Cắm một cọc thẳng trên đất phẳng, đặt một hòn sỏi ở đầu bóng, chờ mười lăm đến hai mươi phút rồi đặt hòn thứ hai ở đầu bóng mới: đường nối từ hòn đầu sang hòn sau chạy gần đúng từ tây sang đông. Đứng với hòn thứ nhất bên trái, hòn thứ hai bên phải, bạn đang nhìn về phía bắc. Cách này đúng ở mọi nơi có nắng, kể cả Việt Nam, vì đầu bóng luôn trượt ngược chiều đi của mặt trời.
Cái cần biết thêm là sai số: quanh tháng 3 và tháng 9, làm cẩn thận thường lệch không quá khoảng mười độ; giữa mùa hè hay giữa mùa đông, đường nối có thể lệch nhiều hơn, nhất là khi làm sáng sớm hoặc chiều muộn. Phần dưới hướng dẫn từng bước, cách chọn cọc và chỗ đất, cách làm phiên bản chính xác hơn khi bạn có vài giờ ở trại, và những lỗi khiến hai hòn sỏi chỉ sai hướng.
Các bước làm, từ cắm cọc đến kẻ đường bắc nam
Làm lần đầu sẽ mất khoảng hai mươi lăm phút, quen tay thì gần đúng bằng thời gian chờ. Chuẩn bị một cọc dài chừng một mét, hai hòn sỏi hoặc hai que nhỏ, và một chỗ đất phẳng không bị tán cây che trong suốt thời gian chờ.
- Cắm cọc. Cắm chắc cọc xuống đất, đủ sâu để gió không lay. Cọc hơi nghiêng cũng không sao với cách này, miễn nó đứng yên cho tới lúc đánh dấu lần hai.
- Đánh dấu lần một. Đặt hòn sỏi thứ nhất đúng chỗ đầu bóng, chỗ bóng nhọn nhất. Ghi giờ vào điện thoại hoặc nhớ kim đồng hồ.
- Chờ. Chờ ít nhất mười lăm phút, tốt hơn là hai mươi đến ba mươi phút. Đầu bóng càng đi xa, đường nối càng ít bị ảnh hưởng bởi chỗ bạn đặt sỏi lệch vài phân.
- Đánh dấu lần hai. Đặt hòn sỏi thứ hai đúng đầu bóng mới. Không xê dịch cọc, không chạm vào hòn thứ nhất.
- Kẻ đường đông tây. Kẻ một vạch thẳng nối hai hòn và kéo dài ra hai phía. Hòn thứ nhất là phía tây, hòn thứ hai là phía đông.
- Ra bắc nam. Đứng sao cho hòn thứ nhất bên tay trái, hòn thứ hai bên tay phải, mặt bạn nhìn về bắc, lưng quay về nam. Kẻ thêm một vạch vuông góc nếu muốn để lại dấu cho cả nhóm.
- Gắn vào mốc. Nhìn theo hướng cần đi, chọn một gốc cây lạ, một mỏm đá hay một khe núi ở xa làm mốc, rồi mới nhổ cọc.
Bước cuối là bước người mới hay bỏ. Vạch trên đất chỉ dùng được ở đúng chỗ ấy; muốn mang hướng theo khi đi, bạn phải chuyển nó sang một vật thật ở xa.
Vì sao đầu bóng chỉ được đường đông tây
Mặt trời đi trên trời từ đông sang tây, nên bóng của cọc quay ngược lại, từ tây sang đông. Trong mười lăm hay hai mươi phút, đầu bóng vạch một đoạn cong rất ngắn mà ta coi như thẳng, và đoạn ấy chạy gần song song với đường đông tây. Đó là lý do hòn sỏi đặt trước luôn nằm phía tây hòn sỏi đặt sau, dù bạn ở bán cầu bắc hay bán cầu nam.
Chữ "gần" là chỗ sinh ra sai số. Đường đầu bóng chỉ thẳng đúng đông tây vào hai dịp xuân phân, thu phân. Những ngày khác, đầu bóng vẽ một đường cong; nếu bạn chỉ lấy một đoạn ngắn của đường cong ấy vào buổi sáng sớm hay chiều muộn, đoạn đó có thể chéo đi đáng kể. Ở Việt Nam vào mùa hè, mặt trời đi rất cao và chạy qua gần đỉnh đầu, bóng giữa trưa ngắn và quay nhanh, nên đoạn đo quanh trưa ngắn và khó đặt sỏi cho chính xác.
Vì vậy, cách đơn giản nhất để giảm sai số là làm đối xứng quanh giữa trưa: đặt hòn thứ nhất trước trưa thật một lúc, hòn thứ hai sau trưa thật đúng chừng ấy thời gian. Phiên bản chính xác hơn ở mục sau làm đúng ý ấy, chỉ là cẩn thận hơn.
