Trẻ bị lạc trong rừng cần làm đúng một việc chính: dừng lại, chọn một cái cây gần chỗ trống, ở yên đó và thổi còi ba hồi rồi nghỉ, lặp lại cho tới khi có người tới. Trẻ không nên tự tìm đường về, không trốn, không đi xuống suối. Người đi tìm tìm thấy một đứa trẻ ngồi yên nhanh hơn nhiều so với một đứa trẻ cứ đi mãi.
Quy tắc này không tự đến với trẻ lúc hoảng. Nó phải được dạy trước, nói đi nói lại, diễn tập ở công viên như một trò chơi. Bài dưới đây đi qua từng phần: vì sao ở yên lại đúng, các bước dạy trẻ, cách giữ ấm và ra hiệu, nỗi sợ khiến trẻ trốn người tìm, và việc người lớn làm ngay khi phát hiện thiếu một đứa trẻ.
Vì sao trẻ lạc thường đi xa hơn người lớn nghĩ
Người hướng dẫn đi rừng nào cũng từng thấy cảnh này: một đứa trẻ tách nhóm chưa tới mười lăm phút đã ở cách lối mòn khá xa. Trẻ nhỏ dưới sáu tuổi đi không có mục đích, đuổi theo con bướm, đi theo tiếng nước, rồi ngồi chơi ở đâu đó. Trẻ lớn hơn thì ngược lại: biết mình lạc, cố tìm đường về, và thường chọn đi xuống dốc vì dễ chân, càng đi càng xa lối mòn.
Trẻ còn có thói quen làm khó người tìm. Khi trời tối hoặc nghe tiếng động lạ, trẻ chui vào bụi rậm, hốc đá cho yên tâm. Nhiều trẻ không trả lời khi nghe gọi tên, vì sợ bị mắng do đã đi lạc, hoặc vì nhớ lời dặn "không nói chuyện với người lạ". Một đứa trẻ ngồi im trong bụi cây có thể ở rất gần người đi tìm mà không ai thấy.
Vì thế, kỹ năng quan trọng nhất cần dạy không phải là tìm hướng, mà là ở yên và cho người khác thấy mình. Tìm hướng là việc của người lớn và đội tìm kiếm; việc của trẻ là đừng làm vùng cần tìm rộng ra.
Quy tắc ôm cây: sáu bước dạy trẻ thuộc lòng
Đọc các bước này cùng trẻ trước mỗi chuyến đi rừng, rồi cho trẻ nhắc lại bằng lời của mình.
- Dừng lại ngay khi không thấy người nhà. Không chạy đi tìm. Gọi to tên bố mẹ vài lần ở chỗ đang đứng.
- Chọn một cái cây gần chỗ trống hoặc gần lối mòn. Không chui vào bụi rậm. Nếu đang ở ngay trên lối mòn thì ngồi cạnh lối mòn.
- Ôm cây hoặc ngồi tựa lưng vào cây. Cái cây là "người bạn" giữ trẻ ở yên. Trẻ nhỏ hiểu điều này dễ hơn câu "đừng đi đâu".
- Thổi còi ba hồi, nghỉ, rồi lại ba hồi. Còi nghe xa hơn tiếng hét và không làm trẻ khản giọng. Ba hồi là tín hiệu cầu cứu nhiều người đi rừng nhận ra.
- Mặc áo sáng màu, giữ ấm. Mặc áo mưa hoặc áo khoác trong túi, ngồi trên túi hoặc lá khô, không ngồi đất ướt.
- Khi nghe ai gọi tên mình, trả lời và thổi còi. Người gọi tên con là người đi tìm con. Không ai mắng con cả.
Bước cuối cần nhấn nhiều nhất, vì nó đi ngược một lời dặn khác mà trẻ đã thuộc. Nói rõ với trẻ: ở thành phố, không đi theo người lạ; trong rừng khi bị lạc, người gọi tên con là người tốt đang tìm con, con trả lời to lên.
Gỡ nỗi sợ khiến trẻ trốn người đi tìm
Sợ bị mắng. Nói trước với trẻ, bằng giọng nghiêm túc chứ không đùa: nếu con lạc, bố mẹ sẽ không mắng, chỉ ôm con thôi. Rồi giữ lời nếu chuyện xảy ra thật. Lần đầu bị mắng sau khi lạc, trẻ sẽ nhớ cả đời và lần sau sẽ trốn.
Sợ người lạ. Trẻ có thể gặp người mặc đồng phục, người dân địa phương đi tìm cùng. Dạy trẻ: người gọi đúng tên con là đang tìm con. Có thể thống nhất một từ bí mật của nhà để trẻ yên tâm hơn, nhưng đừng dặn trẻ chỉ ra khi nghe từ đó, vì người tìm thường không biết.
