Năm bài tập dưới đây, làm ở công viên hoặc sân nhà trong khoảng hai cuối tuần, đủ để bạn tìm được bốn phía bằng mặt trời một cách bình tĩnh trước chuyến đi rừng đầu tiên: chỉ hướng trong một phút, làm bóng cọc theo đội, ghi điểm mọc lặn, đi một vòng khép kín, và tự kiểm theo bảng cuối bài.
Lý do nên tập ở chỗ quen là bạn có đáp án để so: hướng của một con đường đã biết, một chiếc la bàn, một ứng dụng bản đồ. Trong rừng không có đáp án, nên sai mà không biết mình sai. Mỗi bài có cách làm, thời gian cần và chỗ người mới hay vấp; làm một mình được, làm theo nhóm vui hơn và học nhanh hơn.
Chuẩn bị chung cho cả năm bài
Một túi đồ nhỏ là đủ cho mọi bài tập, mang luôn ra công viên mỗi lần tập:
- Một chiếc la bàn đế trong để làm đáp án, và một sợi dây khoảng hai mét.
- Ba bốn cọc gỗ hoặc que tre dài chừng một mét, một nắm sỏi hoặc que nhỏ để đánh dấu.
- Phấn viết nếu tập trên sân xi măng.
- Sổ tay và bút chì để ghi giờ, ngày, kết quả và độ lệch so với la bàn.
- Đồng hồ đeo tay, để không phải mở điện thoại.
- Mũ rộng vành, kính râm, nước uống. Tập giữa nắng hai ba tiếng mệt hơn người ta tưởng.
- Một chỗ tập đã biết hướng: một lối đi thẳng mà bạn kiểm trước bằng la bàn hoặc bằng ứng dụng bản đồ, ghi lại hướng của nó.
Chọn công viên có bãi cỏ rộng, ít cây che ở giữa, ít người qua lại chỗ bạn cắm cọc. Hỏi bảo vệ nếu nơi đó có quy định riêng về cắm cọc hay đào đất; với sân xi măng thì dùng cọc dựng trong xô cát.
Bài 1: chỉ bốn phía trong một phút
Bài khởi động, làm nhiều lần ở các giờ khác nhau, mỗi lần chừng năm phút. Mục tiêu là phản xạ nhanh và biết mình sai bao nhiêu.
- Một người đứng giữa bãi cỏ, nhắm mắt, người khác xoay họ vài vòng rồi để họ mở mắt.
- Người ấy có một phút để chỉ tay về hướng bắc, chỉ dựa vào mặt trời, giờ và mùa. Không nhìn thẳng mặt trời, dùng bóng của mình.
- Người kia đặt la bàn lên cánh tay đang chỉ và đọc độ lệch.
- Ghi kết quả vào sổ: giờ, tháng, độ lệch.
- Đổi người, đổi chỗ đứng, làm lại. Mỗi người làm ít nhất ba lần: một lần sáng sớm, một lần gần trưa, một lần chiều muộn.
Nhìn lại sổ sau buổi tập, phần lớn mọi người thấy ngay quy luật: sáng sớm và chiều muộn lệch nhỏ, lần gần trưa lệch rất lớn. Thấy tận mắt điều ấy giá trị hơn đọc nó mười lần. Mục tiêu hợp lý trước khi đi rừng là chỉ hướng lệch không quá khoảng hai mươi độ vào sáng sớm và chiều muộn. Nếu vẫn lệch nhiều hơn, xem lại hai chỗ hay quên nhất: đang tháng mấy để sửa độ lệch theo mùa, và có đang nhầm hướng bóng với hướng mặt trời hay không.
Bài 2: thi bóng cọc giữa các đội
Chia thành các đội hai ba người, mỗi đội một cọc, một sợi dây và hai hòn sỏi. Cùng một hiệu lệnh, các đội cắm cọc ở những chỗ khác nhau trên bãi cỏ, đánh dấu đầu bóng lần một, chờ hai mươi phút, đánh dấu lần hai, rồi kẻ đường đông tây và một mũi tên chỉ bắc. Không đội nào được dùng la bàn cho tới khi đã kẻ xong.
Khi tất cả xong, mang la bàn đi kiểm từng đội. Đội nào lệch ít nhất được chọn chỗ ngồi ăn trưa. Phần thú vị là so lý do: đội cắm cọc trên chỗ đất hơi dốc, đội đặt sỏi ở mép bóng nhoè, đội chờ có mười phút vì sốt ruột. Mỗi lý do là một bài học mà đến lúc vào rừng không ai còn thời gian để học.
