Người mới đi rừng hiếm khi lạc vì rừng quá rộng; họ lạc vì vài phút không để ý: rẽ theo một lối mòn trông "rõ hơn", đi tiếp khi đã thấy lạ, hoặc không ai nhìn lại phía sau ở ngã ba. Mười thói quen dưới đây chặn đúng những phút ấy. Chúng không cần kỹ năng cao, chỉ cần làm đều từ lúc đứng ở cửa rừng tới khi cả nhóm về lại chỗ gửi xe.
Bài này dành cho người lần đầu hoặc mới đi vài chuyến trong ngày ở rừng thấp, rừng ven đô, đường mòn trong khu du lịch sinh thái được phép đi. Phần kỹ thuật sâu như đi theo la bàn, đọc đường đồng mức có bài riêng; ở đây là nếp làm việc, bộ đồ tối thiểu, các dấu hiệu báo bạn đang bắt đầu lạc và một bài tập ở công viên để tập trước.
Vì sao người mới hay lạc ở những đoạn dễ nhất
Nhiều người nghĩ chỗ dễ lạc là giữa rừng sâu. Thực tế, những vụ lạc của người mới thường bắt đầu ở đoạn đường mòn rõ ràng, lúc cả nhóm đang nói chuyện vui và không ai cảm thấy cần chú ý. Lối mòn trong rừng nhiệt đới ở nước ta có rất nhiều nhánh phụ: lối người dân vào lấy măng, lối trâu bò, lối cũ bỏ hoang sau mùa mưa. Nhánh phụ có lúc trông rộng và sạch hơn lối chính, nên người đi đầu rẽ theo mà không biết mình vừa rẽ.
Điểm thứ hai là cảm giác "chắc chắn". Khi đã đi được một tiếng, người ta tin vào hướng mình đang đi hơn là tin vào những gì đang thấy. Gặp một con suối lẽ ra không có, người mới thường tự giải thích cho khớp ("chắc là suối nhỏ trên bản đồ không vẽ") rồi đi tiếp. Người có kinh nghiệm thì dừng lại ngay ở khoảnh khắc thấy điều không khớp, vì đi thêm mười lăm phút sai hướng là thêm ba mươi phút để quay về.
Điểm thứ ba là đường về. Cùng một lối mòn, nhìn theo chiều ngược lại trông khác hẳn: ngã ba lúc đi chỉ là một lối nhánh nhỏ bên tay phải, lúc về lại thành hai lối rộng ngang nhau. Nếu lúc đi không ai quay lại nhìn, lúc về cả nhóm sẽ đứng ở ngã ba đó mà tranh luận.
Mười thói quen, làm đều mỗi chuyến
Đọc lướt thì mười điều này nghe hiển nhiên. Cái khó là làm đủ trong suốt chuyến, kể cả lúc mệt và lúc đường dễ. Nên in ra, dán vào nắp hộp đựng đồ hoặc chụp lại trong điện thoại, đọc lại trước mỗi chuyến.
- Để lại lịch trình cho một người ở nhà: đi đâu, mấy người, giờ dự kiến ra khỏi rừng, và giờ mà nếu chưa nghe tin thì người ở nhà gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn 112 và báo chính quyền xã nơi bạn vào rừng.
- Dừng năm phút ở cửa rừng: ghi giờ vào rừng, chụp ảnh lối vào nhìn từ trong ra, xem mặt trời đang ở phía nào.
- Biết một mốc dẫn đường lớn của cả khu: con suối chính, sống núi, đường lâm nghiệp. Lạc thì đi về phía mốc đó.
- Quay nhìn lại ở mọi ngã rẽ và nói to cho cả nhóm nghe lối về là lối nào.
- Có người đi cuối cố định, không ai vượt lên trước người dẫn, không ai tụt sau người đi cuối.
- Đếm quân số ở mỗi điểm nghỉ và mỗi ngã rẽ lớn.
- Đặt giờ quay về trước khi xuất phát, và quay về đúng giờ đó dù chưa tới chỗ định tới.
- Dừng ngay khi thấy điều không khớp: suối lạ, dốc ngược chiều, lối mòn mờ dần. Không tự giải thích cho khớp rồi đi tiếp.
- Giữ pin điện thoại cho việc định vị và gọi cứu nạn, không dùng hết vào chụp ảnh và nghe nhạc.
- Không đi tắt qua rừng không có lối, dù nhìn thấy điểm đến ngay trước mặt.
Nếu chỉ nhớ được ba điều, hãy giữ điều 1, điều 4 và điều 8. Lịch trình để lại khiến người khác tìm được bạn; nhìn lại ở ngã rẽ giữ đường về; dừng khi thấy lạ chặn cái lạc từ lúc nó còn nhỏ.