Sợ bóng tối và tiếng động. Rừng ban đêm có tiếng côn trùng, ếch nhái, lá rơi. Kể trước cho trẻ biết những tiếng ấy là gì. Một chiếc đèn pin nhỏ trong túi giúp trẻ bớt sợ, và ánh đèn còn là tín hiệu cho người tìm.
Sợ ở một mình nên phải đi. Trẻ lớn thấy ngồi yên là "không làm gì". Giải thích rằng ngồi yên và thổi còi chính là việc quan trọng nhất con làm được, nó giúp mọi người tìm thấy con nhanh hơn.
Tình huống "nếu... thì..." để hỏi đáp với trẻ
Đọc từng dòng, che cột phải, hỏi trẻ sẽ làm gì. Trẻ trả lời sai thì cùng nói lại câu đúng, không chê.
| Nếu con... | Thì con... |
|---|---|
| Quay lại không thấy ai trong nhóm | Đứng lại, gọi to tên bố mẹ, rồi tìm cây gần đó ngồi xuống thổi còi |
| Thấy một con đường mòn khác | Không đi theo; ngồi cạnh đường đó vì người qua lại có thể thấy con |
| Khát nước, thấy suối phía dưới | Uống nước trong túi; không trèo xuống suối, nhất là khi trời mưa |
| Trời bắt đầu tối | Mặc áo, bật đèn pin, ở yên; chớp đèn mỗi khi nghe tiếng người |
| Thấy quả lạ hay nấm | Không ăn, dù đói; ăn bánh trong túi |
| Nghe tiếng ai gọi tên mình | Trả lời to, thổi còi, vẫn ở yên để người ta đến chỗ con |
| Có trực thăng hay đèn từ xa | Ra chỗ trống gần nhất, vẫy áo sáng màu, rồi quay lại cây |
Mỗi lần chỉ hỏi ba bốn dòng, không hỏi hết một lần. Trẻ nhớ tốt nhất khi được hỏi lại vào lúc bất ngờ, chẳng hạn trên xe đang đi tới khu rừng, hoặc trong bữa tối hôm trước.
Diễn tập ở công viên như một trò chơi
Trẻ chỉ làm được trong lúc hoảng những gì đã làm nhiều lần lúc bình tĩnh. Diễn tập ba bốn lần ở công viên có cây to là đủ để quy tắc ăn vào phản xạ.
- Chọn công viên quen, khu có cây lớn và người lớn nhìn được toàn bộ.
- Một người lớn đứng sau một gốc cây khuất, người kia đi cùng trẻ rồi bất ngờ nói: "Bây giờ con bị lạc, con làm gì?"
- Trẻ phải làm đủ: gọi to, chọn cây, ngồi, thổi còi ba hồi. Người lớn ở xa bấm giờ xem bao lâu trẻ mới thổi còi.
- Người lớn đi tìm, gọi tên trẻ. Trẻ phải trả lời và thổi còi, không chạy ra.
- Khi gặp lại, ôm trẻ, khen cụ thể việc trẻ làm đúng: "Con ngồi yên rất giỏi, con thổi còi đúng ba tiếng."
- Hỏi trẻ chỗ nào khó, chỗ nào sợ, và sửa lại lời dặn cho hợp với trẻ.
Đừng diễn tập bằng cách trốn thật để trẻ hoảng. Mục đích là để trẻ tập bình tĩnh, không phải để thử trẻ sợ đến đâu. Trẻ khóc trong lúc diễn tập thì dừng, ôm trẻ, chơi lại hôm khác với phần dễ hơn.
Mẹo nghe hay nhưng không dạy cho trẻ
Đi theo dòng suối xuống sẽ ra khu dân cư. Mẹo này lan truyền rất rộng. Với người lớn có kinh nghiệm, theo suối đôi khi có ích; với trẻ, bờ suối trơn, có thác, có vực, và khi mưa trên nguồn thì nước lên rất nhanh. Trẻ lạc không xuống suối, kể cả để uống nước.
Trèo lên cây cao để nhìn đường. Trẻ nhìn từ ngọn cây trong rừng rậm chỉ thấy thêm tán lá, còn nguy cơ ngã thì rất thật. Ngồi dưới gốc cây an toàn hơn và người tìm dễ thấy hơn.
Hét liên tục cho tới khi có người nghe. Hét vài phút là khản giọng, mệt và hoảng thêm. Còi tốn ít sức, nghe xa hơn. Chỉ gọi to lúc đầu và khi nghe tiếng người.
Đánh dấu đường để tự đi về. Bẻ cành, xếp đá là việc của người lớn có kế hoạch, không phải của trẻ đang lạc. Trẻ làm việc này thì vẫn là đang đi, đúng điều cần tránh.
Nhìn rêu trên thân cây để biết hướng bắc. Ở rừng Việt Nam rêu mọc theo chỗ ẩm và râm, không theo hướng. Kể cả khi biết hướng, trẻ cũng không biết nhà ở hướng nào, nên biết hướng không giúp gì cho trẻ lúc này.
