Muốn quay về theo đúng đường đã đi bằng la bàn, lấy góc đã đi cộng 180 nếu góc nhỏ hơn 180, hoặc trừ 180 nếu lớn hơn, rồi đi theo góc ngược ấy qua từng chặng, đi ngược thứ tự. Nhưng nếu điểm xuất phát là một chỗ nhỏ như cửa lều hay một ngã ba lối mòn, cách chắc hơn là cố ý nhắm lệch sang một bên để chạm vào lối mòn hay dòng suối gần đó, rồi biết chắc mình phải rẽ trái hay rẽ phải.
Bài này đi qua cách tính góc ngược cho khỏi nhầm, lý do vì sao đi đúng góc ngược vẫn trượt điểm cũ, kỹ thuật nhắm lệch và chọn đường chặn, những thứ nên ghi lại khi đi ra để lúc về không phải đoán, các bước khi về tới nơi mà không thấy điểm xuất phát, và một bài tập ở công viên.
Góc ngược: cộng hay trừ 180
Góc ngược là hướng đối diện hoàn toàn với hướng đã đi. Quy tắc: góc đi nhỏ hơn 180 thì cộng 180, lớn hơn hoặc bằng 180 thì trừ 180. Kết quả luôn nằm trong khoảng 0 đến 360.
| Góc đã đi | Phép tính | Góc ngược để về |
|---|---|---|
| 40 | 40 cộng 180 | 220 |
| 135 | 135 cộng 180 | 315 |
| 179 | 179 cộng 180 | 359 |
| 180 | 180 trừ 180 | 0 (hoặc 360) |
| 214 | 214 trừ 180 | 34 |
| 300 | 300 trừ 180 | 120 |
Không muốn tính cũng được: giữ nguyên góc đã đi trên vòng chia độ, cầm la bàn như bình thường, nhưng xoay người cho đầu trắng của kim nằm vào mũi tên định hướng thay cho đầu đỏ. Mũi tên hướng đi khi đó chỉ đúng đường về. Cách này nhanh, không phải xoay vòng, nhưng dễ quên mình đang dùng đầu trắng; nhiều người dẫn đường chỉ dùng nó khi kiểm nhanh, còn đi thật thì xoay hẳn vòng sang góc ngược.
Vì sao đi đúng góc ngược vẫn có thể trượt điểm cũ
Trên lý thuyết, đi ra theo một góc, đi về theo góc ngược với đúng số bước thì về đúng chỗ. Thực tế thì lượt đi và lượt về đều có sai số riêng, và chúng không triệt tiêu nhau. Lượt đi bạn lệch sang phải hai độ, lượt về có thể lệch sang phải thêm hai độ nữa, vì cùng một thói quen chân, cùng một sườn dốc kéo người xuống phía thấp.
Sau một cây số đi và một cây số về, khoảng trượt vài chục mét là chuyện bình thường. Nếu điểm xuất phát là một bãi trống lớn, vài chục mét không thành vấn đề. Nếu đó là một cái lều xanh lẫn trong bụi cây, một chỗ lội suối nông, hay một ngã ba lối mòn khuất dưới tán rừng, thì vài chục mét là đủ để bạn đi lướt qua mà không thấy.
Điều nguy hiểm nhất xảy ra ngay sau đó: người đi biết mình đã tới "đúng chỗ" theo số bước mà không thấy gì, nên bắt đầu đoán. Rẽ trái một chút, rẽ phải một chút, và từ chỗ chỉ trượt vài chục mét thành chỗ không còn biết mình ở đâu. Kỹ thuật nhắm lệch ở phần sau ra đời để loại bỏ đúng khoảnh khắc đoán mò này.
Nhắm lệch có chủ đích để biết chắc phải rẽ bên nào
Ví dụ trại của gia đình chị Lan nằm cạnh một con suối nhỏ chảy theo hướng bắc nam. Cả nhà đi về phía tây ngắm thác, giờ muốn về trại theo góc ngược khoảng 90 độ.
- Xác định một "đường chặn" chạy ngang qua điểm cần về: ở đây là con suối. Dù lệch thế nào, đi về phía đông kiểu gì cũng sẽ gặp suối.
- Thay vì đi đúng 90 độ, cố ý cộng thêm khoảng mười độ, đi 100 độ. Như vậy bạn sẽ chạm suối ở phía nam của trại, gần như không thể khác.
- Khi tới suối, không cần đoán: trại nằm phía bắc, tức rẽ trái, đi men theo bờ suối ngược lên.
- Đi dọc suối, để ý lều, bếp, dấu chân. Đếm bước để biết đã đi bao xa dọc bờ.
- Nếu đi dọc suối quá xa so với khoảng lệch ước tính mà chưa thấy trại, dừng lại, kiểm lại góc và vị trí trước khi đi tiếp.
