Mẹo đồng hồ kim: đặt đồng hồ nằm ngang, xoay cho kim giờ chỉ về phía mặt trời, rồi chia đôi góc nhỏ giữa kim giờ và số 12; đường chia đôi ấy chỉ gần về hướng nam. Mẹo đúng về nguyên lý và khá tốt ở vùng ôn đới. Ở Việt Nam, nó chỉ tạm dùng được vào các tháng mùa đông; quanh tháng 3, tháng 9 thường lệch khoảng hai mươi lăm đến ba mươi lăm độ, mùa hè có lúc lệch năm sáu mươi độ.
Vì vậy bài này làm hai việc: hướng dẫn cách làm cho đúng để bạn biết khi nào mẹo còn giá trị, và giải thích vì sao nó hỏng ở vĩ độ thấp, để bạn không tin nhầm một kỹ năng đọc được trong sách sinh tồn viết cho nơi khác. Cuối bài là những việc chiếc đồng hồ làm tốt hơn hẳn việc chỉ hướng.
Cách làm mẹo đồng hồ kim cho đúng tay
Dùng đồng hồ kim, hoặc vẽ một mặt đồng hồ lên đất nếu bạn đeo đồng hồ số. Không nhìn thẳng vào mặt trời; dựa vào bóng là đủ.
- Tháo đồng hồ ra, đặt nằm ngang trên lòng bàn tay hoặc trên một mặt đá bằng.
- Dựng một que nhỏ hoặc cọng cỏ thẳng đứng ở mép mặt đồng hồ. Xoay cả đồng hồ cho bóng que nằm đúng dọc theo kim giờ. Lúc ấy kim giờ đang chỉ về phía mặt trời.
- Tìm số 12 trên mặt đồng hồ. Nhìn góc nhỏ hơn giữa kim giờ và số 12 (buổi sáng góc ấy nằm phía các số 9, 10, 11; buổi chiều nằm phía các số 1, 2, 3).
- Chia đôi góc ấy bằng mắt. Ví dụ 8 giờ sáng: kim giờ ở số 8, đường chia đôi đi qua khoảng số 10. 4 giờ chiều: kim giờ ở số 4, đường chia đôi đi qua số 2.
- Đường chia đôi chỉ gần về nam; ngược lại là bắc. Đối chiếu ngay với vị trí mặt trời và mùa trong năm xem có hợp lý không.
- Nếu đeo đồng hồ số, vẽ một vòng tròn lên đất, đánh 12 ở trên, vẽ kim giờ theo giờ hiện tại, rồi làm như trên.
Có một bản sửa hay được nhắc: dùng giờ mặt trời thay giờ đồng hồ. Ở nước ta, giữa trưa thật dao động khoảng nửa tiếng quanh mười hai giờ tuỳ nơi và tuỳ tháng. Chênh nửa tiếng chỉ làm đường chia đôi xoay chừng bảy tám độ, nhỏ hơn nhiều so với cái lỗi lớn nói ở mục sau.
Vì sao mẹo này đúng ở vùng ôn đới mà hỏng ở Việt Nam
Kim giờ quay một vòng trong mười hai giờ, tức nhanh gấp đôi mặt trời, vốn đi một vòng trong hai mươi bốn giờ. Chia đôi góc là để bù cho tốc độ gấp đôi ấy. Phép bù này ngầm giả định một điều: hướng của mặt trời trên đường chân trời thay đổi đều đặn, mỗi giờ chừng mười lăm độ.
Giả định đó gần đúng khi mặt trời đi thấp và chéo qua nửa trời phía nam, như ở các nước ôn đới. Ở vĩ độ thấp thì khác hẳn. Buổi sáng mặt trời gần như leo thẳng lên, hướng của nó trên chân trời đổi rất chậm; quanh trưa nó vượt qua gần đỉnh đầu, hướng đổi rất nhanh, có khi quay hơn trăm độ trong một hai giờ. Kim đồng hồ thì vẫn quay đều, nên phép chia đôi chỉ sai một cách có hệ thống.
Mùa hè còn tệ hơn. Có những tuần mặt trời giữa trưa đi qua phía bắc đỉnh đầu; lúc 9 giờ sáng tháng 6 ở miền Nam, mặt trời nằm lệch bắc của chính đông chừng hai mươi độ, nhưng mẹo đồng hồ lại bảo nam nằm ở phía đông đông nam. Người tin vào đó sẽ lệch hơn sáu mươi độ, tức khoảng hai phần ba góc vuông.