Giữ ấm và giữ sức trong lúc chờ
Người ta hay lo trẻ lạc sẽ đói, nhưng cái đáng lo hơn trong rừng Việt Nam là lạnh và ướt, nhất là ở vùng núi phía bắc mùa đông hoặc ở Tây Nguyên mùa mưa. Một đứa trẻ ướt mưa, ngồi trên đất ẩm, có gió thổi qua sẽ mất nhiệt nhanh hơn người lớn nhiều vì cơ thể nhỏ. Vì thế áo mưa và áo khoác trong túi trẻ quan trọng không kém chiếc còi.
Dạy trẻ ngồi trên túi đeo, trên đống lá khô gom lại, không ngồi thẳng xuống đất hay đá ướt. Mặc áo mưa trùm cả đầu gối khi ngồi co chân. Nếu có túi ni lông lớn, chọc một lỗ cho đầu chui qua là thành áo chắn gió. Uống nước từng ngụm nhỏ, ăn bánh từng chút, đừng ăn hết ngay một lúc vì buồn chán.
Trẻ lớn có thể được dạy thêm cách ở gần lối mòn hay chỗ trống mà vẫn tránh gió: ngồi ở phía khuất của gốc cây lớn hoặc tảng đá, nhưng vẫn ló được ra chỗ trống khi nghe tiếng người. Đừng dạy trẻ dựng lều, nhóm lửa; những việc đó vừa nguy hiểm vừa khiến trẻ lại đi xa chỗ ngồi.
Người lớn làm gì ngay khi phát hiện thiếu một đứa trẻ
Một người ở lại đúng chỗ cuối cùng thấy trẻ, gọi to và thổi còi định kỳ; trẻ có thể đang đi vòng quay lại đó. Một người khác quay nhanh về điểm vừa nghỉ hoặc ngã rẽ gần nhất, vì trẻ hay dừng ở chỗ có ấn tượng. Không tản ra mọi hướng, vì người lớn cũng có thể lạc thêm và làm việc tìm kiếm rối hơn.
Nếu sau khoảng mười lăm đến hai mươi phút không thấy, báo ngay cho người quản lý khu, người dẫn đường địa phương nếu có, gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất. Đừng chờ tới tối mới báo vì sợ làm phiền: tìm lúc còn sáng dễ hơn rất nhiều. Nhớ trẻ mặc gì, mang gì, lần cuối thấy ở đâu, lúc mấy giờ, để nói rõ với người đến giúp.
Trong lúc chờ, giữ cho những đứa trẻ còn lại ở một chỗ với một người lớn, không để chúng tự đi tìm bạn. Nhiều vụ một đứa trẻ lạc thành hai chính vì anh chị em chạy đi tìm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ bị lạc nên ở yên thay vì tìm đường về?
Vì người lớn và đội tìm kiếm tìm theo vùng tính từ chỗ cuối cùng thấy trẻ. Trẻ đi tiếp làm vùng tìm rộng ra rất nhanh, và trẻ thường đi xuống dốc, xa lối mòn. Ngồi yên gần lối mòn hoặc chỗ trống giúp được tìm thấy sớm hơn.
Nên mua còi gì cho trẻ khi đi rừng?
Một chiếc còi nhựa không có bi bên trong, thổi nhẹ đã kêu to, có dây đeo cổ hoặc móc vào quai ba lô. Còi có bi dễ kẹt khi ướt. Cho trẻ thổi thử ở nhà để biết cần dùng bao nhiêu hơi.
Thổi còi ba hồi nghĩa là gì?
Ba tiếng còi dài liên tiếp, nghỉ một lúc rồi lặp lại, là tín hiệu cầu cứu nhiều người đi rừng nhận ra. Dạy trẻ không thổi còi khi không lạc, để tiếng còi trong nhóm luôn có nghĩa là cần giúp.
Trẻ 4 tuổi có hiểu được quy tắc ôm cây không?
Hiểu được nếu nói đơn giản: lạc thì ôm cây, thổi còi, chờ bố mẹ. Trẻ nhỏ cần diễn tập nhiều lần hơn, và ở tuổi này người lớn phải giữ trẻ trong tầm tay suốt chuyến đi, không trông vào quy tắc.
Có nên cho trẻ đeo thiết bị định vị khi đi rừng không?
Đồng hồ hay thiết bị định vị cho trẻ có ích khi có sóng, nhưng trong rừng sâu thường mất sóng hoặc hết pin. Coi đó là lớp phụ, không thay cho việc dạy trẻ ở yên, thổi còi và mặc áo sáng màu.
Sau khi tìm thấy trẻ thì nên nói gì với con?
Ôm con, cho con uống nước, khen con những việc làm đúng. Không mắng ngay lúc đó. Vài hôm sau, khi con bình tĩnh, cùng con kể lại chuyện đã xảy ra và cùng tìm cách để lần sau không tách nhóm.