Muốn nhớ đường về trong rừng, phải ghi nhớ nó từ lúc đi: ở mỗi ngã rẽ quay người nhìn lại để thấy cảnh đúng như lúc về sẽ thấy, đặt cho ngã rẽ một cái tên, nói to lối về là lối nào, và ghi vào sổ một dòng ngắn. Đường về trong rừng không giống đường đi theo chiều ngược; người chỉ nhìn phía trước sẽ đứng ở ngã ba lúc chiều mà không nhận ra mình đã từng đi qua.
Bài này giải thích vì sao trí nhớ đường đi hay phản bội trong rừng, rồi đưa ra các cách nhớ từ đơn giản tới chặt chẽ: quay nhìn lại, đặt tên ngã rẽ, đọc lối đi thành một câu chuyện, sổ ghi chặng, chụp ảnh đúng chiều. Cuối bài có bảng so sánh và một bài tập trong khu phố.
Vì sao đường về trông như một con đường khác
Lúc đi, bạn thấy mặt trước của mọi thứ: cái cây to ở bên trái, lối nhánh nhỏ tẽ ra bên phải. Lúc về, cái cây ở bên phải, và lối nhánh nhỏ ấy giờ nối vào lối chính thành một ngã ba mà hai nhánh rộng như nhau. Não người nhớ cảnh theo góc nhìn, không tự xoay cảnh lại. Vì vậy người đi chỉ nhìn phía trước gần như không có ký ức về đường về.
Thêm vào đó là ánh sáng. Buổi sáng nắng chiếu từ phía này, buổi chiều chiếu từ phía kia. Một khoảng rừng sáng sủa lúc tám giờ có thể tối sẫm lúc bốn giờ. Bóng cây, màu lá, cả tiếng suối cũng khác vì gió đổi chiều. Người mới hay nói "lúc sáng đâu có thấy chỗ này", trong khi thật ra họ đã đi qua nó.
Cuối cùng là sự mệt. Đường về thường là lúc chân đã mỏi, đầu đã lơ đãng, cả nhóm muốn về nhanh. Đó là lúc dễ rẽ theo nhánh "trông giống" nhất. Cách duy nhất chống lại ba điều trên là chuẩn bị đường về ngay khi đang đi: nhìn nó, gọi tên nó, ghi nó lại.
Thói quen quay nhìn lại, làm đúng cách
Quay nhìn lại không phải là liếc qua vai. Ở mỗi ngã rẽ, mỗi chỗ lội suối, mỗi chỗ lối mòn đổi hướng rõ, làm đủ các bước sau, mất chừng nửa phút:
- Đi qua ngã rẽ chừng năm đến mười bước rồi dừng lại.
- Xoay hẳn người về phía sau, đứng như thể bạn đang trên đường về.
- Nhìn ngã rẽ từ chỗ đó: lối về là lối nào, bên trái hay bên phải, có vật gì ngay chỗ rẽ.
- Nói to một câu: "Về thì tới chỗ cây đổ, rẽ phải, không đi thẳng xuống dốc."
- Người đi cuối nhắc lại câu đó cho người dẫn nghe để chắc hai người hiểu giống nhau.
- Nếu ngã rẽ dễ nhầm, chụp một tấm ảnh từ đúng chỗ đứng này.
Người mới thường thấy việc này làm chậm. Thực tế cả chuyến chỉ có vài chục chỗ như vậy, cộng lại chừng mười lăm phút. So với một giờ đứng tranh luận ở ngã ba lúc chiều tối, đó là khoản rất rẻ.
Ở đoạn đường mòn dài không có ngã rẽ, vẫn nên quay nhìn lại khoảng mười lăm đến hai mươi phút một lần. Đôi khi bạn sẽ phát hiện một lối nhánh mà lúc đi qua không thấy vì nó tẽ ra theo góc khuất.
Đặt tên ngã rẽ và đọc lối đi thành câu chuyện
Tên phải gắn với thứ nhìn thấy. "Ngã ba cây đổ", "Chỗ lội suối thứ hai", "Dốc rễ cây". Tên như "ngã rẽ số ba" dễ quên và không giúp nhận ra chỗ đó lúc về.
Đánh số thứ tự cho những chỗ giống nhau. Nếu phải lội suối bốn lần, gọi là lần một, lần hai. Lúc về bạn đếm ngược, biết mình còn mấy chỗ lội nữa mới tới cửa rừng.
Nối các tên thành một câu chuyện. Ví dụ: "Từ cổng vào, qua cầu gỗ, lội suối lần một, lên dốc rễ cây, rẽ trái ở ngã ba cây đổ, tới đồi tranh." Đọc câu đó vài lần trên đường đi, cả nhóm sẽ thuộc.