Mẹo đồng hồ dùng được đến đâu ở Việt Nam
Bảng dưới là tầm sai số ước tính theo vị trí mặt trời ở vĩ độ nước ta, vào khoảng 9 giờ sáng hoặc 3 giờ chiều. Con số làm tròn, chỉ để biết mức tin cậy chứ không để sửa ngược kết quả.
| Thời điểm | Miền Bắc | Miền Nam | Nên dùng không |
|---|---|---|---|
| Tháng 12, tháng 1 | Lệch vài độ | Lệch dưới khoảng mười độ | Tạm dùng để đối chiếu |
| Tháng 3, tháng 9 | Lệch khoảng hai mươi lăm độ | Lệch khoảng ba mươi lăm độ | Chỉ cho biết nửa trời |
| Tháng 5 đến tháng 7 | Lệch khoảng năm mươi độ trở lên | Lệch khoảng sáu mươi độ trở lên | Không dùng |
| Khoảng 11 giờ đến 13 giờ, mọi mùa | Không ổn định | Không ổn định | Không dùng |
| Sáng sớm, chiều muộn mùa đông | Lệch nhỏ | Lệch vừa | Dùng được, nhưng nhìn mặt trời còn nhanh hơn |
Hàng cuối nói lên điều đáng nhớ: đúng những lúc mẹo đồng hồ chạy tốt, cách đơn giản là nhìn vị trí mặt trời rồi sửa theo mùa cũng cho kết quả tương đương mà không cần chia góc. Còn lúc bạn cần một cách tốt hơn mắt nhìn, thì mẹo đồng hồ lại là thứ kém nhất.
Những việc chiếc đồng hồ làm tốt hơn hẳn
Đo thời gian chờ cho bóng cọc. Cách đánh dấu đầu bóng hai lần cần chờ mười lăm đến hai mươi phút, và làm đối xứng quanh trưa thì càng chính xác. Đồng hồ cho bạn chính xác hai mốc ấy, không phải đoán.
Tính tốc độ đi và quãng đường. Đi bộ trên lối mòn bằng thường được khoảng ba đến bốn cây số mỗi giờ, đường dốc rừng rậm chậm hơn nhiều. Biết đã đi bao lâu, bạn khoanh được mình đang ở đâu trên lộ trình, việc mà không mẹo chỉ hướng nào làm được.
Giữ giờ quay đầu. Đặt báo thức cho giờ quay đầu đã thống nhất với nhóm. Khi chuông kêu mà chưa tới đích, cả nhóm quay lại, không mặc cả thêm mười lăm phút.
Biết còn bao lâu trời tối. Ở nước ta mặt trời lặn khoảng từ 17 giờ 10 đến gần 19 giờ tuỳ nơi và tuỳ tháng, và trời tối nhanh sau đó. Nhìn đồng hồ cùng với độ cao mặt trời giúp bạn quyết định dừng cắm trại hay đi tiếp.
Giữ pin điện thoại. Có đồng hồ đeo tay, bạn không phải bật màn hình điện thoại chỉ để xem giờ, mỗi lần bật lại là một lần tốn pin cho việc định vị lúc cần.
Lỗi thao tác hay gặp và cách sửa
Ngoài cái lỗi lớn do vĩ độ, mẹo đồng hồ còn hay hỏng vì những thao tác nhỏ. Mấy lỗi dưới đây gặp nhiều ở người mới học, kể cả trong các buổi tập ở sân trường hay công viên.
| Lỗi | Chuyện gì xảy ra | Cách sửa |
|---|---|---|
| Cầm đồng hồ đeo trên cổ tay, mặt nghiêng | Kim giờ không nằm ngang nên chỉ về mặt trời sai, có khi lệch hơn hai mươi độ | Tháo ra, đặt phẳng trên lòng bàn tay hoặc mặt đá |
| Chia đôi góc lớn thay vì góc nhỏ | Kết quả chỉ về bắc mà tưởng là nam, đảo ngược hoàn toàn | Buổi sáng góc nhỏ đi qua các số 9, 10, 11; buổi chiều đi qua 1, 2, 3 |
| Chỉ kim giờ về mặt trời bằng mắt | Phải nhìn về phía chói, dễ hại mắt và ngắm lệch | Dùng bóng một que nhỏ đặt dọc kim giờ |
| Dùng đồng hồ vẫn để theo giờ của nước khác sau chuyến bay | Kim giờ lệch hẳn một hai tiếng, kết quả xoay mười lăm đến ba mươi độ | Chỉnh về giờ Việt Nam trước khi đi |
| Không đối chiếu với mùa và vị trí mặt trời | Tin một kết quả vô lý, ví dụ hướng nam nằm cùng phía mặt trời buổi sáng tháng 6 | Luôn hỏi lại: mặt trời đang ở nửa trời nào, tháng này lệch bắc hay nam |
Hai lỗi đầu là nguy hiểm nhất vì chúng không cho bạn cảm giác gì là sai. Kết quả trông vẫn hợp lý, chỉ là chỉ sang một hướng khác. Cách chắc nhất là không bao giờ dùng mẹo đồng hồ một mình, luôn đặt nó cạnh ít nhất một nguồn khác: la bàn, bóng cọc, hay hướng dòng suối đã biết.
