Muốn giữ một hướng đi bằng mặt trời, hãy đặt mặt trời ở một góc cố định so với người (ví dụ trên vai trái, hơi chếch ra trước), đi tới một mốc nhìn thấy được, rồi chỉnh lại góc ấy mỗi hai mươi đến ba mươi phút. Ở Việt Nam, sáng sớm và chiều muộn mặt trời đổi hướng chậm nên cách này khá dễ; từ khoảng 10 giờ đến 14 giờ nó đổi hướng rất nhanh, gần như không giữ hướng được.
Người đi không có điểm tựa thường đi lệch dần mà không biết, nhất là trên đồi cỏ trống hay trong rừng thưa đồng đều. Bài này nói cách dùng mặt trời làm điểm tựa: góc nào, chỉnh bao lâu một lần, vì sao phải nhảy cóc qua mốc thay vì nhìn trời liên tục, và mẹo cố ý đi lệch để chắc chắn gặp con suối hay con đường cần tìm.
Mặt trời đổi hướng nhanh chậm theo giờ
Bảng dưới là tốc độ đổi hướng ước tính của mặt trời ở miền Bắc quanh tháng 3 và tháng 9, đối xứng cho buổi chiều. Mùa hè đoạn quanh trưa còn đổi nhanh hơn; mùa đông thì đều hơn một chút. Con số làm tròn, dùng để biết nên chỉnh góc dày hay thưa.
| Khoảng giờ | Mặt trời đổi hướng mỗi giờ | Nên chỉnh góc sau bao lâu |
|---|---|---|
| 6 giờ đến 8 giờ | Khoảng 5 đến 7 độ | Mỗi ba mươi đến bốn mươi phút |
| 8 giờ đến 9 giờ | Khoảng 8 độ | Mỗi ba mươi phút |
| 9 giờ đến 10 giờ | Khoảng 12 độ | Mỗi hai mươi phút |
| 10 giờ đến 11 giờ | Khoảng 20 độ | Mỗi mười phút, hoặc thôi dùng |
| 11 giờ đến 13 giờ | Vài chục độ, có khi hơn 35 độ | Không dùng, chuyển sang mốc và la bàn |
| 14 giờ đến 18 giờ | Giảm dần như buổi sáng theo chiều ngược lại | Như các hàng tương ứng ở trên |
Điều này ngược với cảm giác của nhiều người: buổi sáng mặt trời lên cao rất nhanh nhưng hướng của nó trên chân trời lại gần như đứng yên. Ở vĩ độ thấp, mặt trời leo gần như thẳng, nên từ 6 đến 8 giờ nó vẫn ở gần phía đông. Đó là khung giờ quý nhất để đi giữ hướng bằng mặt trời.
Giữ hướng bằng một góc cố định
Cách làm dưới đây giả sử bạn đã biết hướng cần đi, nhờ la bàn, bản đồ, hoặc nhờ đã tìm ra bốn phía bằng mặt trời. Việc còn lại là không để hướng ấy trôi đi khi bước chân.
- Đứng quay mặt về hướng cần đi. Xem mặt trời đang ở đâu so với người: trước mặt, sau lưng, bên vai trái hay vai phải, chếch bao nhiêu.
- Gọi tên vị trí ấy theo mặt đồng hồ: mười hai giờ là thẳng trước mặt, ba giờ là bên phải, chín giờ là bên trái. Ví dụ "mặt trời ở mười giờ".
- Nhìn xuống bóng của mình: nếu mặt trời ở mười giờ thì bóng đổ về khoảng bốn giờ, tức ra sau, chếch phải. Bóng dễ nhìn hơn mặt trời và không hại mắt.
- Chọn một mốc ở xa đúng hướng cần đi: gốc cây lạ, tảng đá, chỗ yên ngựa trên đỉnh đồi. Đi tới mốc ấy, giữ bóng ở đúng phía cũ.
- Tới mốc, dừng lại, chọn mốc kế tiếp. Nếu đã quá thời gian ghi trong bảng, đối chiếu lại hướng bằng la bàn hoặc bằng bóng cọc ngắn, rồi gọi tên vị trí mới của mặt trời, ví dụ "giờ là mười một giờ".
- Ghi giờ mỗi lần chỉnh vào sổ hoặc nhớ trong đầu, để lúc quay về biết mặt trời đã dịch bao nhiêu.
Gọi tên theo mặt đồng hồ là thói quen nhỏ nhưng có ích: cả nhóm nói cùng một ngôn ngữ, người đi cuối nghe "mặt trời ở mười giờ" là biết ngay mình có đang bị kéo lệch hay không.
