, và lần sau chỉ đi cho xong. Mục đích của tiết học là mọi em đều đọc được sơ đồ, nên cách nhận xét nên hướng vào kỹ năng chứ không vào thứ hạng.
Ghi nhận theo kiểu "nhóm đã tìm đủ mười trạm", "nhóm đã tự sửa khi đi nhầm trạm F", "nhóm xoay sơ đồ đúng ở mọi khúc rẽ". Mỗi nhóm kể một chỗ khó và cách gỡ; giáo viên ghi lên bảng những cách gỡ hay để cả lớp học. Chính những câu chuyện "nhóm em đi nhầm rồi quay lại cột cờ đọc lại" là bài học đáng giá nhất của buổi.
Với học sinh lớn thích thi đấu, có thể tính giờ riêng cho nhóm muốn, ghi vào sổ để lần sau tự so với chính mình. So với chính mình làm các em cố gắng mà không ai thấy mình kém.
Lỗi hay gặp ở buổi đầu và cách sửa
Sơ đồ quá đẹp nhưng sai tỉ lệ. Giáo viên vẽ cẩn thận nhưng ước mắt thay vì đo bước, dãy lớp dài gấp rưỡi thực tế. Học sinh đọc đúng mà vẫn không tới được trạm. Luôn đo bằng bước chân và nhờ người khác đi thử.
Trạm giấu quá kỹ. Chạy định hướng là bài đọc sơ đồ, không phải trò trốn tìm. Trạm phải nhìn thấy khi đã đứng đúng chỗ. Giấu kỹ chỉ làm học sinh lục lọi và nản.
Giảng quá lâu trước khi chơi. Mười phút giới thiệu là tối đa với học sinh tiểu học. Phần còn lại để các em học từ chính lúc đi nhầm, rồi tổng kết sau.
Không đếm nhóm khi kết thúc. Một nhóm còn ở sau dãy nhà, không nghe còi, là chuyện hay gặp. Ghi sẵn danh sách nhóm, đánh dấu từng nhóm khi về, đủ mới cho lớp giải tán.
Để học sinh tự chia nhóm. Các em thân nhau dồn một nhóm, em lẻ loi bị bỏ lại. Giáo viên chia sẵn, mỗi nhóm có một em đọc sơ đồ tốt.
Áp vào trường mình: buổi đầu của cô Hạnh
Cô Hạnh dạy thể dục ở một trường tiểu học tại Cần Thơ, sân trường hình chữ L có hai hàng cây và một sân bóng mini. Lần đầu, cô dành một buổi chiều đo bằng bước chân, vẽ sơ đồ trên giấy kẻ ô với tỉ lệ một ô bằng hai mét, rồi nhờ cô tổng phụ trách đi thử. Đồng nghiệp đi lạc ở góc sau thư viện vì cô quên vẽ bồn hoa mới xây; cô thêm vào ngay.
Tiết đầu cho lớp bốn, cô chọn thể thức tính điểm tự do với mười trạm, mỗi trạm là một tấm bìa màu có hình con vật. Mười hai nhóm, mười một nhóm tìm được ít nhất sáu trạm. Nhóm còn lại kẹt mãi ở trạm thứ hai vì cầm sơ đồ ngược; cô gọi nhóm này lên kể lại và cả lớp được một bài học về xoay sơ đồ mà không cần cô giảng.
Tháng sau, cô đổi vị trí trạm, giữ nguyên sơ đồ, và cho lớp năm chơi theo tuyến. Sang học kỳ hai, cô cho chính học sinh lớp năm tự đặt trạm cho lớp ba tìm, một cách để các em lớn hiểu sơ đồ từ phía người vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Sân trường nhỏ có tổ chức chạy định hướng được không?
Được. Sân nhỏ thì giảm số trạm xuống sáu tám, dùng thể thức tiếp sức hoặc chia lớp làm hai đợt. Có thể đặt thêm trạm ở hành lang tầng trệt nếu an toàn. Cái cần là sơ đồ đúng, không phải sân rộng.
Không có la bàn thì có làm được tiết này không?
Được. Chỉ cần một chiếc la bàn để giáo viên xác định hướng bắc khi vẽ sơ đồ. Học sinh tiểu học chơi bằng cách xoay sơ đồ theo các mốc như dãy lớp, cột cờ, không cần la bàn.
Nên dùng phiếu ghi trạm thế nào cho đơn giản?
Mỗi trạm có một chữ cái hoặc hình vẽ riêng, mỗi nhóm có một phiếu kẻ sẵn ô theo số trạm. Đến trạm nào thì ghi chữ cái của trạm đó vào ô tương ứng. Cuối buổi đối chiếu với đáp án là xong.
Làm sao để học sinh không đi theo nhóm khác?
Dùng thể thức theo tuyến với ba bộ sơ đồ khác thứ tự, cho các nhóm xuất phát cách nhau một phút. Đi theo nhóm khác lúc này là đi sai tuyến, nên các em sẽ tự đọc sơ đồ của mình.
Có nên chấm điểm tiết chạy định hướng không?
Với học sinh nhỏ, nên nhận xét theo kỹ năng thay vì chấm điểm hay xếp hạng: nhóm đọc được sơ đồ, tự sửa khi nhầm, đi đủ trạm. Học sinh lớn muốn thi thì tính giờ để các em tự so với lần trước của mình.
Một tiết đầu có đủ để học sinh biết đọc sơ đồ không?
Đủ để bắt đầu, chưa đủ để thạo. Nên tổ chức ba bốn tiết rải trong học kỳ, mỗi lần đổi vị trí trạm hoặc thể thức. Đến tiết thứ ba, phần lớn học sinh đã tự xoay sơ đồ mà không cần nhắc.