Góc phương vị là góc đo từ hướng bắc, quay theo chiều kim đồng hồ, tới hướng của vật bạn đang nhìn, tính bằng độ từ 0 đến 360. Bắc là 0 hay 360, đông là 90, nam là 180, tây là 270. Nói "đi theo góc 135 độ" nghĩa là đi về phía đông nam, nhưng chính xác hơn rất nhiều so với chữ "đông nam".
Bài này giải thích vì sao người đi rừng dùng con số thay cho tên hướng, cách đo góc phương vị tới một mốc nhìn thấy được, cách đọc vạch chia cho khỏi sai hai độ ngay từ mắt, và một phép tính đơn giản cho thấy sai một độ thì sau một cây số bạn lệch bao xa. Cuối bài có mẫu ghi sổ để cả nhóm báo hướng cho nhau mà không hiểu nhầm.
Vì sao người đi rừng nói bằng độ chứ không nói "hướng đông nam"
Tên hướng thô quá. Giữa đông và đông nam là 45 độ, và một người nói "đông nam" có thể đang nghĩ tới bất cứ chỗ nào trong một khoảng rộng như thế. Đi một cây số theo hai cách hiểu khác nhau của chữ "đông nam", hai người có thể cách nhau vài trăm mét, tức là đủ để một người xuống đúng thung lũng còn người kia sang sườn núi bên cạnh.
Con số thì không có chỗ cho cách hiểu. 128 độ là 128 độ với mọi người cầm la bàn. Nó cũng ghi được ra giấy, đọc qua bộ đàm, nhắn tin khi có sóng, và quan trọng nhất là đảo ngược được: biết mình đi 128 độ thì biết đường về là 308 độ. Tên hướng không cho bạn sự rõ ràng đó.
Một điểm cần thống nhất trong nhóm: góc phương vị trên la bàn là góc tính theo bắc từ. Góc đo trên bản đồ thường tính theo bắc lưới. Ở Việt Nam hai cái này chênh nhau ít, nhưng khi trao đổi, nên nói rõ "góc đo bằng la bàn" hay "góc lấy trên bản đồ". Bài về độ lệch từ trên site đi kỹ phần này; ở đây bạn chỉ cần biết hai loại góc tồn tại.
Bảng đổi tên hướng sang độ
Mười sáu hướng dưới đây đủ cho hầu hết tình huống ngoài trời. Không cần học thuộc cả bảng; nhớ bốn hướng chính và bốn hướng chéo, phần còn lại suy ra được bằng cách cộng hoặc trừ 22,5 độ.
| Tên hướng | Góc phương vị | Tên hướng | Góc phương vị |
|---|---|---|---|
| Bắc | 0 (hoặc 360) | Nam | 180 |
| Bắc đông bắc | khoảng 22 | Nam tây nam | khoảng 202 |
| Đông bắc | 45 | Tây nam | 225 |
| Đông đông bắc | khoảng 68 | Tây tây nam | khoảng 248 |
| Đông | 90 | Tây | 270 |
| Đông đông nam | khoảng 112 | Tây tây bắc | khoảng 292 |
| Đông nam | 135 | Tây bắc | 315 |
| Nam đông nam | khoảng 158 | Bắc tây bắc | khoảng 338 |
Mẹo nhẩm: hai hướng đối nhau luôn cách nhau 180 độ. Nhìn bảng sẽ thấy mỗi dòng bên trái cộng 180 ra đúng dòng bên phải. Phép cộng này là nền của cách quay về điểm xuất phát bằng góc ngược.
Một số la bàn chuyên dụng chia vòng tròn thành 6400 đơn vị thay vì 360 độ. Nếu vòng chia của bạn có số lớn hơn 360, đó là loại này; đọc theo đúng thang của nó và đừng trộn với số độ của người khác trong nhóm.
Đo góc phương vị tới một mốc nhìn thấy được
Đây là việc làm thường nhất với la bàn ngoài trời: bạn thấy một đỉnh đồi, một cái cây cao, một mái nhà, và muốn biết nó nằm ở góc bao nhiêu từ chỗ mình đứng.
- Đứng yên, xa kim loại. Cầm la bàn ngang ngực, phẳng.
- Chĩa mũi tên hướng đi thẳng vào mốc. Nhìn dọc đế ra mốc, giữ nguyên tay.
- Không xoay người. Dùng ngón cái xoay vòng chia độ cho tới khi mũi tên định hướng dưới đáy hộp trùng với đầu đỏ của kim.
- Hạ la bàn xuống, đọc con số tại vạch chỉ số. Đó là góc phương vị từ chỗ bạn tới mốc.
- Đo lại lần thứ hai từ đầu, không nhìn con số cũ. Hai lần lệch nhau không quá hai, ba độ thì lấy số trung bình; lệch nhiều hơn thì đo lần thứ ba.
