Đi bộ ban đêm mà không lạc dựa trên ba việc: biết trước lối đi ban ngày trông thế nào, dùng đèn đầu đúng cách để vẫn nhìn được xa, và chọn những mốc nhìn thấy trong bóng tối như đường viền núi trên nền trời, tiếng suối, ánh đèn bản xa. Thêm vào đó là đi chậm, đi thành hàng có người đầu và người cuối, và kiểm hướng ở mọi ngã rẽ.
Phần lớn chuyến đi bộ ban đêm không định trước: nhóm đi chậm hơn dự tính, mải chụp ảnh, hoặc gặp một đoạn khó, rồi trời tối trong khi còn một hai giờ đường. Bài này dành cho tình huống ấy và cho những ai cố ý đi đêm có người dẫn đường, ví dụ lên đỉnh đón bình minh. Phần sao trời để tìm hướng có bài riêng; ở đây tập trung vào cách bước đi trong tối mà không mất lối.
Ban đêm thay đổi những gì trên lối đi
Ban ngày, người đi giữ hướng bằng cả trăm thứ nhỏ: dáng núi phía xa, mặt trời, màu đất của lối mòn khác màu cỏ hai bên. Ban đêm, tất cả gom lại trong vòng sáng của đèn, vài mét quanh chân. Lối mòn trong vòng đèn trông rõ, nhưng ngã rẽ nằm ngay ngoài vòng sáng thì không. Đó là lý do người đi đêm hay lạc ở ngã ba: đi thẳng qua một lối rẽ mà không hề thấy.
Thứ hai là thời gian. Đi đêm chậm hơn ban ngày rõ rệt, có khi chỉ còn một nửa tốc độ trên lối gồ ghề. Người mới tính giờ theo tốc độ ban ngày, đến khi đường còn xa mà đèn đã yếu, người đã mệt.
Thứ ba là cảm giác. Bóng tối làm tiếng động to hơn, khoảng cách gần hơn, và nỗi lo dễ lan trong nhóm. Một người hoảng có thể kéo cả nhóm đi nhanh hơn mức an toàn. Người dẫn đường lâu năm thường nói giọng chậm hơn và dừng nghỉ đều hơn khi trời tối, chính là để giữ nhịp cho cả nhóm.
Giữ thị lực đêm: điều người mới hay làm sai
Mắt cần thời gian để quen bóng tối. Sau khi tắt đèn, mắt người cần khoảng hai mươi đến ba mươi phút mới quen bóng tối gần hoàn toàn. Chỉ một lần nhìn thẳng vào đèn trắng sáng là mất một phần lớn khả năng ấy và phải chờ lại từ đầu.
Dùng chế độ đèn đỏ khi đứng nghỉ. Nhiều đèn đầu có chế độ ánh đỏ. Ánh đỏ làm mắt ít mất thích nghi bóng tối hơn ánh trắng, đủ để xem sổ, buộc dây giày, đọc la bàn. Khi đi trên lối khó thì bật ánh trắng mức thấp.
Đừng chiếu đèn vào mặt nhau. Khi nói chuyện, quay đầu đi chỗ khác hoặc chúc đèn xuống đất. Trong nhóm nên hẹn trước điều này, vì phản xạ quay đầu nhìn người đang nói sẽ chiếu thẳng vào mắt họ.
Thỉnh thoảng tắt đèn để nhìn xa. Khi đứng ở chỗ an toàn, tắt đèn một hai phút, để mắt nhìn ra đường viền núi, khoảng trời giữa tán cây, ánh đèn xa. Trong vòng sáng của đèn, bạn không thể thấy những mốc ấy.
Nhìn lệch đi một chút. Trong tối, vật mờ thấy rõ hơn khi bạn nhìn hơi lệch sang bên cạnh nó, chứ không nhìn thẳng. Mẹo này hữu ích khi tìm đường viền một ngọn đồi hay một lối mòn nhạt.
Mốc dùng được trong bóng tối
Mốc ban đêm khác mốc ban ngày. Bảng sau nói loại nào dùng được, dùng thế nào và chỗ dễ nhầm:
| Mốc | Dùng để | Độ tin cậy | Chỗ dễ nhầm |
|---|---|---|---|
| Đường viền núi, sống núi trên nền trời | Giữ hướng tổng quát | Cao khi trời không mây | Hai đỉnh gần nhau khó phân biệt |
| Tiếng suối, tiếng thác | Biết đang ở gần nước, so với bản đồ | Trung bình | Âm vang trong thung lũng, khó đoán hướng |
| Ánh đèn bản, đèn đường xa | Hướng tới khu dân cư | Trung bình | Ánh đèn nhìn thấy nhưng giữa đó có thể là khe sâu |
| Mặt đất dưới chân: lên hay xuống dốc | Đối chiếu với lộ trình | Cao | Mệt dễ không để ý độ dốc thay đổi |
| Cột mốc, cọc đánh dấu sơn phản quang | Xác nhận đúng lối | Cao nếu có | Không phải tuyến nào cũng có |
| Sao trời | Hướng tổng quát khi trời quang | Cao với người biết | Tán rừng che, cần chỗ trống |
Bác Tư hay đi bộ đường núi có thói quen: trước khi trời tối, đứng ở chỗ trống nhìn kỹ đường viền núi về phía bản, nhớ khe núi nào cần đi tới. Đến lúc tối hẳn, đường viền ấy vẫn còn trên nền trời và là mốc duy nhất không cần đèn.