Áp vào chuyến đi: bác Tư và bài học tháng 6
Bác Tư hay đi bộ đường núi một mình ở các cung quen, luôn báo người nhà giờ về. Bác học mẹo đồng hồ từ một cuốn sách cũ và dùng nó nhiều năm vào mùa khô cuối năm, thấy khớp la bàn, nên rất tin.
Một sáng tháng 6, mây mù trên đỉnh, bác lỡ để la bàn ở nhà, định dùng đồng hồ để chọn nhánh xuống phía nam về bản. Đồng hồ cho hướng nam lệch hẳn sang tay trái. May là bác nhớ thêm một điều: con suối bác đi dọc lúc lên chảy về phía bản. Bác đi xuống theo tiếng suối, gặp lại lối mòn cũ, và về nhà đối chiếu lại thì thấy mẹo đồng hồ hôm ấy đã chỉ lệch hơn năm mươi độ.
Từ đó bác dùng đồng hồ vào đúng việc của nó: báo giờ quay đầu, canh giờ chờ bóng cọc, tính đã đi bao xa. Bác cũng để một chiếc la bàn nhỏ trong túi áo mưa, chiếc áo mà chuyến nào cũng mang, để không còn lần nào quên la bàn ở nhà nữa.
Mang theo và luyện trước
Nếu bạn vẫn muốn biết mẹo đồng hồ để đối chiếu, luyện ở nơi an toàn trước rồi hãy mang vào rừng. Một buổi ở sân nhà hoặc công viên là đủ để thấy tận mắt sai số theo mùa:
- Đứng ở sân có đường hướng đã biết, ví dụ một con đường thẳng mà bạn đã kiểm bằng la bàn hoặc ứng dụng bản đồ.
- Làm mẹo đồng hồ lúc 8 giờ, 10 giờ, 14 giờ và 16 giờ, mỗi lần ghi lại mũi tên chỉ nam bằng phấn.
- So với hướng nam thật. Ghi độ lệch vào sổ, kèm ngày tháng.
- Làm lại vào một tháng khác trong năm để thấy mẹo đổi tính nết theo mùa.
- Khi đi rừng: la bàn trong túi dễ lấy, đồng hồ có báo thức, điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến, lịch trình đã để lại cho người ở nhà.
Sau một buổi tập như thế, hầu hết mọi người tự biết nên để mẹo đồng hồ ở hàng cuối của danh sách cách tìm hướng.
Câu hỏi thường gặp
Mẹo đồng hồ kim chỉ hướng nam hay hướng bắc?
Ở bán cầu bắc, trong đó có Việt Nam, đường chia đôi góc giữa kim giờ và số 12 chỉ gần hướng nam khi kim giờ chỉ về mặt trời. Hướng bắc nằm ở phía ngược lại.
Vì sao tìm hướng bằng đồng hồ ở Việt Nam lại sai nhiều?
Vì Việt Nam ở vĩ độ thấp, mặt trời leo gần như thẳng đứng và đi qua gần đỉnh đầu, hướng của nó thay đổi không đều trong ngày. Mẹo đồng hồ giả định hướng đổi đều nên sai có hệ thống, mùa hè sai nhất.
Đồng hồ điện tử có dùng mẹo này được không?
Được, bằng cách vẽ một mặt đồng hồ lên đất hoặc lên giấy, đánh số 12 rồi vẽ kim giờ theo giờ hiện tại. Sai số vẫn y như đồng hồ kim, vì lỗi nằm ở nguyên lý chứ không ở chiếc đồng hồ.
Có cần chỉnh giờ đồng hồ trước khi dùng mẹo không?
Có thể chỉnh theo giờ mặt trời, nhưng ở nước ta chênh lệch chỉ khoảng nửa tiếng, làm đường chia đôi xoay chừng bảy tám độ. Lỗi lớn hơn nhiều nằm ở vĩ độ, nên chỉnh giờ không cứu được mẹo vào mùa hè.
Lúc nào tuyệt đối không nên dùng mẹo đồng hồ?
Khoảng 11 giờ đến 13 giờ ở mọi mùa, và cả ngày trong khoảng tháng 5 đến tháng 7. Những lúc đó kết quả có thể lệch đến nửa góc vuông hoặc hơn, đủ dẫn bạn đi sai sang một thung lũng khác.
Nếu không tin mẹo đồng hồ thì nên dùng gì thay?
Dùng la bàn là tốt nhất. Không có la bàn thì dùng cách bóng cọc đánh dấu hai lần, hoặc nhìn vị trí mặt trời lúc sáng sớm, chiều muộn rồi sửa theo mùa, kết hợp với các mốc địa hình đã ghi nhớ.