Trên sông nước miền Tây, người đi giữ hướng bằng ba thứ: chuỗi ngã ba kênh đã đi qua theo đúng thứ tự, chiều chảy của con nước lúc ấy, và những vật trên bờ khác thường như cây cầu, bến đò, ngôi trường, cây cổ thụ. Bờ dừa nước, nhà sàn, vườn cây trông gần như giống hệt nhau suốt nhiều cây số, nên ai chỉ nhớ cảnh hai bên rất dễ đi nhầm nhánh.
Điện thoại có định vị giúp nhiều, nhưng trên kênh nhỏ dưới tán dừa, nhiều lạch không có trên bản đồ và sóng điện thoại chập chờn. Bài này dành cho người đi xuồng ba lá, ghe nhỏ, thuyền kayak trên kênh rạch vùng đồng bằng: cách ghi nhớ đường đi, cách đọc con nước, cách hỏi đường cho đúng, và những chỗ người từ nơi khác tới hay hiểu nhầm.
Vì sao kênh rạch miền Tây dễ làm người lạ lạc
Mạng kênh rạch ở đồng bằng như vùng Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp ngày nay là một tấm lưới dày, có những đoạn cứ vài trăm mét lại gặp một ngã ba hay ngã tư nước. Phần lớn kênh đào thẳng, phần lớn rạch tự nhiên uốn khúc, và đi trên rạch uốn khúc vài lần là người lạ mất hẳn cảm giác mình đang hướng về đâu. Ngồi thấp trên xuồng, tầm nhìn bị chặn bởi bờ và cây, không có núi, không có đồi làm mốc xa.
Thứ hai là cảnh vật lặp lại. Hàng dừa nước, cầu khỉ, nhà mái tôn, chiếc xuồng buộc ở bến. Buổi sáng đi qua thấy một cái cầu, buổi chiều về thấy một cái cầu khác rất giống và tưởng đã về đúng chỗ. Những ai lớn lên ở đây nhớ đường bằng tên rạch, tên xóm, nhà ai ở đầu vàm; người tới chơi không có những mốc đó.
Thứ ba là con nước. Nước chảy ra hay chảy vào đổi chiều trong ngày, có lúc đứng gần như yên. Một nhánh kênh lúc sáng nước sâu đi được, chiều nước ròng có thể chỉ còn bùn. Ai không để ý điều này sẽ chọn đường về qua lối đi lúc sáng và mắc cạn giữa chừng, hoặc phải chèo ngược dòng mất gấp mấy lần thời gian.
Ghi nhớ đường đi bằng chuỗi ngã ba
Cách người dẫn ghe lâu năm nhớ đường là nhớ chuỗi quyết định ở các ngã ba, không phải nhớ cảnh. Làm như sau:
- Tại bến xuất phát, ghi tên bến, tên rạch nếu biết, và một vật nổi bật: cây cầu sắt màu gì, ngôi nhà hai tầng, cây bàng lớn.
- Mỗi khi gặp ngã ba hoặc ngã tư, ghi theo thứ tự: "ngã ba một, rẽ phải; ngã ba hai, đi thẳng". Thêm một vật ở góc ngã ba nếu có.
- Ngay khi rẽ, quay lại nhìn ngã ba ấy từ phía sau, vì chiều về bạn sẽ gặp nó từ hướng này. Nhiều ngã ba nhìn từ hai phía trông như hai chỗ khác nhau.
- Bật ghi vết đường đi trên điện thoại từ lúc xuất phát. Vết ấy vẫn ghi được khi không có sóng, vì định vị vệ tinh không cần mạng.
- Chiều về, đọc ngược danh sách: rẽ phải lúc đi thành rẽ trái lúc về. Nhiều người quên đảo chiều và rẽ sai ngay ở ngã ba đầu tiên.
- Nếu không chắc, dừng ở ngã ba, mở vết đường đi xem, hoặc hỏi người trên bờ trước khi rẽ.
Nhóm bạn của Minh đi kayak trên rạch lần đầu đã ghi bằng cách đơn giản nhất: chụp ảnh mỗi ngã ba từ phía sau ngay sau khi rẽ. Chiều về, họ lật ảnh theo thứ tự ngược lại và đi đúng từng chỗ.