Chọn cọc, chọn đất, chọn giờ
Cọc dài thì bóng dài. Cọc một mét cho bóng đủ dài để đầu bóng đi được vài phân trong mười lăm phút. Gậy đi bộ dựng ngược, cành cây thẳng đã tỉa lá, hay cán ô đều dùng được. Nếu chỉ có que ngắn chừng ba mươi phân, chờ lâu gấp đôi.
Đầu cọc nhọn thì bóng nét. Đầu cọc bè ra cho bóng nhoè, đặt sỏi lệch một hai phân là bình thường. Buộc một chiếc lá gập nhọn hoặc gọt đầu cọc cho thon lại.
Đất phải phẳng và ngang. Mặt đất dốc làm bóng dài ra về phía thấp, đường nối hai hòn sỏi sẽ xoay theo độ dốc. Cát bờ sông, bãi đất trống, mặt tảng đá bằng là chỗ tốt; sườn đồi thì nên tìm một bậc đất bằng.
Giờ tốt nhất là giữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều. Khoảng 9 giờ hoặc 15 giờ, bóng đủ dài mà đầu bóng đi đủ nhanh. Sáng sớm và chiều muộn, bóng quá dài và nhạt, đầu bóng rất khó thấy trên cỏ.
Cần nắng thật, không phải trời sáng. Khi mây đi qua, bóng mờ đi rồi mất. Nếu bóng biến mất lúc đang chờ, đừng đoán chỗ đặt hòn thứ hai; chờ nắng lại rồi đặt, ghi giờ thực tế.
Phiên bản chính xác hơn khi ở trại: bóng bằng nhau sáng và chiều
Khi nhóm cắm trại một chỗ cả ngày và cần một đường bắc nam đáng tin để đối chiếu la bàn, dùng cách này. Nó tốn vài giờ nhưng hầu như không cần dụng cụ.
- Buổi sáng, khoảng 9 đến 10 giờ, cắm cọc thẳng đứng trên đất phẳng. Đánh dấu đầu bóng bằng một que nhỏ.
- Buộc một sợi dây vào chân cọc, căng tới que vừa cắm, rồi lấy đầu dây vạch một vòng cung quanh cọc. Bán kính vòng cung bằng đúng chiều dài bóng lúc ấy.
- Để yên. Bóng sẽ ngắn lại tới gần trưa, rồi dài ra trở lại vào buổi chiều.
- Theo dõi từ khoảng 14 giờ. Khi đầu bóng chạm lại vòng cung ở phía bên kia, cắm que thứ hai đúng điểm ấy.
- Nối hai que: đó là đường đông tây, que buổi sáng ở phía tây. Đường thẳng từ chân cọc vuông góc với đường nối là trục bắc nam.
Cách này chính xác vì hai lần đo đối xứng quanh giữa trưa thật, nên phần cong của đường đầu bóng triệt tiêu. Lỗi hay gặp là cọc bị nghiêng dần trong ngày do đất mềm, hoặc dây bị chùng khi vạch cung. Kiểm cọc đứng bằng một sợi dây buộc hòn đá thả song song với cọc.
Sai số theo mùa và giờ làm
Bảng dưới là tầm sai số thường gặp khi làm cách hai hòn sỏi trong khoảng hai mươi phút, cọc một mét, đất phẳng. Đây là ước lượng thực hành, không phải số đo chính xác cho từng nơi.
| Thời điểm | Sai số thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quanh tháng 3 và tháng 9, giữa buổi | Khoảng 5 độ hoặc ít hơn | Lúc dễ làm nhất |
| Mùa hè hoặc mùa đông, đối xứng quanh trưa | Vẫn nhỏ, vài độ | Chỉ cần biết giữa trưa thật là khoảng mấy giờ |
| Mùa hè hoặc mùa đông, sáng sớm hay chiều muộn | Có thể trên 10 độ, đôi khi hơn 15 độ | Đoạn cong của đường đầu bóng chéo rõ |
| Mùa hè, sát giữa trưa | Khó nói, đầu bóng rất gần chân cọc | Bóng ngắn, đặt sỏi lệch một phân là lệch nhiều độ |
| Mây qua lại trong lúc chờ | Không dùng được nếu đặt sỏi theo đoán | Chờ nắng, ghi giờ thật |
Mười độ nghe nhỏ, nhưng đi thẳng một cây số với hướng lệch mười độ thì bạn trượt sang ngang khoảng một trăm bảy mươi mét. Trong rừng thưa có mốc lớn, chừng đó vẫn tìm lại được lối; trong rừng rậm không mốc thì là khác biệt giữa gặp suối và đi song song với nó.
Lỗi hay gặp khi làm bóng cọc và cách sửa
Phần lớn các lần bóng cọc chỉ sai không do phương pháp, mà do một chi tiết nhỏ trong lúc làm. Đối chiếu bảng dưới mỗi khi kết quả của bạn cãi với la bàn hay với địa hình.
