Với người đi bộ đường rừng và đi dã ngoại ở Việt Nam, một la bàn đế trong có kim nằm trong chất lỏng, vòng chia độ hai độ một vạch, đế trong suốt có thước tỷ lệ là đủ cho gần như mọi việc. La bàn ngắm và la bàn có gương chính xác hơn một chút khi đo mốc xa; la bàn mini móc khoá chỉ nên làm đồ dự phòng.
Bài này so các loại la bàn bạn sẽ gặp khi đi mua, tách rõ tính năng thật sự cần với tính năng có thì tốt, giải thích chuyện kim cân theo vùng, chỉ cách cầm thử ngay tại chỗ để loại la bàn kém, gợi ý chọn theo từng người dùng và liệt kê những thứ nhỏ nên mang kèm la bàn trong mỗi chuyến đi.
Các loại la bàn hay gặp và hợp với ai
Tên gọi ngoài thị trường không thống nhất, nên nhận theo hình dáng và chức năng.
| Loại | Điểm mạnh | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| La bàn đế trong | Nhẹ, dùng trực tiếp với bản đồ, dễ học | Đo mốc xa kém hơn loại có gương | Hầu hết người đi rừng, người mới, trẻ lớn |
| La bàn đế trong có gương ngắm | Đo mốc xa chính xác hơn, gương dùng phát tín hiệu | Nặng và đắt hơn, nhiều chi tiết | Người đi nhiều, đi địa hình rộng trống |
| La bàn ngắm nắp gập kiểu kim loại | Bền, ngắm mốc xa tốt | Nặng, dùng với bản đồ kém tiện, thường không có đế trong | Người đã quen la bàn, cần độ bền |
| La bàn mini móc khoá, la bàn tròn nhỏ | Rất nhẹ, rẻ | Không đọc được góc chính xác, kim dễ kẹt | Đồ dự phòng, đồ chơi cho trẻ nhỏ |
| La bàn trên điện thoại, đồng hồ điện tử | Có sẵn, cầm nghiêng vẫn đọc | Cần pin, cần hiệu chỉnh, dễ nhiễu | Kiểm chéo, không thay được la bàn kim |
Nếu chỉ mua một chiếc, hãy mua la bàn đế trong. Nó làm được gần như mọi việc trong các bài trên site, và tất cả kỹ năng học trên nó chuyển sang loại khác dễ dàng. Đi ngược lại, từ la bàn mini lên, thì gần như phải học lại.
Những tính năng thật sự cần
Thiếu một trong các thứ dưới đây, la bàn sẽ làm bạn khó chịu ngay trong chuyến đi đầu tiên:
- Kim nằm trong chất lỏng: kim đứng yên nhanh, không rung theo bước chân.
- Vòng chia độ 360, mỗi vạch hai độ, số in rõ: vòng xoay êm nhưng chặt, có khía để xoay khi đeo găng hoặc tay ướt.
- Đế trong suốt, dài đủ để nối điểm trên bản đồ: đế ngắn quá thì phải dùng thêm thước.
- Mũi tên định hướng và các đường kẻ định hướng in rõ dưới đáy hộp: thiếu là không lấy góc trên bản đồ được.
- Thước milimét và ít nhất một thang tỷ lệ hợp với loại bản đồ bạn hay dùng.
- Vạch phát quang ở đầu kim, mũi tên định hướng và vạch chỉ số, để dùng lúc chạng vạng.
- Lỗ xỏ dây và dây đeo đủ dài để cầm la bàn cách thân người.
Một la bàn đơn giản có đủ những thứ này tốt hơn một la bàn nhiều chức năng mà thiếu một trong số đó. Trước khi trả tiền, cầm la bàn lên và kiểm từng dòng.
Có thì tốt, không có cũng không sao
Vít hoặc núm chỉnh độ lệch từ. Tiện khi đi nước ngoài, ở nơi có độ lệch lớn. Ở Việt Nam độ lệch nhỏ nên ít khi cần; nếu có, nhớ ghi chú trạng thái đã chỉnh hay chưa.
Gương ngắm. Giúp đo mốc xa chính xác hơn vì nhìn được kim và mốc cùng lúc. Gương còn dùng để phát tín hiệu ánh nắng khi cần được nhìn thấy.
Kim đo độ dốc. Đo góc dốc của sườn núi. Có ích với người đi địa hình dốc, ít dùng với người đi bộ thường.
Kính lúp nhỏ trên đế. Đọc ký hiệu nhỏ trên bản đồ, nhất là với mắt người lớn tuổi.