Làm thêm một vòng vào buổi chiều, đổi người cầm cọc. Nếu đang mùa hè, làm một vòng lúc sáng sớm và một vòng giữa buổi để thấy sai số của cách này đổi theo giờ. Nếu cả nhóm còn sức, thử luôn cách bóng bằng nhau sáng và chiều: một cọc cắm từ 9 giờ, vạch cung bằng dây, chờ tới chiều. Đây là lần hiếm hoi bạn có cả ngày để làm một việc chậm mà chính xác.
Bài 3: ghi điểm mọc, điểm lặn trong một tuần
Làm gì. Chọn một chỗ đứng cố định nhìn được chân trời phía đông hoặc phía tây: ban công tầng cao, bờ hồ, bãi biển. Mỗi sáng hoặc mỗi chiều trong một tuần, ghi lại mặt trời mọc hay lặn sau vật gì ở xa: nóc nhà nào, ngọn cây nào, mỏm núi nào.
Thấy được gì. Vào quãng tháng 3 hay tháng 9, chỉ sau một tuần bạn đã thấy điểm mọc dịch rõ, chừng ba độ, đủ để nhận ra trên dãy nóc nhà phía xa. Vào quãng tháng 6 hay tháng 12, điểm mọc gần như đứng yên. Hai hình ảnh này giúp bạn nhớ quy luật lệch theo mùa lâu hơn mọi bảng số.
Nối với la bàn. Ngày đầu, dùng la bàn đo hướng của điểm mọc hoặc lặn, ghi góc lệch so với chính đông hoặc chính tây. So với bảng góc lệch theo tháng mà bạn đã học. Lệch vài độ là bình thường, lệch hàng chục độ thì kiểm lại la bàn có để gần vật sắt không.
Đo luôn nắm tay. Khi đã biết góc giữa hai vật ở xa, đếm số nắm tay che khoảng ấy để biết mỗi nắm tay của bạn bao nhiêu độ. Con số này dùng mãi về sau.
Đừng bỏ vì một ngày mây. Mùa mưa có thể mất vài buổi liền không thấy mặt trời mọc. Cứ ghi "mây" vào sổ rồi làm tiếp hôm sau; bảy buổi rải trong mười ngày vẫn cho bạn đủ hình ảnh về quy luật dịch chuyển.
Bài 4: đi một vòng khép kín bằng mặt trời
Bài này đưa kỹ năng ra khỏi chỗ đứng yên. Cần một công viên rộng hoặc một khu đồi cỏ an toàn gần nhà, đi theo nhóm, làm vào sáng sớm hoặc chiều muộn.
- Chọn điểm xuất phát rõ ràng, ví dụ một gốc cây lớn. Đánh dấu bằng một chiếc mũ hay ba lô để lại.
- Bằng mặt trời, xác định hướng bắc. Đi khoảng một trăm bước về hướng bắc, giữ bóng ở đúng một phía, chọn mốc phía trước mà đi.
- Dừng lại, xác định hướng đông, đi tiếp một trăm bước về đông.
- Làm tiếp một trăm bước về nam, rồi một trăm bước về tây.
- Bạn lẽ ra đã về đúng chỗ xuất phát. Đo khoảng cách từ chỗ đang đứng tới chiếc mũ để lại.
- Đổi người dẫn hướng, làm lại vòng theo chiều ngược.
Vòng đầu thường hụt khá xa điểm xuất phát, lệch cả chục bước là chuyện thường. Khoảng hụt ấy chính là sai số cộng dồn của bạn trên bốn cạnh. Nó cho bạn hình dung rất cụ thể vì sao trong rừng phải nhảy cóc qua mốc và kiểm lại thường xuyên.
Bài 5: tự kiểm trước chuyến đi rừng
Bài cuối không phải làm ngoài trời, mà là nhìn lại sổ ghi của bốn bài trước. Đi qua từng dòng, thành thật với chính mình:
| Kỹ năng | Đạt khi | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Chỉ bốn phía bằng mặt trời | Sáng sớm, chiều muộn lệch dưới khoảng hai mươi độ, ba lần liền | Tập thêm bài 1, nhớ lại độ lệch theo mùa |
| Làm bóng cọc | Tự làm xong trong hai mươi lăm phút, lệch dưới khoảng mười lăm độ | Làm lại bài 2, kiểm chỗ đất và đầu cọc |
| Biết điểm mọc lệch theo tháng | Nói được tháng của chuyến đi mặt trời lệch bắc hay nam, chừng bao nhiêu nắm tay | Xem lại bảng góc lệch, làm thêm vài buổi bài 3 |
| Đi giữ hướng | Vòng khép kín hụt không quá khoảng một phần mười quãng đã đi | Làm lại bài 4 với mốc gần hơn |
| Biết lúc nào không dùng mặt trời | Nói được ngay: gần trưa, trời mây dày, dưới tán rậm, sau khi tối | Đọc lại phần giới hạn của từng cách |
| Có kế hoạch an toàn | Đã có lịch trình, giờ quay đầu, người giữ lịch trình ở nhà, la bàn và bản đồ ngoại tuyến | Chưa đi cho tới khi đủ |
Dòng cuối là dòng duy nhất không được thiếu. Bốn kỹ năng đầu có thể còn non, vì chuyến đầu tiên của bạn nên là cung dễ, có người dẫn đường địa phương, đi theo nhóm. Không có kế hoạch an toàn thì kỹ năng tốt đến đâu cũng không bù được.