Nhảy cóc qua các mốc thay vì nhìn trời liên tục
Mốc đứng yên, mặt trời thì không. Nhìn trời liên tục khi đi làm bạn vừa vấp ngã vừa chỉnh hướng theo những cái liếc thiếu chính xác. Mặt trời chỉ dùng lúc dừng ở mốc để chọn mốc tiếp theo; giữa hai mốc, mắt bạn nhìn mốc.
Mốc phải nhận ra được khi đến gần. Một cây cao giữa rừng thưa trông khác hẳn khi đứng dưới gốc. Chọn mốc có đặc điểm riêng: cây chết trắng, tảng đá chẻ đôi, bụi tre lẻ. Trong rừng đồng đều, mốc cách nhau ngắn thôi, vài chục mét.
Dùng người làm mốc khi không có mốc. Trên đồi cỏ trống, người đi đầu đi trước vài chục mét theo hướng, dừng lại; người cầm hướng phía sau kiểm bằng bóng hoặc la bàn, ra hiệu lệch trái lệch phải, rồi cả nhóm tiến lên. Chậm nhưng chắc.
Nhìn lại phía sau. Đến mỗi mốc, quay lại nhìn mốc vừa rời. Nếu mốc cũ nằm đúng phía sau, đường đi của bạn còn thẳng. Đây cũng là cách để nhớ đường về: lối quay lại trông khác hẳn lối đi tới.
Cố ý đi lệch để chắc chắn gặp đích
Mặt trời giữ hướng không chính xác bằng la bàn; sai mười, mười lăm độ là chuyện thường. Nếu đích của bạn là một điểm nhỏ, ví dụ chỗ cây cầu tạm bắc qua suối, thì sai chừng ấy sau hai cây số đủ để bạn ra tới bờ suối mà không biết cầu nằm bên trái hay bên phải.
Người dẫn đường xử lý chuyện này bằng cách cố ý đi lệch. Thay vì nhắm thẳng vào cây cầu, bạn nhắm hẳn sang bên trái của nó, lệch hẳn mười lăm, hai mươi độ. Khi ra tới bờ suối, bạn biết chắc cầu nằm bên phải, chỉ việc đi dọc bờ về phía ấy. Sai số của mặt trời không còn làm bạn đứng phân vân ở bờ suối.
Cách này chỉ dùng được khi đích nằm trên một đường dài dễ nhận ra: con suối, con đường đất, đường dây điện, bờ hồ, sống núi. Trước khi đi, xem trên bản đồ hoặc hỏi người dẫn đường địa phương xem quanh đích có đường dài nào như thế không. Nếu đích là một điểm lẻ giữa rừng, không có đường nào dẫn tới, thì mặt trời không đủ chính xác; phải dùng la bàn và đếm bước.
Áp vào chuyến đi: nhóm của Minh trên đồi cỏ trọc
Nhóm của Minh đi qua một vùng đồi cỏ trọc rộng ở vùng trung du, cỏ cao ngang ngực, đồi nào trông cũng giống đồi nào. Lối mòn biến mất dưới cỏ sau một đêm mưa. Bãi đỗ xe ở cạnh con đường đất chạy theo hướng bắc nam, nằm về phía đông của nhóm, cách chừng ba cây số. Lúc ấy khoảng 7 giờ 30 sáng tháng 4.
Minh kiểm hướng đông bằng la bàn. Nhóm cố ý nhắm lệch về phía bắc của bãi xe chừng hai mươi độ, để khi ra tới đường đất thì biết chắc phải rẽ phải, đi về phía nam. Với hướng đi ấy, mặt trời nằm gần như trước mặt, chếch phải một chút, khoảng mười hai giờ rưỡi, và bóng mỗi người đổ ra sau, hơi lệch trái. Theo bảng, khung giờ này mặt trời đổi hướng chậm, chỉnh khoảng ba mươi phút một lần là đủ. Người đi đầu đi trước làm mốc, Minh đi sau kiểm bóng.
Gần một tiếng sau, nhóm ra tới đường đất, rẽ phải, đi thêm mười lăm phút thì gặp bãi xe. Không ai phải đứng giữa cỏ cao mà cãi nhau xem bãi xe ở bên nào. Ở nhà, người nhà của Minh vẫn giữ lịch trình nhóm gửi từ hôm trước, kèm giờ hẹn gọi điện khi ra tới xe.
Lỗi hay gặp khi đi giữ hướng bằng mặt trời
Phần lớn người đi lạc trên đồi trống không phải vì không biết hướng, mà vì để hướng trôi dần trong lúc đi. Mấy lỗi điển hình:
- Giữ mặt trời ở cùng một chỗ suốt buổi. Hai tiếng sau, mặt trời đã dịch từ mười lăm đến hơn năm mươi độ tuỳ giờ, bạn đã đi vòng một cung lớn.