Kim toàn cầu. Kim được thiết kế để vẫn xoay tự do ở mọi vùng trên thế giới. Hữu ích nếu bạn hay đi bộ đường dài ở nước ngoài.
Đế có chân cao su. Đặt lên bản đồ không trượt, nhưng một số loại làm đế dày hơn, khó đặt sát mép đường cần nối. Thử đặt lên một tờ giấy kẻ ô trước khi mua để xem cạnh đế có nằm sát mặt giấy không.
Kim cân theo vùng: chuyện nhỏ nhưng nên biết
Đường sức từ của Trái Đất không nằm ngang mà chúc xuống đất một góc, gần như nằm ngang ở vùng quanh xích đạo từ và dốc dần khi đi về các cực. Vì thế kim la bàn bị kéo nghiêng một chút. Nhà sản xuất bù lại bằng cách cân kim, thường bằng một quả đối trọng nhỏ, sao cho kim nằm ngang ở một vùng nhất định.
Việt Nam nằm ở vùng mà góc chúc này nhỏ, nên hầu hết la bàn bán phổ biến cho vùng quanh xích đạo hoặc loại kim toàn cầu đều dùng tốt. Vấn đề chỉ xuất hiện khi bạn mang một la bàn cân cho vùng vĩ độ cao về dùng ở đây, hoặc ngược lại: kim nghiêng, một đầu cọ vào nắp hoặc đáy hộp, đứng sai chỗ mà trông vẫn bình thường.
Cách kiểm đơn giản: đặt la bàn phẳng, nhìn ngang hộp kim xem kim có nằm song song với đáy không. Nghiêng la bàn nhẹ về các phía, kim vẫn phải xoay tự do. Nếu bạn định đi bộ đường dài ở nước ngoài, nhất là ở vĩ độ cao, nên chọn loại kim toàn cầu hoặc mua la bàn cân cho vùng đó.
Cầm thử khi mua: năm phép thử trong hai phút
Làm ngay tại chỗ mua, nhưng bước ra xa quầy kính có khung sắt và các thiết bị điện. Mang theo la bàn cũ nếu có để so.
- Đặt la bàn phẳng trên lòng bàn tay, chờ kim đứng. Kim phải đung đưa vài lần rồi dừng, không lắc mãi, không đứng ngay lập tức.
- Xoay người một vòng chậm. Kim phải giữ chỉ một hướng, không bị kéo theo.
- So với la bàn thứ hai, hoặc với la bàn điện thoại đã hiệu chỉnh đặt cách một sải tay. Lệch không quá vài độ.
- Nhìn hộp kim: không bọt khí, không vẩn đục, mặt hộp không trầy. Vòng chia độ xoay êm, có nấc, không tự trôi khi lắc.
- Nhìn vạch in: số rõ, vạch mảnh, đế trong không mờ đục. Nếu có thước tỷ lệ, kiểm đúng loại bạn cần.
La bàn trang trí, la bàn trong đồ lưu niệm, la bàn gắn trên đồng hồ đeo tay rẻ tiền thường trượt ngay ở phép thử đầu tiên. Chúng không sai về nguyên lý nhưng không đủ ổn định để dựa vào trong rừng.
Chọn theo người dùng
Không cần mua loại đắt nhất cho mọi người trong nhà. Mỗi người một nhu cầu.
| Người dùng | Nên chọn | Vì sao |
|---|---|---|
| Trẻ khoảng lớp ba đến lớp năm | La bàn đế trong nhỏ, đơn giản, có dây đeo | Đủ để học bốn hướng và đi theo góc, nhẹ, rẻ nếu làm mất |
| Người mới, đi theo nhóm có người dẫn | La bàn đế trong cơ bản | Học đúng kỹ năng từ đầu, không bị rối bởi tính năng phụ |
| Người giữ la bàn chính của nhóm | Đế trong có gương ngắm | Đo mốc xa chính xác hơn, gương phát tín hiệu |
| Người hay đi bộ đường dài ở nước ngoài | Đế trong có chỉnh độ lệch và kim toàn cầu | Độ lệch và góc chúc của kim khác nhiều so với trong nước |
| Cả nhà đi dã ngoại | Một la bàn đế trong cho người lớn, một la bàn mini làm dự phòng | Dự phòng rẻ mà hữu ích khi cái chính rơi mất |
Bác Tư hay đi bộ đường núi mua cho đứa cháu nội một la bàn đế trong nhỏ, rồi dạy nó tìm bốn hướng ngoài hiên nhà mỗi chiều. Món quà rẻ, nhưng là món đứa trẻ mang theo trong mọi chuyến đi sau đó.
