Một kế hoạch đi rừng tốt không phải là tờ lịch dày, mà là tuyến được chia thành những chặng ngắn, mỗi chặng kết thúc ở một mốc nhận ra được, có một đường thoát, có giờ dự kiến, và một bản tóm tắt nằm trong tay người ở nhà. Có những thứ ấy, cả nhóm biết mình đang ở đâu trong suốt chuyến; người ở nhà biết khi nào phải lo và phải báo ai.
Bài này đi từng bước: chọn tuyến vừa sức, chia chặng, chọn đường thoát, điền một bảng kế hoạch mẫu, viết tờ lịch trình một trang và những câu nên hỏi ở địa phương trước khi vào rừng. Ví dụ dùng chuyến đi trong ngày của một nhóm nhỏ; chuyến nhiều ngày làm tương tự, chỉ dài hơn.
Kế hoạch đi rừng gồm những gì
Có năm phần, và phần nào cũng phải trả lời được một câu hỏi cụ thể. Phần tuyến trả lời: đi từ đâu, qua đâu, tới đâu, quay về bằng đường nào. Phần chặng trả lời: tới lúc nào thì biết mình đã đi được một phần ba, một nửa. Phần đường thoát trả lời: nếu có chuyện ở giữa chặng thì ra khỏi rừng bằng lối nào nhanh nhất. Phần giờ trả lời: mấy giờ phải quay về dù chưa tới đích, mấy giờ người ở nhà bắt đầu báo động. Phần người trả lời: ai dẫn, ai đi cuối, ai giữ bộ sơ cứu, ai giữ sạc dự phòng.
Kế hoạch nằm ở ba nơi. Một bản trong đầu người dẫn và người đi cuối. Một bản trên giấy, bọc nylon, trong túi ít nhất hai người. Một bản rút gọn để lại ở nhà. Cả ba phải giống nhau: chuyện thường gặp là nhóm đổi tuyến vào phút cuối mà quên báo người ở nhà, nên lúc có chuyện người ta đi tìm ở một chỗ khác.
Thời gian để lập kế hoạch cho chuyến trong ngày thường mất chừng một đến hai giờ: xem bản đồ, hỏi người đã đi, gọi hỏi trạm kiểm lâm hoặc ban quản lý khu rừng, rồi viết ra. Đó là khoản đầu tư rẻ nhất của cả chuyến.
Chia tuyến thành chặng có mốc cuối
Chặng là đoạn đường từ mốc này tới mốc kia mà nhóm đi hết trong khoảng ba mươi phút tới một giờ. Chặng ngắn giúp phát hiện sai sớm: nếu đi quá giờ mà chưa tới mốc cuối chặng, bạn biết ngay có vấn đề.
- Vẽ toàn tuyến lên bản đồ bằng bút chì, đánh dấu điểm xuất phát và điểm quay về.
- Tìm dọc tuyến những chỗ nhận ra chắc chắn: chỗ lối mòn gặp suối, ngã ba lớn, đỉnh đồi trọc, chỗ rừng chuyển sang nương rẫy, cây cầu, lán bảo vệ rừng.
- Chọn trong số đó các mốc cách nhau chừng ba mươi phút tới một giờ đi bộ. Đường dốc thì chặng ngắn lại về khoảng cách.
- Đặt tên ngắn cho từng mốc: "Ngã ba suối", "Đồi tranh", "Lán gỗ". Tên phải đủ để cả nhóm nhắc tới là hiểu.
- Ghi cho mỗi chặng: hướng đi chung (ví dụ lên phía bắc, suối bên tay phải), đặc điểm địa hình (lên dốc, xuống khe), và thời gian dự kiến.
- Cộng thời gian các chặng, thêm khoảng một phần ba cho nghỉ ngơi, chụp ảnh và chậm trễ. Đó là tổng thời gian thật.
Ước thời gian trong rừng nên rộng tay. Trên đường mòn tốt, nhóm người mới thường đi khoảng hai ki-lô-mét mỗi giờ; lên dốc, lối hẹp nhiều rễ cây thì chậm hơn nhiều. Đừng lấy tốc độ đi bộ ngoài phố để tính.
Đường thoát: mỗi chặng một lối ra
Đường thoát là lối ngắn nhất ra chỗ có người hoặc có đường xe. Không phải lúc nào cũng là quay ngược lại điểm xuất phát. Nhiều tuyến chạy song song với một con đường lâm nghiệp, một bản làng hay một con suối lớn có lối dân đi; từ giữa tuyến, đi ra đó nhanh hơn quay lại cửa rừng.
Mỗi chặng ghi một đường thoát cụ thể. Viết thành câu: "Chặng 2, có chuyện thì quay về Ngã ba suối rồi theo suối xuống bản, khoảng bốn mươi phút". Một câu như vậy giúp cả nhóm không phải bàn lúc đang hoảng.