Con nước lớn, nước ròng và chuyện chọn giờ đi
Vùng ven biển phía nam có thuỷ triều lên xuống hai lần mỗi ngày, độ cao không đều, và ảnh hưởng của nó lan khá sâu vào trong sông rạch. Người địa phương gọi là nước lớn và nước ròng. Giờ con nước lùi dần mỗi ngày, mỗi nơi một khác, nên hỏi người địa phương là cách chắc nhất.
| Lúc | Nước chảy thế nào | Ảnh hưởng tới người đi | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Nước đang lớn | Chảy từ sông lớn vào kênh rạch | Đi vào trong nhẹ, đi ra sông lớn nặng | Đi sâu vào rạch lúc này |
| Nước lớn đứng | Gần như không chảy, mực nước cao | Kênh nhỏ đi được, bờ thấp | Lúc thuận tiện nhất cho người mới |
| Nước đang ròng | Chảy từ rạch ra sông lớn | Đi ra nhẹ, đi vào nặng; kênh nhỏ cạn dần | Quay về sớm nếu đang ở trong rạch nhỏ |
| Nước ròng cạn | Yếu, mực nước thấp | Rạch nhỏ có thể trơ bùn, mắc cạn | Tránh rạch nhỏ, đi kênh chính |
Lợi ích phụ: chiều nước chảy cũng là một mốc hướng. Nếu biết nước đang ròng, dòng chảy về phía sông lớn; thả một cọng lá xuống nước xem nó trôi về đâu là biết hướng ra sông lớn, nơi thường có đường, có người, có bến.
Mốc trên bờ đáng nhớ và mốc dễ lừa
Cầu lớn, bến phà, bến đò. Là mốc tốt vì ít và có tên. Ghi nhớ hình dáng cầu: cầu sắt, cầu bê tông vòm, cầu khỉ tre. Ở một số vùng có nhiều cầu na ná nhau, nên nhớ kèm vật bên cạnh.
Công trình công cộng. Trường học, trạm y tế, nhà văn hoá, chợ ven sông thường nằm ở các điểm giao lớn. Chúng ít thay đổi và người địa phương ai cũng biết tên, rất tiện khi hỏi đường.
Cây cổ thụ, cột điện cao thế. Cây lớn đứng riêng, cột điện cao thế vượt sông nhìn thấy từ xa trên đồng bằng phẳng. Đường dây điện cao thế chạy thẳng hàng dài, có thể dùng như một đường bắt.
Xuồng ghe buộc ở bến, lưới, đăng đó. Không dùng làm mốc. Xuồng đi rồi, lưới gỡ rồi, chiều về đã khác cảnh lúc sáng.
Hàng dừa nước, vườn cây ăn trái. Không dùng làm mốc vì giống nhau suốt nhiều cây số. Chỉ dùng chúng để nhận ra loại bờ, không để nhận ra chỗ.
Hỏi đường người địa phương cho đúng
Người dân ven sông thường rất sẵn lòng chỉ đường, và họ biết rõ hơn mọi bản đồ. Nhưng hỏi sai cách thì nhận câu trả lời khó dùng. Vài mẫu câu nên và không nên:
- Nên hỏi tên điểm có thật: "Cô ơi, ra chợ xã đi lối nào?" hay "Về bến đò ngang thì đi hướng nào chú?" thay vì "Đường về chỗ hồi sáng con đi ở đâu?".
- Nên hỏi theo ngã ba: "Tới ngã ba trước mặt rẽ trái hay phải?", rồi hỏi tiếp "Rồi đi bao xa thì tới?".
- Nên hỏi về con nước: "Giờ này nước ròng, rạch kia còn đi xuồng được không chú?". Câu này người địa phương trả lời rất chính xác.
- Nên nhắc lại cho chắc: "Dạ, vậy là ngã ba rẽ phải, qua cây cầu sắt, tới chợ phải không cô?".
- Không nên hỏi theo hướng la bàn: "Hướng bắc ở đâu cô?" thường nhận câu trả lời kiểu "trên đó", vì người ở đây chỉ đường bằng sông, chợ, xóm chứ ít dùng hướng.
- Không nên hỏi một người rồi đi một mạch: hỏi thêm người thứ hai ở ngã ba kế tiếp để chắc.
Ghi lại tên chợ, tên cầu, tên rạch mà người ta nói. Lần sau hỏi, bạn có thể dùng chính những cái tên ấy, và câu trả lời sẽ chính xác hơn nhiều.
Danh sách mang theo khi đi xuồng ghe trên kênh rạch
Chuyến đi nửa ngày trên kênh rạch trông nhẹ nhàng, nhưng nắng, nước và mạng lưới rạch chằng chịt đòi hỏi vài món mà khách hay quên:
- Áo phao cho từng người, cỡ vừa với trẻ em nếu đi cùng con nhỏ.
- Điện thoại trong túi chống nước, đã tải bản đồ ngoại tuyến vùng ấy, bật ghi vết đường đi từ bến.
- Một mảnh giấy hoặc sổ nhỏ để ghi chuỗi ngã ba, tên cầu, tên chợ người ta chỉ.
- Nón rộng vành, áo dài tay, nước uống nhiều hơn dự tính vì nắng phản chiếu từ mặt nước làm mất nước nhanh.
- Còi nhỏ để gọi nhau khi hai xuồng cách xa ở khúc quanh.
- Đèn pin nhỏ, phòng khi về muộn hơn kế hoạch.