Mười độ lệch sau một cây số là gần hai trăm mét, đủ để vượt qua sai số thông thường, nên bạn biết chắc mình ở phía nào. Đánh đổi một quãng đi dọc suối thêm lấy sự chắc chắn là cái giá rất rẻ. Chỉ men theo suối khi bờ suối dễ đi, nước nhỏ và hiền; gặp thác, vách hay nước lên thì dừng và tính cách khác.
Bốn cách quay về: độ chính xác và khi nào dùng
Không cách nào tốt cho mọi tình huống. Người dẫn đường thường kết hợp hai, ba cách trong một lượt về.
| Cách | Độ chính xác | Khi nào dùng | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Đi thẳng góc ngược, đếm bước | Trượt vài chục mét sau một hai cây số là bình thường | Điểm xuất phát lớn, dễ thấy: bãi trống, đỉnh gò | Trượt mà không biết trượt bên nào |
| Nhắm lệch tới đường chặn | Chắc chắn về phía cần rẽ | Điểm nhỏ nằm trên một đường dài: lều cạnh suối, ngã ba trên lối mòn | Phải đi thêm một quãng dọc đường chặn |
| Đi ngược từng chặng theo sổ ghi | Tốt nếu sổ ghi đầy đủ mốc | Lộ trình nhiều chỗ rẽ | Mất sổ hoặc ghi thiếu là gãy |
| Lần theo vết đường đi trên điện thoại | Tốt ở chỗ trống, kém dưới tán rậm và khe núi | Kiểm chéo, nhất là lúc trời tối | Hết pin là mất; vết có thể nhảy vài chục mét |
Kết hợp hay gặp nhất: đi ngược theo sổ cho các chặng đầu, tới chặng cuối thì nhắm lệch về đường chặn, và mở điện thoại xem vết ở các điểm dừng để chắc mình không đi chệch quá xa. Mỗi cách bù cho điểm yếu của cách kia.
Chọn đường chặn: những thứ "bắt" bạn lại
Lối mòn chính. Đường chặn tốt nhất, vì có người qua lại và dẫn về chỗ đông người. Khi ra khỏi lối mòn đi ngắm cảnh, luôn ghi lối mòn chạy theo hướng nào để lúc về nhắm lệch tới nó.
Suối, khe nước. Dễ nghe thấy trước khi nhìn thấy. Nhưng suối mùa mưa có thể dâng nhanh, và men theo suối xuống hạ lưu ở vùng núi dốc có thể gặp thác. Chỉ dùng suối đã biết trước.
Bờ ruộng, rìa nương, ranh rừng với đồi trống. Ranh giới giữa hai loại cây nhìn rõ từ xa. Vùng trung du có nhiều đường ranh kiểu này.
Chân đồi, sống núi. Đi xuống tới khi đất bằng ra, hoặc đi lên tới khi gặp sống núi. Đường chặn kiểu địa hình cần đọc bản đồ tốt hơn.
Đường dây điện, đường đất cho xe. Dễ thấy, chạy dài. Nhớ tránh đọc la bàn ngay dưới dây điện.
Đường chặn dự phòng. Một đường thứ hai ở xa hơn, phòng khi bạn đi qua đường chặn thứ nhất mà không nhận ra. Ví dụ: "nếu đi quá năm trăm bước đôi mà chưa thấy suối, sẽ gặp con đường đất; tới đó thì chắc chắn đã đi quá".
Ghi lại gì khi đi ra để lúc về khỏi đoán
Phần lớn chuyến về thành công được chuẩn bị ngay từ lúc đi ra. Mỗi khi rời một điểm chắc chắn:
- Ghi giờ, góc đi, góc ngược và số bước đôi của từng chặng.
- Ghi tên hoặc mô tả mốc ở đầu mỗi chặng, kiểu "tảng đá có vệt trắng", "cây đổ chắn ngang".
- Quay người nhìn lại phía sau ở mỗi mốc: cảnh lúc về trông khác hẳn lúc đi, nên nhìn trước một lần.
- Chụp một tấm ảnh về phía sau ở mỗi chỗ rẽ nếu có điện thoại.
- Nếu cần đánh dấu, buộc tạm một mẩu dây vải màu sáng ngang tầm mắt, và gỡ khi quay về. Không chặt cây, không khắc vào thân cây, không sơn lên đá.
- Ghi đường chặn của điểm xuất phát: lối mòn hay suối nào chạy qua đó, theo hướng nào.
Nhóm bạn của Minh tập thói quen này từ chuyến đầu: người đi cuối giữ sổ, người đi đầu giữ la bàn. Lúc về, hai người đổi vai, người giữ sổ đọc ngược từng dòng.
