Chạy định hướng là môn thể thao trong đó người chơi dùng một tấm bản đồ chi tiết, có khi kèm la bàn, để tìm lần lượt các điểm kiểm tra đánh dấu trên bản đồ, càng nhanh càng tốt. Không có đường chạy vạch sẵn: mỗi người tự chọn lối đi giữa hai điểm, nên người thắng không phải lúc nào cũng là người chạy nhanh nhất mà là người đọc bản đồ đúng và chọn đường khôn.
Môn này ra đời và phổ biến từ lâu ở các nước Bắc Âu; ở Việt Nam vẫn còn mới, thường gặp trong hoạt động trải nghiệm của một số trường, câu lạc bộ ngoài trời và trại hè. Với trẻ em, đây là cách học định hướng vui và có hệ thống nhất, vì nó gói đủ đọc bản đồ, ước lượng khoảng cách, tự quyết và vận động vào một trò chơi có luật rõ.
Một lượt chạy định hướng diễn ra thế nào
Người chơi đến khu thi, nhận số thứ tự xuất phát. Ở các giải chính thức, mỗi người xuất phát cách nhau một hai phút để không ai chạy theo ai. Chỉ khi đồng hồ điểm giờ mới được lật bản đồ ra xem: trên đó có một hình tam giác là điểm xuất phát, các vòng tròn đánh số là điểm kiểm tra, vòng tròn kép là đích, nối nhau bằng đường thẳng theo thứ tự phải đi.
Ở mỗi điểm kiểm tra có một dấu hiệu vải hình hộp màu cam và trắng, kèm mã số. Người chơi xác nhận đã đến bằng kìm bấm lỗ lên thẻ giấy, mỗi kìm một kiểu răng riêng, hoặc chạm thẻ điện tử vào hộp ghi. Đến sai điểm là phải chạy lại, vì mã số không khớp. Bỏ sót một điểm thì không được tính kết quả.
Kèm bản đồ thường có một bảng mô tả điểm, viết bằng ký hiệu quốc tế: điểm nằm ở chân vách đá, góc phía bắc của bụi cây, chỗ suối giao nhau. Trẻ mới tập không cần học hết bộ ký hiệu này; ở các buổi dành cho người mới, ban tổ chức thường ghi bằng chữ cho dễ hiểu.
Các thể thức chạy định hướng hay gặp
Mỗi thể thức hợp với một lứa tuổi và một kiểu địa hình. Chọn đúng thể thức cho buổi đầu giúp trẻ không nản.
| Thể thức | Cách chơi | Hợp với ai | Chỗ tổ chức |
|---|---|---|---|
| Theo tuyến | Đi đủ các điểm theo thứ tự cố định, tính giờ | Trẻ từ khoảng 10 tuổi đã quen bản đồ | Công viên, rừng thưa, đồi thấp |
| Tính điểm | Trong thời gian quy định, tự chọn điểm và thứ tự, điểm xa được nhiều điểm hơn | Người mới, nhóm học sinh, gia đình | Sân trường, công viên |
| Chạy nhanh khu đô thị | Tuyến ngắn trong khu nhà, sân, phố đi bộ, nhiều lựa chọn đường | Học sinh lớn thích tốc độ | Khuôn viên trường, khu đô thị yên tĩnh |
| Đi bộ định hướng | Như theo tuyến nhưng đi bộ, không tính giờ gắt | Trẻ nhỏ đi cùng cha mẹ, người mới | Công viên, đường mòn dễ |
| Theo cặp hoặc theo nhóm | Hai ba người dùng chung một bản đồ, cùng quyết định | Buổi đầu của mọi lứa tuổi | Bất kỳ đâu |
Với học sinh tiểu học, thể thức tính điểm theo nhóm là chuẩn hơn cả: không ai bị bỏ lại cuối hàng, nhóm tự chọn điểm vừa sức, và trẻ học được việc ước lượng thời gian để về đích đúng hạn.
Đọc màu trên bản đồ chạy định hướng
Bản đồ chạy định hướng có tỉ lệ lớn, nghĩa là rất chi tiết; bản đồ rừng thường khoảng một phần mười nghìn đến một phần mười lăm nghìn, bản đồ sân trường hay khu đô thị còn chi tiết hơn nhiều. Màu không chỉ để tả cảnh mà để nói chỗ nào chạy được, chỗ nào khó:
- Trắng: rừng thưa, chạy qua dễ. Người mới hay ngạc nhiên vì nghĩ trắng là đất trống.
- Vàng: đất trống, bãi cỏ, ruộng, nhìn xa được.
- Xanh lá, càng đậm càng khó đi: cây bụi rậm, rừng dày. Xanh đậm nhất gần như không xuyên qua được.
- Xanh dương: nước: hồ, ao, suối, đầm lầy.
- Nâu: đường đồng mức và các dạng địa hình như gò, hố, bờ đất.