Đội hình và nhịp đi khi trời tối
Đi đêm theo nhóm cần quy tắc rõ hơn ban ngày, vì không ai nhìn thấy cả nhóm cùng lúc:
- Người biết đường nhất hoặc người dẫn đường địa phương đi đầu, cầm lộ trình và la bàn.
- Người cẩn thận, khoẻ đi cuối, có đèn sáng, nhiệm vụ duy nhất là không để ai tụt lại.
- Mỗi người giữ khoảng cách vừa đủ để thấy đèn của người trước, không quá gần để khỏi giẫm gót.
- Đến mỗi ngã rẽ, người đầu dừng, chờ cả nhóm tới, đọc hướng, nói rõ "rẽ trái theo lối lên dốc" rồi mới đi. Người cuối xác nhận đã qua đủ người.
- Cứ khoảng nửa giờ đếm người một lần, kể cả khi ai cũng có vẻ ở gần.
- Gặp đoạn khó như lội suối, đi mép vực, người đầu đứng lại soi đèn cho từng người qua, không ai vội.
Người mới hay nghĩ đi nhanh để về sớm. Thực tế, nhóm đi chậm, đều, không bỏ ai lại thường về sớm hơn nhóm đi nhanh rồi phải quay lại tìm người hoặc tìm lối.
Danh sách mang theo cho chuyến có thể về muộn
Bất cứ chuyến đi bộ nào có khả năng kéo tới chạng vạng nên có những thứ sau, dù dự kiến về trước khi tối:
- Đèn đầu cho mỗi người, pin đầy, kèm bộ pin dự phòng hoặc đèn thứ hai nhỏ. Đèn trong điện thoại không tính, vì nó ăn pin của thứ bạn cần để gọi cứu.
- Áo khoác mỏng chống gió, vì nhiệt độ trên núi hạ nhanh sau khi mặt trời lặn.
- La bàn và lộ trình ghi giấy, cùng bản đồ ngoại tuyến trong điện thoại đã đánh dấu lối đi.
- Còi cho mỗi người.
- Đồ ăn nhanh và nước dư ra so với kế hoạch.
- Một mảnh vải hoặc băng sáng màu để buộc đánh dấu ngã rẽ nếu buộc phải dừng, gỡ đi khi quay lại.
Trước khi đi, báo người ở nhà lộ trình và giờ chậm nhất sẽ liên lạc. Nếu quá giờ ấy, họ gọi 112 và báo chính quyền xã nơi bạn đi. Cũng hẹn với nhau: hết pin đèn trước khi về tới đường lớn thì dừng lại tìm chỗ an toàn chờ sáng, không mò đi trong tối.
Chuẩn bị lộ trình ban ngày để đi được ban đêm
Cách chắc nhất để không lạc ban đêm là biết lối từ ban ngày. Nếu chuyến đi có khả năng về muộn, trên đường đi ra ghi lại những thứ sẽ giúp bạn ở chiều về:
- Các ngã rẽ: mỗi ngã rẽ, quay lại nhìn xem chiều về nó trông thế nào. Lối ban ngày đi lên thấy rõ, chiều xuống ban đêm lại thấy hai lối như nhau.
- Hướng la bàn ở mỗi chặng: ghi số độ chiều về vào sổ, cạnh tên ngã rẽ.
- Thời gian giữa các điểm: từ bản tới suối mất bao lâu, từ suối tới đỉnh bao lâu. Ban đêm nhân lên đáng kể.
- Các điểm nguy: đoạn mép vực, chỗ lội suối, dốc đá trơn. Ban đêm đi qua chỗ này phải chậm hẳn.
- Điểm dừng an toàn: một khoảng đất bằng, kín gió, xa suối, để dừng chờ sáng nếu cần.
- Vết đường đi trên điện thoại: bật chế độ ghi vết từ lúc xuất phát, để chiều về có đường để lần theo.
Gia đình chị Lan dã ngoại cùng con nhỏ thường không định đi đêm. Nhưng chỉ cần mải chơi bên suối thêm một giờ là trời đã tối trên lối ra bãi đỗ xe. Những ghi chú buổi sáng lúc ấy giúp người lớn bình tĩnh dẫn trẻ ra mà không phải đoán.