- Số giờ con nước hôm ấy, hỏi chủ nhà nghỉ hoặc người chèo đò từ tối hôm trước.
Gia đình chị Lan dã ngoại cùng con nhỏ ở một homestay ven sông đã thêm một việc vào danh sách: chụp ảnh bến nhà nghỉ từ dưới nước nhìn lên trước khi đi. Chiều về, cả nhà đưa ảnh cho người dân xem và được chỉ đúng lối chỉ trong một câu.
Bài tập trước chuyến đi: luyện nhớ chuỗi ngã rẽ
Thói quen ghi chuỗi ngã ba có thể luyện ngay ở khu dân cư nơi bạn sống, trước khi phải dùng trên sông:
- Chọn một khu hẻm hoặc khu phố bạn ít đi, có nhiều ngã rẽ.
- Đi bộ vào trong khoảng mười lăm phút, ở mỗi ngã rẽ chỉ ghi một chữ: T, P hoặc Th (trái, phải, thẳng), kèm một vật ở góc.
- Dừng lại, cất điện thoại, đọc ngược chuỗi và đảo chiều để đi ra, không nhìn bản đồ.
- Nếu đi sai, mở vết đường đi xem bạn nhầm ở ngã nào và vì sao: thường là ngã có hai lối trông giống nhau.
- Lặp lại ở một khu khác, lần này thêm việc quay lại nhìn mỗi ngã rẽ từ phía sau.
Sau hai ba lượt, việc đảo chiều trái phải trở thành phản xạ. Trên kênh rạch, phản xạ ấy giúp bạn không rẽ nhầm ngay ở ngã ba đầu tiên của chiều về, chỗ người mới hay sai nhất.
An toàn và lỗi hay gặp khi đi xuồng ghe trên kênh rạch
Định hướng trên sông nước luôn đi kèm an toàn trên sông nước. Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở khách từ nơi khác tới:
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Không mặc áo phao vì "kênh nhỏ, nước lặng" | Kênh có chỗ sâu, đáy bùn, lật xuồng khó bơi | Mặc áo phao suốt chuyến, kể cả người bơi giỏi |
| Đi ra sông lớn bằng xuồng nhỏ | Sóng tàu, sà lan lớn làm chao lật | Chỉ đi kênh rạch, tránh luồng sông lớn |
| Quên đảo chiều rẽ khi quay về | Đi sai từ ngã ba đầu | Đọc ngược danh sách và đảo trái phải |
| Không hỏi giờ con nước | Mắc cạn trong rạch nhỏ khi nước ròng | Hỏi người địa phương trước khi vào rạch nhỏ |
| Đi tới chạng vạng | Kênh không đèn, khó thấy cầu thấp, cọc ngầm | Lên bờ trước khi tối, mang đèn đề phòng |
Báo lịch trình cho chủ nhà nghỉ hoặc người thân: đi xuồng từ bến nào, định tới đâu, giờ về. Khi gặp nạn trên sông, gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn 112 và nhờ người dân báo chính quyền xã gần nhất; người địa phương thường là những người tới giúp đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Nước lớn và nước ròng ở miền Tây khác nhau thế nào?
Nước lớn là lúc thuỷ triều lên, nước chảy từ sông vào kênh rạch, mực nước cao. Nước ròng là lúc thuỷ triều xuống, nước chảy ra sông, kênh nhỏ có thể cạn. Mỗi ngày thường có hai lần lớn hai lần ròng, giờ lùi dần theo ngày.
Điện thoại có dùng được để định vị trên kênh rạch không?
Định vị vệ tinh vẫn chạy khi không có sóng điện thoại, nên chế độ ghi vết đường đi vẫn hoạt động. Nhưng nhiều rạch nhỏ không có trên bản đồ, nên bạn cần ghi nhớ ngã ba và hỏi đường để bổ sung.
Đi xuồng trên kênh rạch có cần áo phao không?
Cần. Kênh rạch trông lặng nhưng có chỗ sâu, đáy bùn, nước đục, nếu lật xuồng thì khó đứng và khó bơi. Mặc áo phao suốt chuyến là nguyên tắc cho mọi người, kể cả trẻ em và người biết bơi.
Làm sao biết hướng ra sông lớn khi lạc trong rạch?
Xem nước đang chảy về phía nào: khi nước ròng, dòng chảy ra sông lớn; khi nước lớn thì ngược lại. Thả một cọng lá xuống để thấy chiều trôi. Hỏi người trên bờ là cách nhanh và chắc nhất.
Người lạ có nên tự thuê xuồng đi sâu vào rạch không?
Lần đầu nên đi cùng người chèo hoặc người dẫn địa phương. Họ biết con nước, lạch cạn, chỗ có cọc ngầm. Khi đã quen một vùng, bạn mới nên tự đi trên các kênh chính, gần khu dân cư.