- Đen: đá, vách đá, đường, lối mòn, nhà, hàng rào.
- Tím hoặc đỏ sẫm: phần ban tổ chức in đè lên: tam giác xuất phát, vòng tròn điểm kiểm tra, vòng kép ở đích.
Các đường kẻ song song chạy dọc bản đồ chỉ hướng bắc từ, dùng để đặt la bàn. Một bài tập nhỏ trước buổi chạy: đưa trẻ bản đồ, hỏi chỗ nào con sẽ chạy nhanh nhất, chỗ nào con nên đi vòng. Trẻ trả lời đúng là đã hiểu nửa môn này.
Bốn kỹ năng nền mà trẻ học được
Xoay bản đồ theo thực địa. Luôn giữ bản đồ sao cho con đường trên giấy chạy cùng chiều với con đường trước mặt. Khi rẽ thì xoay bản đồ, không xoay người quanh bản đồ. Đây là kỹ năng quan trọng nhất và cũng là kỹ năng trẻ hay bỏ nhất khi vội.
Giữ ngón cái ở chỗ mình đang đứng. Gấp bản đồ cho gọn, đặt ngón cái lên vị trí hiện tại và dời ngón cái theo mỗi đoạn đi. Ngẩng lên nhìn quanh rồi cúi xuống, trẻ biết ngay mình ở đâu trên giấy mà không phải dò lại từ đầu.
Chọn đường. Đường thẳng qua bụi rậm hay đường vòng theo lối mòn? Trẻ học cân nhắc khoảng cách với độ khó, một kiểu tư duy dùng được cả ngoài thể thao.
Dùng đường dẫn và điểm tấn công. Đi theo một vật dài dễ nhận như bờ rào, con suối, lối mòn, rồi từ một điểm dễ thấy gần đích, thường gọi là điểm tấn công, mới đi chậm và cẩn thận vào điểm kiểm tra. Đây là cách người đi rừng giỏi giảm sai số.
Lộ trình cho học sinh mới bắt đầu
Lộ trình dưới đây dành cho trẻ khoảng chín đến mười lăm tuổi, đi từ chỗ an toàn tuyệt đối tới địa hình thật. Mỗi bậc có thể mất vài buổi.
- Sơ đồ phòng học, sơ đồ nhà. Trẻ tìm đồ theo dấu trên sơ đồ để hiểu ý "nhìn từ trên xuống".
- Sân trường theo cặp, thể thức tính điểm. Điểm kiểm tra là mẩu giấy màu dán ở cột, ghế, gốc cây.
- Công viên có rào, theo tuyến ngắn. Sáu đến tám điểm, mỗi điểm nằm cạnh một vật dễ thấy, có người lớn đứng ở vài chỗ giao nhau.
- Tập xoay bản đồ và giữ ngón cái cho thành thói quen, trước khi thêm la bàn.
- Thêm la bàn để giữ hướng ở đoạn không có lối mòn rõ.
- Rừng thưa hoặc đồi thấp, đi theo nhóm, có người tổ chức. Chỉ tham gia các buổi có ban tổ chức, giờ đóng đích và người đi thu dọn kiểm tra ai chưa về.
Mỗi bậc chỉ lên khi trẻ hoàn thành bậc dưới mà không phải hỏi người lớn. Nhiều phụ huynh nóng lòng cho con chạy rừng ngay, nhưng một lần lạc thật làm trẻ sợ môn này rất lâu.
An toàn trong các buổi chạy định hướng có trẻ em
Môn này an toàn nếu ban tổ chức làm đủ việc. Phụ huynh nên hỏi trước những điểm sau:
- Có giờ đóng đích không, và ai đi kiểm tra những người chưa về sau giờ đó?
- Mỗi trẻ có còi không, có được dặn quy tắc thổi ba hồi khi lạc hoặc bị thương không?
- Có bắt buộc báo tên ở đích, kể cả khi bỏ cuộc giữa chừng không? Đây là luật quan trọng nhất của mọi giải: ai không qua đích là coi như còn ở ngoài.
- Khu chạy có ranh giới tự nhiên như đường lớn, hàng rào, con sông, để trẻ đi lạc vẫn bị chặn lại?
- Có chỗ nào cấm vào như vách đá, khu tư nhân, rừng đặc dụng, được đánh dấu rõ trên bản đồ không?
- Có nước uống ở đích và ở điểm giữa đường khi trời nắng không?
Trẻ tham gia lần đầu nên chạy theo cặp. Dặn trẻ một nguyên tắc dễ nhớ: không tìm thấy điểm trong mười phút thì quay về đoạn đường hay mốc gần nhất mình chắc chắn, đọc lại bản đồ từ đó. Còn không chắc mình đang ở đâu thì đi về phía ranh giới đã được dặn, hoặc đứng yên thổi còi.