Chọn đường thoát dễ đi, không phải ngắn nhất trên giấy. Đường ngắn trên bản đồ có thể là dốc đứng hoặc rừng rậm không có lối. Lúc có người bị thương, lối rõ và bằng mới là lối nhanh.
Có một mốc chặn chung cho cả khu. Đó là một vật lớn chạy ngang, nếu lạc cứ đi về phía đó là gặp: một con suối chính, một con đường, mép rừng giáp ruộng. Biết mốc chặn, bạn luôn có một hướng để đi khi mọi thứ khác rối.
Kiểm đường thoát với người địa phương. Hỏi xem lối ra bản có còn đi được không, mùa mưa suối có lên không. Đường thoát trên bản đồ cũ có thể đã bị sạt hoặc mọc kín.
Bảng kế hoạch mẫu cho chuyến đi trong ngày
Dưới đây là kế hoạch của gia đình chị Lan, ba người lớn và một trẻ mười hai tuổi, đi một tuyến vòng ở rừng thấp được phép tham quan. Bạn dùng đúng các cột này cho tuyến của mình.
| Chặng | Từ – tới | Mốc nhận ra | Giờ dự kiến tới | Đường thoát |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Cổng – Ngã ba suối | Cầu gỗ nhỏ, suối bên phải | 8 giờ 40 | Quay về cổng, 30 phút |
| 2 | Ngã ba suối – Đồi tranh | Rừng thưa, đồi cỏ trọc | 9 giờ 40 | Về Ngã ba suối, theo suối ra bản |
| 3 | Đồi tranh – Lán gỗ | Lán bảo vệ rừng, khoảng đất trống | 10 giờ 30 | Đường lâm nghiệp phía tây lán |
| 4 | Lán gỗ – Ngã ba suối (vòng về) | Suối lại ở bên trái | 11 giờ 40 | Theo suối xuống bản |
| 5 | Ngã ba suối – Cổng | Cầu gỗ, cổng | 12 giờ 20 | Đã gần cổng |
| Giờ quay về cứng | Chưa tới Lán gỗ lúc 10 giờ 45 thì quay lại |
Cột "mốc nhận ra" quan trọng nhất. Nếu một chặng không ghi được mốc nào rõ, chặng đó quá dài hoặc tuyến quá mơ hồ; nên rút ngắn hoặc nhờ người địa phương dẫn.
Tờ lịch trình một trang để lại cho người ở nhà
Người ở nhà không cần biết từng chặng. Họ cần đủ để, nếu có chuyện, báo cho lực lượng tìm kiếm những gì quan trọng nhất. Một tờ, hoặc một tin nhắn, gồm:
- Tên khu rừng, cửa vào, chỗ gửi xe, biển số xe.
- Tên và số người trong nhóm, ai có bệnh nền cần lưu ý.
- Tuyến dự kiến bằng lời: "vào cổng, theo suối lên Đồi tranh, vòng qua Lán gỗ, về cổng".
- Giờ dự kiến ra khỏi rừng và giờ báo động. Giờ báo động nên cách giờ ra khoảng hai đến ba tiếng, đủ để trễ bình thường mà chưa tới đêm.
- Màu áo, màu ba lô của từng người.
- Việc người ở nhà phải làm khi tới giờ báo động mà chưa liên lạc được: gọi 112, báo chính quyền xã nơi có khu rừng, đọc lại đúng tờ này.
- Lời hứa của nhóm: không đổi tuyến khi chưa nhắn lại.
Khi ra khỏi rừng, nhắn ngay "đã ra, an toàn". Nhiều cuộc báo động không cần thiết xảy ra chỉ vì nhóm vui quá mà quên nhắn tin.
Hỏi ở địa phương và giấy phép trước khi vào rừng
Trước chuyến đi, gọi hoặc ghé ban quản lý khu rừng, trạm kiểm lâm hay chính quyền xã nơi có tuyến. Có ba điều cần biết. Thứ nhất, tuyến đó có được phép đi không, có cần đăng ký hay xin giấy phép không. Rừng đặc dụng, vùng lõi khu bảo tồn, vùng biên giới và khu vực quân sự có quy định riêng; vào khi chưa được phép vừa vi phạm, vừa khiến việc tìm kiếm khó hơn vì không ai biết bạn ở đó.
Thứ hai, tình trạng tuyến lúc này: có đoạn nào sạt lở, suối có đang lên không, lối nào mới mở hay đã bỏ. Bản đồ và bài viết trên mạng thường cũ hơn thực tế nhiều mùa. Thứ ba, có người dẫn đường địa phương không. Với rừng lạ, đường mòn không rõ, hoặc tuyến dài, đi cùng người dẫn là điều nên làm chứ không phải xa xỉ.