Đọc ngược trước khi quay về. Ở điểm quay đầu, ngồi lại đọc câu chuyện theo chiều ngược: "Từ đồi tranh xuống, tới ngã ba cây đổ rẽ phải, xuống dốc rễ cây, lội suối lần một, qua cầu gỗ, ra cổng." Chú ý mọi chữ trái phải đã đổi chiều.
Giao cho trẻ em một phần. Nếu có trẻ đi cùng, giao cho trẻ nhớ hai ba cái tên. Trẻ thích nhiệm vụ này và thường nhớ tốt hơn người lớn đang mải chuyện.
Sổ ghi chặng: mẫu một dòng mỗi chỗ rẽ
Trí nhớ có giới hạn, nhất là ở chuyến dài. Một cuốn sổ nhỏ và bút chì giữ được mọi thứ. Mỗi dòng ghi giờ, tên chỗ, việc đã làm và lối về. Mẫu sổ của nhóm Minh trong một chuyến trong ngày:
- 7 giờ 30 · Cổng · vào rừng, nắng sau lưng bên trái.
- 7 giờ 50 · Cầu gỗ · qua cầu, suối bên phải. Về: qua cầu là thấy cổng sau năm phút.
- 8 giờ 15 · Lội suối lần một · lội sang bờ trái. Về: lội sang bờ phải, lối ở ngay sau tảng đá phẳng.
- 8 giờ 40 · Ngã ba cây đổ · rẽ trái, nhánh phải xuống dốc. Về: tới cây đổ rẽ phải, không đi thẳng.
- 9 giờ 20 · Đồi tranh · nghỉ, nhìn được dải núi phía đông.
- 10 giờ 00 · Điểm quay đầu · đọc ngược câu chuyện, ghi giờ.
Cột giờ có ích hơn người ta nghĩ. Lúc về, nếu từ ngã ba cây đổ đã đi quá bốn mươi phút mà chưa thấy chỗ lội suối, trong khi lúc đi mất hai mươi lăm phút, bạn biết có điều gì không ổn.
Chụp ảnh ngã rẽ cho có ích
Ảnh chụp trong điện thoại là trí nhớ phụ rất tốt, nếu chụp đúng cách. Ảnh chụp lung tung thì lúc cần lại không tìm ra:
- Chụp từ chỗ đứng quay về, không phải từ chỗ đứng lúc đi tới.
- Cho một người đứng ở lối đúng, tay chỉ về hướng về, để ảnh tự nói lối nào.
- Mỗi ngã rẽ một tấm, đừng chụp mười tấm cho một chỗ.
- Chụp theo thứ tự, không xen ảnh cảnh đẹp vào giữa; nếu muốn chụp cảnh, dùng chế độ khác hoặc máy khác.
- Bật chế độ ghi vị trí vào ảnh nếu máy có, để sau này mở ảnh là thấy chỗ chụp trên bản đồ ngoại tuyến.
- Lúc về, mở ảnh ra xem trước khi tới từng ngã rẽ, không phải sau khi đã đứng phân vân.
Ảnh không thay được sổ và lời nói, vì điện thoại có thể hết pin. Nó là lớp thứ ba, giúp kiểm lại khi cả nhóm không chắc.
So sánh các cách nhớ đường về
Mỗi cách có chỗ mạnh riêng. Dùng chồng lên nhau là chắc nhất. Bảng dưới đây giúp chọn theo loại chuyến:
| Cách | Tốn công | Độ tin | Hợp nhất khi |
|---|---|---|---|
| Quay nhìn lại ở ngã rẽ | Ít | Cao nếu làm đều | Mọi chuyến, bắt buộc |
| Đặt tên và đọc thành câu chuyện | Ít | Cao với tuyến ngắn | Đi nhóm, có trẻ em |
| Sổ ghi chặng có giờ | Vừa | Rất cao | Tuyến dài, nhiều ngã rẽ, rừng lạ |
| Ảnh chụp ngã rẽ | Ít | Vừa, phụ thuộc pin | Ngã rẽ dễ nhầm, cần kiểm lại |
| Vết đường đi ghi bằng điện thoại | Ít | Cao khi có tín hiệu định vị | Mọi chuyến, nhưng không dựa vào một mình nó |
| Đánh dấu bằng dải vải | Nhiều | Rất cao trên đoạn ngắn | Đoạn rời lối mòn, lối mờ |
Với chuyến trong ngày trên đường mòn, ba cách đầu cộng với vết đường đi là đủ. Đánh dấu bằng vải chỉ dành cho đoạn rời lối mòn.
Bài tập nhớ đường trong khu phố lạ
Một khu phố cổ hay khu dân cư có nhiều ngõ ngách là sân tập tốt, an toàn, không cần vào rừng. Làm cùng một người bạn:
- Chọn điểm xuất phát dễ nhận, ví dụ một quán nước đầu ngõ.