Chuẩn bị cho buổi chạy đầu tiên của con
Một buổi chạy định hướng dành cho người mới thường kéo dài hai ba tiếng tính cả phần hướng dẫn. Danh sách dưới giúp trẻ không bị khó chịu vì những thứ nhỏ:
- Quần dài mỏng, áo có tay. Cỏ tranh, gai mây, côn trùng ở rừng thưa và bãi cỏ cao làm trầy chân tay nếu mặc quần đùi.
- Giày đế bám, đã đi quen. Không mang giày mới mua hôm trước; phồng chân sau ba mươi phút là trẻ mất hứng cả buổi.
- Đồng hồ đơn giản. Để trẻ biết còn bao nhiêu phút trước giờ đóng đích, nhất là ở thể thức tính điểm.
- Túi nhựa trong đựng bản đồ. Mồ hôi và sương làm giấy nhũn rất nhanh.
- Còi, chai nước nhỏ, mũ. Ba món này nhẹ mà dùng tới thường xuyên hơn người ta nghĩ.
- Đến sớm nửa tiếng. Để trẻ nghe phần hướng dẫn luật, xem thử bản đồ mẫu và hỏi những gì chưa hiểu.
Trước buổi, cho trẻ xem lại phần màu bản đồ và tập xoay một tấm sơ đồ công viên ở nhà. Trẻ hiểu luật rồi mới vào sân thì buổi đầu là buổi vui; trẻ vừa chạy vừa phải học luật thì buổi đầu dễ thành buổi cuối.
Áp vào nhà mình: con có hợp với môn này không
Minh mười hai tuổi, chạy không nhanh, đá bóng hay bị bạn chê. Lần đầu chạy định hướng ở công viên theo cặp, Minh về đích thứ ba trong lớp vì chọn đường vòng theo lối mòn trong khi các bạn chạy nhanh lao thẳng vào bụi rậm rồi kẹt lại. Đó là kiểu trẻ thường thích môn này: trẻ thích suy nghĩ, thích tự quyết, không cần là đứa chạy nhanh nhất.
Với trẻ ham vận động, môn này cho thêm phần đầu óc vào việc chạy. Với trẻ ít vận động, nó cho một lý do để ra ngoài trời mà không bị so tốc độ với bạn. Trẻ hay lo âu thì nên bắt đầu ở sân trường, theo nhóm, để có cảm giác thành công trước khi gặp chỗ khó.
Cách thử đơn giản nhất là tự làm một buổi tính điểm ở công viên gần nhà với sáu tám điểm, cả nhà làm một đội. Nếu con hỏi "lần sau chơi ở đâu", con đã sẵn sàng tham gia một buổi do câu lạc bộ hoặc nhà trường tổ chức.
Câu hỏi thường gặp
Chạy định hướng có bắt buộc phải dùng la bàn không?
Không. Ở các tuyến dành cho người mới và trẻ em, chỉ cần bản đồ và kỹ năng xoay bản đồ theo thực địa. La bàn giúp giữ hướng ở đoạn không có lối mòn, nên thường được thêm vào khi trẻ đã quen đọc bản đồ.
Trẻ mấy tuổi thì chạy định hướng được?
Trẻ khoảng bảy tám tuổi đã đi bộ định hướng ở sân trường theo cặp được. Từ khoảng mười tuổi, nhiều trẻ chạy được tuyến ngắn trong công viên. Rừng thưa nên để khi trẻ đã thạo bản đồ, đi cùng nhóm và có ban tổ chức.
Bản đồ chạy định hướng khác bản đồ du lịch thế nào?
Bản đồ chạy định hướng rất chi tiết, vẽ cả tảng đá, bụi cây, gò đất, và dùng màu để báo chỗ chạy dễ hay khó. Bản đồ du lịch chủ yếu vẽ đường đi và địa điểm, không đủ chi tiết để tìm một điểm nhỏ trong rừng.
Nếu trẻ không tìm được điểm kiểm tra thì sao?
Trẻ quay về mốc gần nhất mình chắc chắn, đọc lại bản đồ và đi lại chậm hơn. Nếu quá lâu vẫn không thấy, trẻ bỏ điểm đó và đi tiếp hoặc về đích, nhưng phải báo tên ở đích để ban tổ chức biết trẻ đã về.
Chạy định hướng có nguy hiểm không?
Rủi ro chính là té ngã, côn trùng đốt, nắng nóng và lạc. Ở buổi có tổ chức tốt, có giờ đóng đích, có còi, khu chạy có ranh giới và mọi người phải báo tên ở đích, rủi ro thấp. Phụ huynh nên hỏi ban tổ chức những điểm này trước.
Con không thích chạy thì có học chạy định hướng được không?
Được. Ở thể thức đi bộ định hướng hay tính điểm theo nhóm, tốc độ không quan trọng bằng đọc bản đồ và chọn đường. Nhiều trẻ không giỏi chạy lại làm rất tốt vì bình tĩnh và cẩn thận hơn.