Nếu kế hoạch phải thay đổi sau khi hỏi, sửa lại bảng chặng và tờ lịch trình trước khi đi. Kế hoạch mà không ai dám đổi khi có thông tin mới thì không còn là kế hoạch.
Lỗi hay gặp khi lập kế hoạch và cách sửa
Phần lớn các chuyến đi rừng gặp rắc rối đều có một kế hoạch trên giấy; chỉ là kế hoạch ấy có lỗ hổng. Những lỗ hổng hay gặp nhất:
| Lỗi | Hậu quả trong rừng | Cách sửa khi lập kế hoạch |
|---|---|---|
| Tính giờ theo tốc độ đi bộ ngoài phố | Tới chặng giữa đã trễ một tiếng, về trong bóng tối | Tính khoảng hai ki-lô-mét mỗi giờ trên đường mòn tốt, cộng thêm cho dốc và nghỉ |
| Chặng quá dài, mốc mơ hồ kiểu "rừng già" | Đi lệch cả tiếng mới biết | Chặng ba mươi phút tới một giờ, mốc phải là vật cụ thể |
| Chỉ có một đường về là quay ngược lại | Có người bị thương giữa tuyến thì phải khiêng ngược cả quãng dài | Tìm đường thoát cho từng chặng |
| Không có giờ quay về cứng | Cả nhóm cố tới đích dù trời sắp tối | Ghi giờ quay về vào bảng, nói rõ trước khi xuất phát |
| Lịch trình gửi nhà không khớp tuyến đi thật | Lực lượng tìm kiếm tìm sai khu | Đổi tuyến thì sửa tờ lịch trình và nhắn lại trước |
| Lấy tuyến từ bài viết cũ, không hỏi địa phương | Gặp đoạn sạt, suối lên, lối đã bỏ | Gọi ban quản lý hoặc trạm kiểm lâm vài ngày trước |
Đọc lại kế hoạch với một người không đi cùng, như người nhà hay một người bạn từng đi rừng. Nếu họ hỏi "đoạn này có chuyện thì ra bằng đâu" mà bạn không trả lời được, kế hoạch còn thiếu.
Một mẹo nhỏ: đặt kế hoạch cạnh bản đồ rồi tự hỏi ở mỗi chặng ba câu "đang đi hướng nào, sắp gặp gì, lỡ có chuyện ra bằng đâu". Ba câu ấy trả lời được thì chặng đó đủ chắc.
Câu hỏi thường gặp
Chuyến đi rừng nửa ngày có cần lập kế hoạch chặng không?
Có, chỉ cần gọn hơn. Ba hoặc bốn chặng, mỗi chặng một mốc và một đường thoát, viết trên một mặt giấy. Chuyến ngắn lại là chuyến người ta hay chủ quan nhất nên càng cần.
Giờ báo động nên đặt muộn bao lâu sau giờ dự kiến ra khỏi rừng?
Thường khoảng hai đến ba tiếng, nhưng không nên muộn hơn lúc trời tối hẳn quá nhiều. Nếu nhóm dự kiến ra lúc bốn giờ chiều mùa đông, giờ báo động khoảng sáu giờ tối là hợp lý vì sau đó việc tìm kiếm khó hơn rất nhiều.
Nên gửi lịch trình cho ai?
Cho một người tin cậy, có điện thoại luôn mở, biết bạn đi rừng và chịu trách nhiệm theo dõi giờ. Một người cụ thể tốt hơn gửi vào nhóm chat đông người, vì ở đó ai cũng nghĩ người khác sẽ để ý.
Có cần mang theo bản kế hoạch giấy khi đã lưu trong điện thoại?
Nên mang. Điện thoại có thể hết pin hoặc hỏng. Một tờ giấy bọc nylon có bảng chặng và đường thoát giúp cả nhóm nhìn chung, không phải chuyền tay nhau một cái điện thoại.
Đang đi mà muốn đổi tuyến thì làm sao?
Nếu còn sóng, nhắn cho người ở nhà tuyến mới và giờ ra mới trước khi đổi. Nếu không có sóng, tốt nhất đi theo tuyến đã báo, vì đổi tuyến khi người ở nhà không biết khiến việc tìm kiếm nhắm sai chỗ.
Làm sao biết một khu rừng có được phép vào không?
Hỏi ban quản lý khu rừng, trạm kiểm lâm hoặc chính quyền xã nơi có khu rừng. Họ cho biết tuyến nào mở cho tham quan, có cần đăng ký hay giấy phép không, và đoạn nào đang cấm vì sạt lở hoặc bảo vệ.