- Đi theo hướng dễ đi thay vì hướng cần đi. Người ta tự nhiên né bụi rậm, men theo sườn ít dốc, mỗi lần lệch một chút. Sau khi vòng qua chướng ngại, quay lại đúng hướng cũ bằng mốc phía trước.
- Không chọn mốc, chỉ nhìn trời. Đi giữa rừng thưa mà không có mốc, người ta thường vẽ một đường cong dài mà không hay biết.
- Tiếp tục đi khi mặt trời đã lên cao gần trưa. Lúc này dừng lại nghỉ, ăn trưa, chờ quá giữa trưa, hoặc chuyển hẳn sang la bàn.
- Không báo cho ai biết nhóm đang đi tắt. Rời lối mòn là thay đổi lịch trình; nếu có sóng, nhắn cho người ở nhà vị trí và hướng định đi.
- Tách nhóm để đi nhanh. Người khoẻ đi trước quá xa, mất liên lạc bằng mắt. Luôn giữ khoảng cách nhìn thấy nhau và có người đi cuối.
Đi giữ hướng bằng mặt trời là kỹ năng cho vùng trống, đồi cỏ, rừng thưa, bãi cát. Trong rừng rậm nhiều tầng hay vùng núi đá vôi nhiều vách, việc chính thuộc về la bàn và người dẫn đường địa phương.
Mang theo gì khi định đi giữ hướng qua vùng trống
Đi giữ hướng bằng mặt trời thường xảy ra khi lối mòn mất dấu hoặc nhóm quyết định đi tắt. Những thứ dưới đây biến một quyết định liều thành một quyết định có tính toán:
- La bàn để lấy hướng ban đầu và kiểm lại mỗi khi tới mốc; mặt trời chỉ giữ hướng giữa hai lần kiểm.
- Bản đồ địa hình hoặc bản đồ ngoại tuyến trên điện thoại, để biết quanh đích có con suối, con đường hay sống núi nào làm đường chặn.
- Đồng hồ, để biết khung giờ đang ở hàng nào trong bảng và còn bao lâu tới giờ quay đầu.
- Sổ tay ghi giờ, hướng và mốc mỗi chặng. Khi phải quay lại, bạn đi ngược đúng những chặng ấy.
- Còi đeo trước ngực cho mỗi người, để gọi nhau khi cỏ cao che mất tầm nhìn.
- Nước và đồ ăn dư cho ít nhất nửa ngày, vì đi tắt qua địa hình lạ hay mất thời gian hơn dự tính.
- Lịch trình đã gửi người ở nhà, và một tin nhắn báo việc rời lối mòn ngay khi có sóng.
Nếu thiếu la bàn và bản đồ, đừng rời lối mòn chỉ dựa vào mặt trời. Quay lại theo đường cũ luôn chậm hơn nhưng chắc hơn đi tắt qua vùng chưa biết.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời đổi hướng bao nhiêu độ mỗi giờ?
Không đều. Ở Việt Nam, sáng sớm và chiều muộn chỉ khoảng năm đến mười độ mỗi giờ, nhưng quanh giữa trưa có thể vài chục độ mỗi giờ. Con số trung bình mười lăm độ mỗi giờ chỉ đúng khi tính cả vòng.
Giữ hướng bằng mặt trời vào giờ nào là dễ nhất?
Khoảng từ khi mặt trời mọc đến 9 giờ và từ khoảng 15 giờ đến khi lặn. Khi đó mặt trời ở thấp, đổi hướng chậm, bóng người dài và rõ, rất dễ dùng làm điểm tựa.
Kỹ thuật cố ý đi lệch là gì?
Là nhắm hẳn sang một bên của đích, ví dụ lệch trái hai mươi độ, khi đích nằm trên một đường dài như con suối hay con đường đất. Ra tới đường đó, bạn biết chắc đích nằm bên phải và chỉ việc đi dọc theo.
Vì sao người đi không có mốc hay đi vòng tròn?
Vì mỗi người có thói quen bước lệch nhẹ về một phía và hay né chướng ngại về phía dễ đi. Không có mốc phía trước để sửa, những lệch nhỏ ấy cộng dồn thành một đường cong lớn.
Nên dùng bóng của mình hay nhìn mặt trời khi đi?
Nên dùng bóng. Bóng nằm ngay trên mặt đất trước hoặc bên cạnh bạn, nhìn không hại mắt và dễ thấy lệch. Mặt trời chỉ cần liếc khi dừng ở mốc để gọi tên vị trí theo mặt đồng hồ.
Rời lối mòn để đi tắt theo hướng mặt trời có nên không?
Chỉ nên khi địa hình trống, có đích nằm trên một đường dài dễ nhận ra, còn nhiều thời gian trước tối và đã báo người nhà. Trong rừng rậm, núi đá vôi hay vùng lạ, bám lối mòn và đi cùng người dẫn đường địa phương.