Bộ đồ tìm đường gọn trong một túi nhỏ
Không cần nhiều đồ đắt tiền. Bộ dưới đây nằm gọn trong một túi đeo hông, ai trong nhóm cũng nên có phần thiết yếu, không dồn hết cho người dẫn:
- Còi nhựa to buộc dây vào quai ba lô hoặc áo. Tiếng còi đi xa hơn tiếng gọi và không làm khàn giọng.
- Điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến khu vực đi, bật ghi vết đường đi từ cửa rừng, chế độ tiết kiệm pin.
- Sạc dự phòng và dây sạc bọc trong túi chống nước.
- La bàn đế trong loại đơn giản. Dù chưa thạo, có nó bạn vẫn giữ được một hướng đi thẳng.
- Bản đồ giấy in khu vực, gấp gọn, bọc túi nylon có khoá kéo.
- Đèn đội đầu và pin dự phòng, kể cả khi chỉ định đi nửa ngày.
- Sổ nhỏ và bút chì để ghi giờ, ngã rẽ, mốc. Bút chì viết được khi giấy ẩm.
- Áo khoác màu sáng và một tấm bạt nhỏ màu cam hoặc đỏ: giữ ấm, che mưa và dễ thấy từ xa.
- Nước, đồ ăn dư ra một bữa so với kế hoạch.
Kiểm lại bộ đồ đêm trước chuyến đi, không phải sáng hôm đi. Sạc đầy điện thoại và sạc dự phòng, mở thử bản đồ ngoại tuyến khi đã tắt dữ liệu di động để chắc nó thật sự hiện ra.
Dấu hiệu bạn đang bắt đầu lạc
Lạc không đến một lúc mà đến từng chút. Bảng dưới đây là những dấu hiệu sớm, cảm giác thường đi kèm và việc nên làm ngay. Càng phát hiện sớm, càng dễ quay lại.
| Dấu hiệu | Cảm giác hay gặp | Làm ngay |
|---|---|---|
| Lối mòn mờ dần, phải vạch lá để đi | "Chắc đoạn này ít người đi thôi" | Dừng, quay lại tới chỗ lối mòn còn rõ |
| Gặp suối, khe, dốc không có trong mô tả tuyến | "Chắc bản đồ thiếu" | Dừng, so với bản đồ và vết đường đi trong điện thoại |
| Đã quá giờ dự kiến tới mốc mà chưa thấy | "Đi thêm chút nữa là tới" | Đặt giới hạn mười phút, không thấy thì quay lại mốc trước |
| Mặt trời ở phía lạ so với lúc vào | "Đường vòng thôi" | Kiểm hướng bằng la bàn hoặc điện thoại |
| Cả nhóm bắt đầu bàn cãi hướng đi | Ai cũng chắc ý mình | Ngồi xuống, không ai đi đâu tới khi thống nhất |
| Thấy lại một chỗ vừa đi qua | Bối rối, muốn đi nhanh hơn | Dừng hẳn, đánh dấu chỗ đứng, bình tĩnh định vị lại |
Điểm chung của cột "làm ngay" là dừng lại. Người mới thường đi nhanh hơn khi thấy bất an, trong khi đó là lúc nên đứng yên nhất.
Bài tập ở công viên trước chuyến rừng đầu tiên
Một buổi sáng ở công viên lớn có nhiều lối đi rẽ nhánh là đủ để tập các thói quen trên. Làm cùng người sẽ đi rừng với bạn:
- Chọn một điểm xuất phát, chụp ảnh nó nhìn từ hướng bạn sẽ quay về.
- Đi một vòng khoảng hai mươi phút qua ít nhất năm ngã rẽ. Ở mỗi ngã rẽ, quay lại nhìn và nói to "về thì rẽ trái ở cây bàng có ghế đá".
- Ghi vào sổ giờ và tên từng ngã rẽ.
- Tới cuối đường, đổi người dẫn. Người thứ hai dẫn cả nhóm về mà không xem điện thoại, chỉ dựa vào lời đã nói và sổ ghi.
- Về tới điểm xuất phát, mở vết đường đi trong điện thoại ra so: chỗ nào nhóm phân vân, chỗ đó là ngã rẽ lúc đi không nhìn kỹ.
Lặp lại lần nữa ở một công viên khác hoặc một khu đồi thấp có lối mòn. Khi việc quay nhìn lại ở ngã rẽ đã thành phản xạ, bạn mới mang nó vào rừng.
Áp vào chuyến đầu của nhóm Minh
Nhóm bạn của Minh, năm người, định đi một tuyến trong ngày ở một khu rừng thấp có đường mòn, vào lúc bảy giờ sáng. Trước hôm đi, Minh gửi cho mẹ một tin nhắn: tên khu rừng, cửa vào, năm cái tên trong nhóm, dự kiến ra lúc ba giờ chiều, nếu sáu giờ tối chưa liên lạc được thì gọi 112 và báo xã. Cả nhóm tải bản đồ ngoại tuyến, thống nhất người đi cuối là Hà vì Hà đi chậm và đều.