- Ghi số ra giấy kèm tên mốc và giờ đo.
Lưu ý thứ tự: ở bài tìm hướng, bạn đặt số trước rồi xoay người. Ở bài đo mốc, bạn chĩa vào mốc trước rồi xoay vòng. Hai thao tác ngược nhau, và người mới hay lẫn chúng vào nhau khi mệt. Nói thầm trong đầu "đang đo" hay "đang tìm" trước mỗi lần cầm la bàn giúp bớt nhầm.
Đọc vạch chia độ cho khỏi sai ngay từ mắt
Phần lớn la bàn đế trong khắc mỗi vạch nhỏ là hai độ, cứ mười độ có một vạch dài hơn và hai mươi độ có ghi số. Nghĩa là nếu vạch chỉ số nằm giữa hai vạch nhỏ, con số thật là số lẻ, ví dụ giữa 126 và 128 là 127. Nhiều người mới đếm mỗi vạch là một độ và đọc lệch gấp đôi.
Đọc thẳng từ trên xuống. Nhìn nghiêng làm vạch chỉ số trông như lệch sang vạch bên cạnh, nhất là với vòng chia độ có khoảng hở giữa vòng và đế. Khi trời tối, dùng đèn đầu chiếu từ trên xuống, đừng chiếu xiên.
Tay người cầm la bàn đế trong, cẩn thận, thường đọc được tới khoảng hai độ. Đòi hỏi chính xác hơn thế là không thực tế với loại la bàn này, và cũng không cần: sai số bước đi trên địa hình thật còn lớn hơn. Con số đáng lo không phải hai độ mà là mười độ, hai mươi độ, đến từ lỗi thao tác như đặt nhầm đầu kim hoặc vòng chia độ bị chạm trôi.
Một thói quen tốt: đọc to con số rồi đọc ngược lại theo từng chữ số. "Một trăm hai mươi bảy, một hai bảy." Nghe thì vụng, nhưng chính cách này chặn được lỗi đảo số 127 thành 172, loại lỗi đưa cả nhóm sang một thung lũng khác.
Sai một độ thì sau một cây số lệch bao xa
Lệch hướng tăng đều theo quãng đường. Bảng dưới tính theo hình học đơn giản, làm tròn, giả sử bạn đi đúng một đường thẳng chỉ có góc bị sai.
| Sai góc | Sau 100 m | Sau 500 m | Sau 1 km | Sau 3 km |
|---|---|---|---|---|
| 1 độ | khoảng 2 m | khoảng 9 m | khoảng 17 m | khoảng 52 m |
| 2 độ | khoảng 3,5 m | khoảng 17 m | khoảng 35 m | khoảng 105 m |
| 5 độ | khoảng 9 m | khoảng 44 m | khoảng 87 m | khoảng 260 m |
| 10 độ | khoảng 18 m | khoảng 88 m | khoảng 176 m | khoảng 530 m |
| 20 độ | khoảng 36 m | khoảng 180 m | khoảng 360 m | khoảng 1,1 km |
Đọc bảng sẽ thấy: sai hai độ trên quãng ngắn gần như vô hại, nhưng sai mười độ trên ba cây số là đủ đi trượt một khe suối hay một ngã ba lối mòn mà không hề hay biết. Vì thế người có kinh nghiệm chia đường dài thành các chặng ngắn, mỗi chặng kết thúc ở một mốc nhận ra được, để sai số không kịp cộng dồn.
Ghi và báo góc phương vị cho cả nhóm
Bác Tư hay đi bộ đường núi cùng mấy người bạn hưu trí có một cuốn sổ nhỏ, mỗi chặng ghi một dòng. Mẫu dưới đây là cách ghi gọn mà ai đọc lại cũng hiểu:
- Giờ, chỗ đứng, góc, tới đâu: "8:40, ngã ba có tảng đá lớn, 214 độ la bàn, tới yên ngựa giữa hai đồi".
- Ghi rõ loại góc: thêm chữ "la bàn" hoặc "bản đồ" sau con số, tránh trộn hai loại.
- Ghi luôn góc về: "về: 34 độ" ngay cạnh, khỏi phải tính lúc mệt.
- Báo bằng lời theo từng chữ số: "hai một bốn" thay vì "hai trăm mười bốn", người nghe khó nhầm hơn qua gió và tiếng suối.
- Người nghe đọc lại: người giữ la bàn thứ hai lặp lại con số và tự đặt vào la bàn của mình, hai người so kim.
- Đánh dấu khi đổi hướng: gạch chân dòng nào là chỗ rẽ, để lúc quay về dò ngược dễ thấy.
Sổ ghi này còn là thứ đầu tiên đội tìm kiếm hỏi tới nếu có chuyện. Một dãy giờ và góc rõ ràng giúp khoanh vùng nhanh hơn nhiều so với câu "đi về phía đông nam một lúc".