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đặt nhầm thứ tự, quên hòn nào đặt trước | Đảo ngược đông và tây, đi về hướng ngược hẳn | Hòn đầu dùng sỏi, hòn sau dùng que; hoặc vạch số một, số hai bên cạnh |
| Chờ quá ngắn, chỉ năm phút | Hai dấu cách nhau vài phân, lệch một phân là lệch nhiều độ | Chờ tối thiểu mười lăm phút, tốt nhất hai mươi đến ba mươi |
| Làm trên sườn dốc | Đường nối xoay theo độ dốc của đất | Tìm mặt đá bằng, bãi cát, hoặc san một ô đất nhỏ |
| Đặt sỏi ở chỗ bóng nhoè thay vì đầu bóng nét | Sai vài phân mỗi lần đặt | Gọt đầu cọc cho nhọn, nhìn sát mặt đất khi đặt |
| Gió làm cọc lắc, hoặc có người vấp phải | Hai dấu không cùng một gốc, kết quả vô nghĩa | Cắm sâu, chèn đá quanh chân, cử một người canh |
| Kẻ xong vạch rồi đi luôn, không chọn mốc | Mười phút sau không ai nhớ hướng nào là bắc | Chọn mốc xa theo hướng cần đi trước khi nhổ cọc |
Một thói quen tốt cho nhóm: người làm bóng cọc đọc kết quả to lên, một người khác kiểm bằng la bàn hoặc bằng vị trí mặt trời. Hai người cùng gật đầu thì mới chọn mốc và lên đường.
Áp vào chuyến đi: gia đình chị Lan bên bãi sông
Gia đình chị Lan dã ngoại hai ngày bên một bãi sông ở vùng trung du, cắm lều trên bãi cát, có hai đứa con mười và mười hai tuổi. Chị muốn các con biết đường về trại nếu đi nhặt củi lạc khỏi tầm nhìn. Buổi sáng đầu tiên, cả nhà làm cách hai hòn sỏi: bọn trẻ cắm gậy, đặt sỏi, chờ hai mươi phút, rồi tự kẻ đường đông tây trên cát.
Hôm ấy là tháng 6, sáng khoảng 8 giờ, và vạch của bọn trẻ lệch so với la bàn của chị chừng mười hai độ. Thay vì sửa ngay, chị cho các con làm lại vào buổi chiều theo cách bóng bằng nhau. Vạch chiều khớp la bàn trong khoảng hai ba độ. Bài học lũ trẻ nhớ không phải con số, mà là: cùng một cây gậy, làm khác giờ ra khác kết quả.
Chị cũng đặt luật: không ai đi khỏi chỗ nhìn thấy lều mà không mang còi, và nếu không thấy lều thì đứng yên, thổi ba tiếng còi, chờ người lớn tới. Bóng cọc là để hiểu hướng, còn luật đứng yên mới là thứ giữ trẻ an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Hòn sỏi đặt trước nằm ở phía nào?
Hòn sỏi đặt trước luôn nằm ở phía tây, hòn đặt sau ở phía đông, vì đầu bóng trượt ngược chiều đi của mặt trời. Điều này đúng ở mọi nơi có nắng, kể cả ở Việt Nam.
Phải chờ bao lâu giữa hai lần đánh dấu?
Ít nhất mười lăm phút, tốt hơn là hai mươi đến ba mươi phút. Chờ lâu thì đầu bóng đi xa hơn, sai số do đặt sỏi lệch vài phân sẽ nhỏ đi đáng kể.
Cọc bị nghiêng thì có làm sai kết quả không?
Với cách đánh dấu đầu bóng hai lần, cọc hơi nghiêng không làm sai, miễn nó đứng yên suốt lúc chờ. Với cách bóng ngắn nhất giữa trưa hay bóng bằng nhau thì cọc phải thẳng đứng.
Vì sao làm cách bóng cọc vào mùa hè hay bị lệch?
Vì đường đầu bóng chỉ thẳng đông tây vào quanh tháng 3 và tháng 9. Mùa hè, nhất là sáng sớm hay chiều muộn, đoạn đo được là một khúc cong chéo nên đường nối có thể lệch trên mười độ.
Không có cọc thì dùng gì để làm bóng?
Gậy đi bộ, cành cây thẳng đã tỉa lá, cán ô hay một chiếc cọc lều đều dùng được. Vật càng cao bóng càng dài, càng dễ đặt dấu chính xác; que ngắn thì phải chờ lâu hơn.
Trời có mây đi qua trong lúc chờ thì làm sao?
Không đặt hòn sỏi theo phỏng đoán. Chờ nắng trở lại rồi mới đặt hòn thứ hai và ghi giờ thật. Nếu trời u ám cả buổi, chuyển sang la bàn hoặc định vị bằng điện thoại.