Ở cửa rừng, nhóm chụp ảnh lối vào, ghi giờ, thấy mặt trời đang ở sau lưng bên trái. Minh nhắc mốc lớn của khu: con suối chính chảy dọc thung lũng bên tay phải, lạc thì đi xuống suối rồi men theo suối ra. Giờ quay về chốt là mười một giờ rưỡi, tới đâu cũng quay.
Khoảng mười giờ, lối mòn chia đôi; nhánh trái rộng và sạch hơn. Người đi đầu định rẽ trái, nhưng Hà ở cuối hỏi lại bản đồ: tuyến phải đi phía phải để giữ suối bên tay phải. Nhóm đứng lại hai phút, mở vết đường đi, thấy nhánh trái dẫn lên đồi rẫy. Hai phút ấy tiết kiệm được nửa buổi chiều. Mười một giờ rưỡi, chưa tới thác như dự định, nhóm vẫn quay về đúng giờ.
Sai lầm người mới hay mắc và cách sửa
Giao hết việc tìm đường cho một người. Cả nhóm cắm cúi đi theo người dẫn, không ai biết mình đang ở đâu. Khi người dẫn rẽ nhầm, không ai phát hiện. Sửa: mỗi người tự nhớ mốc lớn của khu và lối về ở ngã rẽ gần nhất; người đi cuối có quyền hô dừng.
Chỉ nhìn xuống chân. Đường rừng nhiều rễ và đá nên người mới nhìn đất suốt, bỏ qua suối, dốc, khoảng trống xung quanh. Sửa: mỗi lần nghỉ chân, ngẩng lên nhìn quanh đủ một vòng, nói cho nhau nghe thấy gì.
Tin vào cảm giác phương hướng. Dưới tán rừng không thấy mặt trời, cảm giác "phía này là phía bắc" sai rất thường. Sửa: kiểm bằng la bàn hoặc điện thoại ở mỗi ngã rẽ, không cãi nhau bằng cảm giác.
Đi tiếp vì tiếc quãng đã đi. Đã đi hai tiếng, còn "chút nữa" là tới thác, dù đã quá giờ quay về. Sửa: giờ quay về là giờ cứng, quyết từ ở nhà, không bàn lại trong rừng.
Tách nhóm để "đi xem thử". Một hai người chạy lên trước xem lối, hẹn quay lại. Đây là cách nhóm mất người nhanh nhất. Sửa: muốn thăm dò thì cả nhóm đứng chờ ở chỗ rõ ràng, người đi thăm dò mang còi và giới hạn trong tầm nghe.
Câu hỏi thường gặp
Đi rừng lần đầu có nên đi một mình không?
Không nên. Người mới nên đi ít nhất ba người, có một người đã từng đi tuyến đó hoặc có người dẫn đường địa phương. Ba người là đủ để khi một người bị thương, một người ở lại và một người đi báo tin.
Có điện thoại định vị rồi thì có cần la bàn và bản đồ giấy không?
Nên có. Điện thoại hết pin, ướt, rơi hoặc mất tín hiệu định vị dưới tán rừng dày là chuyện thường gặp. La bàn và bản đồ giấy nhẹ, không cần pin, và giúp bạn kiểm lại khi điện thoại báo vị trí nhảy lung tung.
Khi nào thì nên quay lại thay vì đi tiếp?
Quay lại khi tới giờ quay về đã đặt, khi lối mòn mất dấu, khi gặp địa hình không khớp với mô tả, khi thời tiết xấu đi hoặc khi có người trong nhóm không theo nổi. Quay lại sớm không phải là thất bại, đó là cách giữ cả nhóm an toàn.
Bị lạc thì việc đầu tiên phải làm là gì?
Dừng lại, ngồi xuống, uống nước và không đi tiếp theo cảm tính. Sau đó kiểm vị trí bằng điện thoại, nhìn lại sổ ghi, thử thổi còi gọi nhóm. Nếu có sóng và tình hình nguy hiểm thì gọi 112 và báo chính quyền xã gần nhất.
Có nên đi theo lối mòn trông rõ nhất không?
Không phải lúc nào cũng nên. Ở rừng nước ta, lối rõ nhất có khi là lối người dân vào rẫy hoặc lối gia súc, dẫn sang hướng khác. Hãy đi theo lối khớp với hướng và mốc trong kế hoạch, kiểm lại ở mỗi ngã rẽ.
Trẻ em và người lớn tuổi đi cùng thì cần thêm gì?
Mỗi người cần có còi riêng và biết rằng lạc thì đứng yên, ôm cây gần nhất và thổi còi. Người lớn tuổi và trẻ nhỏ đi ngay sau người dẫn hoặc ngay trước người đi cuối, chọn tuyến ngắn và đặt giờ quay về sớm hơn bình thường.