Ba tình huống góc phương vị cứu bạn khi không có bản đồ
Đánh dấu trại từ chỗ cao. Gia đình chị Lan cắm trại ở bìa đồi, cả nhà leo lên một gò trống ngắm hoàng hôn. Trước khi rời trại, chị đứng ở cửa lều đo góc tới cái gò: 70 độ. Lúc về trời đã chạng vạng, cây bụi che mất lều, nhưng chỉ cần đi theo góc ngược 250 độ là xuống đúng khoảng đất trống. Việc đo mất ba mươi giây.
Ghi hướng tới thứ nghe thấy nhưng không thấy. Tiếng suối, tiếng gà, tiếng máy cày từ bản dưới thung lũng. Quay người về phía âm thanh rõ nhất, đo góc, ghi lại. Âm thanh dội trong khe núi nên chỉ coi đây là hướng gần đúng, nhưng nó cho biết nước hoặc người ở phía nào khi bạn cần.
Báo cho người tìm bạn biết bạn thấy gì. Khi đã liên lạc được nhưng không rõ mình đang ở đâu, một câu như "đỉnh núi có cột ăng-ten nằm ở góc 300 độ so với chỗ em đứng" giúp người ở ngoài khoanh vùng tốt hơn nhiều so với "em thấy một ngọn núi". Đo được hai mốc ở hai góc khác nhau thì báo cả hai, kèm giờ đo, và giữ nguyên chỗ đứng cho tới khi được dặn khác.
Bài tập và lỗi hay gặp
Bài tập ở sân trường: đứng ở một góc sân, đo góc phương vị tới bốn vật: cột cờ trống, gốc cây, cửa lớp, cột bóng rổ. Ghi lại. Hôm sau đứng đúng chỗ đó đo lại, so hai ngày. Lệch không quá ba độ là ổn.
Bài tập đổi vai: một người đọc góc, người kia không biết mốc nào, chỉ dựa vào con số mà chỉ ra vật nằm ở đó. Bài này lộ ngay người đọc vạch sai hay người nghe đặt số sai.
Lỗi đọc số ở chỗ kim: con số dưới đầu đỏ không có nghĩa gì với mốc. Chỉ đọc tại vạch chỉ số.
Lỗi quên đổi vai trò thao tác: đo mốc mà lại xoay người, kết quả ra hướng bất kỳ. Nhớ: đo mốc thì người đứng yên, vòng xoay.
Lỗi tin một lần đo: một lần đo có thể dính vật kim loại hoặc kim kẹt. Luôn đo hai lần, lần hai từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Góc phương vị 0 độ và 360 độ có khác nhau không?
Không khác. Cả hai đều chỉ hướng bắc. Vòng chia độ thường ghi 0 hoặc chữ N ở vị trí này; khi ghi sổ, nhiều người viết 360 để tránh nhầm số 0 với chữ O hay ô trống.
Góc phương vị và góc định hướng trên bản đồ có giống nhau không?
Gần giống nhưng khác gốc. Góc phương vị trên la bàn tính từ bắc từ, góc lấy trên bản đồ địa hình thường tính từ bắc lưới. Ở Việt Nam độ chênh nhỏ, nhưng nên ghi rõ loại góc khi trao đổi trong nhóm.
La bàn đế trong đo chính xác được tới mấy độ?
Người cầm cẩn thận thường đọc được tới khoảng hai độ. La bàn có gương ngắm đo tốt hơn một chút. Với đi bộ trong rừng, sai số do bước đi và địa hình thường lớn hơn sai số đọc, nên chia chặng ngắn quan trọng hơn cố đọc chính xác hơn.
Làm sao tính góc quay về từ góc đã đi?
Cộng 180 nếu góc đi nhỏ hơn 180, trừ 180 nếu góc đi lớn hơn 180. Ví dụ đi 214 độ thì về 34 độ; đi 60 độ thì về 240 độ. Nên ghi sẵn góc về vào sổ ngay khi bắt đầu chặng.
Vì sao hai người trong nhóm đo cùng một mốc lại ra hai số khác nhau?
Thường do một người đứng gần kim loại, một người cầm nghiêng, hoặc một người đọc vạch hai độ thành một độ. Cho cả hai đứng cùng chỗ, xa ba lô và điện thoại, đo lại; lệch dưới ba độ là chấp nhận được.
Có thể đo góc phương vị khi không nhìn thấy mốc không?
Không đo trực tiếp được. Khi mốc bị cây che, bạn lấy góc từ bản đồ bằng cách đặt đế la bàn lên giấy, hoặc leo lên chỗ cao hơn để nhìn thấy mốc, đo, rồi mới xuống đi tiếp.