Lỗi hay gặp khi chọn mua la bàn
Mua theo vẻ ngoài. La bàn vỏ đồng bóng loáng, hộp gỗ đẹp hợp làm quà trưng bày hơn là mang vào rừng. Kiểm theo danh sách tính năng cần, không theo độ đẹp.
Mua loại nhiều chức năng nhất cho người mới. Gương, kim đo dốc, vít chỉnh, nhiều thang tỷ lệ làm người mới rối và dễ xoay nhầm núm. Học trên loại cơ bản trước, nâng cấp sau.
Thử la bàn ngay trên quầy kính khung sắt. Kim lệch vì quầy, người bán và người mua đều tưởng la bàn sai hoặc tưởng la bàn đúng. Bước ra chỗ trống rồi thử.
Chỉ mua một chiếc cho cả nhóm. Người giữ la bàn bị tách nhóm là cả nhóm mất hướng. Ít nhất hai chiếc, ở hai người khác nhau.
Mua xong cất luôn đến ngày đi. Không tập trước thì la bàn tốt mấy cũng vô dụng lúc cần. Mua sớm vài tuần, tập ở sân nhà, công viên.
Tin rằng điện thoại thay được la bàn kim. Điện thoại cần pin, cần hiệu chỉnh và dễ nhiễu. La bàn kim nhẹ và rẻ, đáng có trong túi.
Mang gì kèm la bàn trong mỗi chuyến đi
La bàn chỉ phát huy khi đi cùng vài thứ nhỏ. Danh sách gọn cho túi áo hoặc ngăn trên ba lô:
- La bàn chính đeo dây, la bàn dự phòng cho cả nhóm.
- Bản đồ in của khu vực, bọc túi nhựa chống nước.
- Sổ nhỏ, bút chì, để ghi góc, bước đôi, giờ.
- Sợi dây nhỏ thắt nút đếm trăm mét, hoặc vài viên sỏi.
- Còi để giữ liên lạc trong nhóm và báo hiệu.
- Đèn đầu cùng pin dự phòng, để đọc la bàn lúc tối.
- Điện thoại sạc đầy, máy thứ hai tắt sẵn để gọi 112 khi có sóng nếu gặp nguy.
- Lịch trình và giờ quay đầu đã gửi người ở nhà.
Mua la bàn tốt chỉ là bước đầu. Thứ quyết định bạn có lạc hay không vẫn là giờ luyện ở sân nhà, công viên, đồi trống quen thuộc, trước khi mang nó vào bất kỳ con đường mòn lạ nào.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên mua la bàn loại nào?
La bàn đế trong cơ bản, có kim trong chất lỏng, vòng chia độ hai độ một vạch và đế trong suốt có thước. Loại này dễ học, nhẹ, dùng được với bản đồ, và mọi kỹ năng học trên nó đều chuyển sang loại khác được.
La bàn mini móc khoá có dùng đi rừng được không?
Chỉ nên làm đồ dự phòng. La bàn mini cho biết bắc ở phía nào nhưng không đọc được góc chính xác, không có mũi tên hướng đi, và kim dễ kẹt khi cầm không phẳng.
La bàn có gương ngắm có đáng mua thêm tiền không?
Đáng với người giữ la bàn chính trong nhóm hoặc người hay đi địa hình rộng, cần đo mốc xa. Với người mới hoặc trẻ em, la bàn đế trong cơ bản là đủ và dễ học hơn.
Mua la bàn ở Việt Nam mang ra nước ngoài dùng được không?
Dùng được ở nhiều nơi, nhưng ở vĩ độ cao kim có thể nghiêng nếu la bàn được cân cho vùng gần xích đạo. Nếu hay đi nước ngoài, chọn loại kim toàn cầu và nhớ tra độ lệch từ nơi đến.
Làm sao biết la bàn mua về có chính xác không?
So với một la bàn khác hoặc la bàn điện thoại đã hiệu chỉnh ở chỗ trống, và kiểm hướng bắc với mặt trời buổi sáng. Kim phải đung đưa rồi dừng, không có bọt khí lớn, vòng chia độ xoay chặt.
Có nên mua la bàn cho trẻ em không?
Nên, với trẻ khoảng lớp ba trở lên. La bàn đế trong nhỏ, có dây đeo, kèm vài buổi tập tìm hướng ở sân nhà là cách tốt để trẻ làm quen với kỹ năng định hướng. Trẻ vẫn luôn đi cùng người lớn khi ra ngoài trời.