Lịch tập gợi ý cho hai cuối tuần
Năm bài tập trải ra hai cuối tuần là vừa sức, không ai phải đứng giữa nắng quá lâu. Bảng dưới là một cách sắp xếp; đổi giờ theo mùa để tránh nắng gắt giữa trưa ở những phần không cần đến trưa.
| Buổi | Bài tập | Giờ nên làm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sáng thứ bảy tuần đầu | Bài 1 lần một và bài 2 vòng một | Khoảng 7 giờ đến 9 giờ 30 | Kiểm la bàn của mọi người trước khi bắt đầu |
| Trưa thứ bảy tuần đầu | Bài 1 lần hai, ngắn | Quanh 12 giờ, chừng mười lăm phút | Chỉ để thấy sai số giữa trưa, rồi vào bóng mát |
| Chiều thứ bảy tuần đầu | Bài 1 lần ba và bài 2 vòng hai | Khoảng 15 giờ 30 đến 17 giờ | Đổi người cầm cọc |
| Cả tuần ở nhà | Bài 3 | Mỗi sáng hoặc mỗi chiều, năm phút | Ghi vật ở xa mà mặt trời mọc hoặc lặn sau nó |
| Sáng thứ bảy tuần sau | Bài 4, đi hai vòng ngược chiều nhau | Khoảng 6 giờ 30 đến 9 giờ | Đi theo nhóm, có người giữ đồ ở điểm xuất phát |
| Chiều chủ nhật tuần sau | Bài 5, ngồi xem lại sổ | Bất cứ lúc nào | Viết lịch trình cho chuyến đi thật |
Nếu chỉ có một buổi, ưu tiên bài 1 làm ba lần ở ba giờ khác nhau và bài 2 một vòng. Hai bài ấy cho bạn nhiều hiểu biết nhất trên mỗi giờ bỏ ra. Bài 4 cần nhất cho người định đi đồi cỏ, rừng thưa; bài 3 cần nhất cho người hay cắm trại qua đêm.
Câu hỏi thường gặp
Cần tập bao lâu trước khi tự tìm hướng bằng mặt trời ngoài rừng?
Khoảng hai cuối tuần tập đủ năm bài là đạt mức cơ bản. Quan trọng hơn số giờ là đã từng sai và biết mình sai bao nhiêu ở những giờ khác nhau, có la bàn làm đáp án để so.
Tập ở sân chung cư có được không?
Được với bài 1 và bài 3, nếu sân có nắng và nhìn được một phần trời. Bóng cọc thì dùng cọc dựng trong xô cát trên sân xi măng. Bài đi vòng khép kín cần bãi cỏ hoặc công viên rộng hơn.
Có nên cho trẻ tham gia các bài tập này không?
Có, trẻ lớn tiểu học trở lên rất hợp với bài bóng cọc và ghi điểm mọc lặn. Nên coi đó là trò chơi khám phá, không chấm điểm hay so ai giỏi hơn, và luôn có người lớn đi cùng khi ra công viên.
Không có la bàn thì lấy gì làm đáp án khi tập?
Dùng ứng dụng bản đồ trên điện thoại để xác định hướng của một lối đi thẳng trong công viên, ghi lại một lần, rồi lấy lối đi ấy làm đáp án cho các buổi sau mà không cần mở điện thoại nữa.
Đạt hết bảng tự kiểm rồi có thể tự đi rừng một mình chưa?
Chưa nên. Bảng chỉ cho biết kỹ năng tìm hướng đã ổn. Chuyến đầu vẫn nên đi theo nhóm, cung dễ, có người dẫn đường địa phương, để lại lịch trình và giờ quay đầu cho người ở nhà.
Tập giữa trưa có ích gì không khi cách này kém lúc giữa trưa?
Có. Tập giữa trưa để thấy tận mắt các cách dùng mặt trời sai nhiều đến mức nào lúc đó, từ đó ra rừng bạn sẽ tự biết dừng lại hoặc rút la bàn thay vì đoán.