Về tới nơi mà không thấy điểm xuất phát: làm gì
Số bước đã đủ, góc đã đúng, mà không thấy lều, không thấy ngã ba. Đừng đi tiếp và đừng đoán.
- Dừng lại. Đánh dấu chỗ đang đứng bằng ba lô hoặc một người đứng yên.
- Nhìn, nghe xung quanh: tiếng suối, tiếng người, mùi khói bếp, màu lều.
- Gọi to hoặc thổi còi theo hiệu đã thống nhất với người ở lại trại, rồi im lặng nghe.
- Nếu đi theo nhóm, tách ra tìm quanh nhưng mỗi người luôn nhìn thấy hoặc nghe thấy chỗ đánh dấu, đi ra rồi quay về đúng chỗ đó.
- Nếu đã có đường chặn, đi thẳng tới đường chặn theo cách nhắm lệch, rồi men theo nó.
- Nếu vẫn không thấy và trời sắp tối, có người mệt, hết nước, ở yên tại chỗ an toàn, giữ ấm, gọi 112 khi có sóng và báo chính quyền xã gần nhất. Ở yên giúp đội tìm kiếm tìm ra bạn nhanh hơn là đi tiếp.
Lượt về luôn mệt hơn lượt đi, trời tối hơn và đầu óc kém hơn. Vì thế giờ quay đầu phải tính cho lượt về có dư thời gian, không phải tính vừa khít.
Bài tập ở công viên: đi ra, quay về, đo khoảng trượt
Cần một khoảng cỏ rộng có lối đi bộ chạy qua làm đường chặn, và một vật nhỏ đánh dấu.
- Đặt vật đánh dấu cạnh lối đi bộ. Đi vuông góc ra xa lối đi, theo một góc bất kỳ, sáu mươi bước đôi.
- Tính góc ngược, đi về đúng sáu mươi bước đôi. Đo khoảng cách từ chỗ dừng tới vật đánh dấu.
- Làm lại, lần này nhắm lệch mười độ về một bên. Khi chạm lối đi, rẽ về phía vật đánh dấu.
- So hai lần: lần nào bạn biết chắc phải rẽ bên nào ngay lúc chạm lối đi?
- Tăng lên một trăm bước đôi mỗi chiều và thử khi trời chạng vạng.
Hầu hết người tập thấy lần đi thẳng góc ngược có khi trúng, có khi trượt, và khi trượt thì không biết trượt bên nào. Lần nhắm lệch lúc nào cũng chạm lối đi ở đúng phía đã định. Đó là lý do người dẫn đường giỏi gần như luôn nhắm lệch khi đích là một điểm nhỏ nằm trên một đường dài.
Câu hỏi thường gặp
Góc ngược tính thế nào cho nhanh?
Góc nhỏ hơn 180 thì cộng 180, lớn hơn hoặc bằng 180 thì trừ 180. Ví dụ 70 về 250, 260 về 80. Có thể không tính bằng cách giữ nguyên góc và đặt đầu trắng của kim vào mũi tên định hướng, nhưng dễ nhầm khi mệt.
Nhắm lệch bao nhiêu độ là đủ?
Thường khoảng mười độ cho quãng một hai cây số, đủ để vượt qua sai số thông thường. Quãng ngắn hoặc tầm nhìn tốt có thể lệch ít hơn. Mục đích là biết chắc mình ở bên nào của đích khi chạm đường chặn.
Nếu điểm xuất phát không nằm cạnh lối mòn hay suối nào thì làm sao?
Chọn một mốc lớn gần đó làm đích trung gian, ví dụ một bãi trống, một đỉnh gò, rồi từ đó đi chặng ngắn tới điểm xuất phát. Khi đi ra nên chọn điểm xuất phát dễ tìm, hoặc để một người ở lại.
Có nên đánh dấu đường đi bằng cách bẻ cành cây không?
Không nên. Bẻ cành, khắc thân cây hay sơn lên đá làm hại rừng và có thể bị cấm ở nhiều khu. Dùng dây vải màu buộc tạm và gỡ khi quay về, hoặc ghi sổ và chụp ảnh các chỗ rẽ.
Đi về theo góc ngược có cần đếm bước lại không?
Nên đếm. Số bước cho biết khi nào bạn lẽ ra phải tới điểm đích hoặc đường chặn, để không dừng quá sớm hay đi quá xa. Lượt về qua dốc ngược chiều, số bước có thể khác lượt đi một chút.
Khi không tìm thấy trại có nên đi tiếp tìm không?
Chỉ tìm quanh chỗ đánh dấu trong tầm nghe nhìn của nhau. Nếu vẫn không thấy, trời tối hoặc có người kiệt sức, ở yên chỗ an toàn, gọi cứu nạn 112 khi có sóng và chờ, vì đi tiếp dễ làm vùng tìm kiếm rộng ra.