- Đi khoảng hai mươi phút qua ít nhất tám chỗ rẽ, áp dụng đủ: quay nhìn lại, đặt tên, ghi sổ, mỗi chỗ rẽ một ảnh.
- Ở điểm xa nhất, đọc ngược câu chuyện cho bạn đi cùng nghe.
- Cất điện thoại, đi về chỉ bằng trí nhớ và sổ.
- Ghi lại chỗ nào phải dừng nghĩ lâu. Đó là chỗ lúc đi bạn đặt tên chưa đủ rõ.
- Lần sau, đi lại tuyến đó vào buổi tối. Bạn sẽ thấy ánh sáng làm cảnh khác tới mức nào.
Sau vài lần tập, quay nhìn lại sẽ thành phản xạ. Đó là lúc bạn mang thói quen này vào rừng.
Áp vào chuyến dã ngoại của gia đình chị Lan
Gia đình chị Lan, hai vợ chồng và con trai chín tuổi, đi dã ngoại ở một khu rừng thấp có đường mòn tham quan. Tuyến ngắn, chừng một tiếng rưỡi đi vào tới con thác nhỏ rồi quay lại. Trước khi vào, chị Lan nói với con: "Hôm nay con giữ ba cái tên, mẹ giữ ba cái tên, bố ghi sổ." Ở cổng, cả nhà chụp một tấm ảnh nhìn từ trong rừng ra, thấy rõ mái che và hai cây sao to.
Trên đường đi, có bốn chỗ cần nhớ. Chỗ thứ nhất, cậu bé đặt tên là "Ngã ba con kiến" vì có tổ kiến to bên lối; chị Lan đổi thành "Ngã ba tổ kiến bên trái" để rõ phía. Chỗ thứ hai là cây cầu bê tông nhỏ, chỗ thứ ba là đoạn bậc đá, chỗ thứ tư là ngã rẽ có lối mòn đi xuống suối. Ở mỗi chỗ, bố đi qua vài bước, quay lại, chụp ảnh, ghi sổ; cậu bé nói to lối về.
Ở thác, cả nhà ngồi ăn trưa và đọc ngược câu chuyện. Cậu bé đọc đúng nhưng nhầm trái phải ở ngã ba tổ kiến: lúc về tổ kiến nằm bên phải chứ không còn bên trái. Chị Lan dùng đúng chỗ nhầm đó để giải thích vì sao phải quay nhìn lại. Đường về hôm đó, tới ngã rẽ xuống suối, có một nhóm khác đang đi xuống lối nhánh; nhờ ảnh và sổ, cả nhà không đi theo.
Điều đáng chú ý: không có gì phức tạp, không cần la bàn hay bản đồ chi tiết. Chỉ là ba người cùng làm một việc nhỏ ở bốn chỗ. Với tuyến ngắn có trẻ nhỏ, chừng ấy là đủ để không ai phải lo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúc về lại không nhận ra đường đã đi?
Vì lúc đi bạn chỉ nhìn cảnh từ một phía. Lúc về, mọi thứ đảo chiều trái phải, ánh sáng đã khác và bạn đang mệt. Não không tự xoay cảnh lại, nên cần quay người nhìn lại ngay khi đang đi.
Quay nhìn lại bao lâu một lần là đủ?
Ở mọi ngã rẽ, chỗ lội suối và chỗ lối mòn đổi hướng rõ. Trên đoạn dài không có ngã rẽ, khoảng mười lăm đến hai mươi phút một lần để phát hiện lối nhánh bị khuất góc.
Có ghi vết đường đi bằng điện thoại thì còn cần ghi sổ không?
Vẫn nên ghi. Điện thoại có thể hết pin, hỏng hoặc định vị nhảy sai dưới tán rừng dày. Sổ ghi tay với giờ và tên ngã rẽ không cần pin và giúp cả nhóm cùng nhìn.
Người hay quên đường có đi rừng được không?
Được, nếu dựa vào thói quen thay vì trí nhớ. Quay nhìn lại, nói to, ghi sổ và chụp ảnh đều là cách đưa đường đi ra khỏi đầu, nằm trên giấy và trong máy. Người hay quên nên đi cùng nhóm và không làm người dẫn ở tuyến lạ.
Đặt tên ngã rẽ thế nào cho dễ nhớ?
Gắn tên với thứ nhìn thấy và còn đó lúc về: cây đổ, tảng đá phẳng, chỗ lội suối thứ hai. Tránh tên theo cảm xúc hay sự việc thoáng qua như "chỗ thấy con chim", vì lúc về không còn gì để nhận ra.
Ảnh chụp ngã rẽ nên chụp từ phía nào?
Từ phía đứng quay về, tức là đi qua ngã rẽ vài bước rồi quay người lại mới chụp. Như vậy ảnh trông đúng như cảnh bạn sẽ thấy lúc về, dễ so sánh hơn rất nhiều.