Luyện đi trong tối ở sân nhà và công viên
Kỹ năng đi đêm luyện được ở nơi an toàn, trước khi phải dùng trong rừng:
- Chọn một lối đi quen trong công viên gần nhà, đi một vòng ban ngày, ghi lại các ngã rẽ và mốc.
- Quay lại lúc chạng vạng, đi đúng vòng ấy với đèn đầu mức thấp. Để ý ngã rẽ nào bạn suýt bỏ qua.
- Đứng ở một chỗ trống, tắt đèn, đếm thời gian cho đến khi nhìn thấy đường viền cây và nhà trên nền trời. Đó là cảm giác thích nghi bóng tối.
- Thử đọc la bàn bằng ánh đỏ, rồi bằng ánh trắng, so mức khó chịu của mắt sau khi tắt đèn.
- Đi lại vòng ấy cùng người thân theo đội hình người đầu và người cuối, tập hô ở các ngã rẽ.
Một buổi tối tập như vậy giúp bạn biết đèn của mình đủ sáng không, pin dùng được bao lâu, và mình có hay bỏ qua ngã rẽ hay không. Những điều ấy biết ở công viên thì rẻ hơn nhiều so với biết trên núi.
Lỗi hay gặp khi đi đêm và cách sửa
Những lỗi này lặp đi lặp lại ở các nhóm về muộn, phần lớn sửa được bằng một quyết định đơn giản:
| Lỗi | Vì sao nguy | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đi qua ngã rẽ mà không thấy | Lạc sang lối khác, càng đi càng xa | Người đầu soi rộng hai bên mỗi khi lối mòn đổi hướng |
| Đi thử một lối "chắc là tắt" | Lối tắt ban đêm hay dẫn vào khe, vực | Chỉ đi lối đã biết, đã đi ban ngày |
| Chiếu đèn trắng sáng nhất suốt chặng | Hết pin giữa đường, mất thị lực đêm | Mức sáng thấp khi lối dễ, sáng khi lối khó |
| Để người yếu nhất đi cuối | Bị tụt lại mà không ai biết | Người yếu đi ngay sau người đầu |
| Cố về bằng mọi giá | Mệt, ngã, chấn thương | Đặt giới hạn: quá giờ nào thì dừng chờ sáng |
Nếu đã lạc lối, dừng lại ngay ở chỗ bằng phẳng, xem định vị, đối chiếu lộ trình. Không xác định được, ở yên chờ sáng hoặc gọi trợ giúp. Ban đêm, mỗi bước đi khi không biết mình ở đâu là thêm rủi ro.
Câu hỏi thường gặp
Đèn đầu nên sáng bao nhiêu là đủ đi rừng ban đêm?
Không cần đèn quá mạnh. Một đèn đầu có vài mức sáng, mức thấp đủ đi lối dễ, mức cao để soi ngã rẽ và chỗ khó, kèm chế độ đỏ khi nghỉ, là đủ cho đa số chuyến đi bộ. Quan trọng hơn độ sáng là pin dự phòng.
Vì sao dùng đèn đỏ khi đi đêm?
Ánh đỏ làm mắt ít mất khả năng thích nghi bóng tối hơn ánh trắng, nên khi tắt đèn bạn vẫn nhìn được xa. Đèn đỏ hợp để đọc la bàn, xem sổ, nói chuyện trong nhóm mà không làm chói mắt nhau.
Có nên đi đường tắt để về nhanh khi trời tối không?
Không nên. Lối tắt chưa đi ban ngày thì ban đêm càng khó đoán, dễ dẫn tới vách, khe hoặc rừng rậm. Đi đúng lối đã biết, dù dài hơn, gần như luôn an toàn và nhanh hơn trên thực tế.
Lạc đường ban đêm thì nên đi tiếp hay ở yên?
Đa số trường hợp nên ở yên ở chỗ an toàn, giữ ấm và chờ sáng hoặc chờ trợ giúp. Đi tiếp trong tối khi không biết mình ở đâu làm tăng nguy cơ ngã, chấn thương và làm vùng tìm kiếm rộng ra.
Mắt cần bao lâu để quen bóng tối?
Thường khoảng hai mươi đến ba mươi phút để mắt thích nghi gần hết. Trong thời gian ấy, tránh nhìn vào ánh sáng trắng mạnh. Một lần nhìn thẳng vào đèn là phải chờ lại khá lâu.
Trẻ em có nên đi bộ ban đêm ngoài trời không?
Chỉ nên ở cung đường rất dễ, ngắn, có người lớn đủ đèn và đã đi ban ngày. Trẻ đi ngay sau người dẫn, mỗi trẻ có còi và đèn riêng, người lớn đếm trẻ ở mọi điểm dừng.