Khi sương mù trùm xuống lúc đang ở trên thuyền nhỏ ven bờ, việc đầu tiên là dừng lại vài giây để đọc hướng la bàn về phía đất liền, rồi giảm tốc, giữ cả nhóm sát nhau và đi về bờ theo hướng ấy với tốc độ chậm, nghe sóng và tiếng động trên bờ để xác nhận. Đừng cố tìm lại đúng bến cũ ngay trong sương; về được tới vùng nước gần bờ an toàn đã là thắng.
Phần lớn rủi ro trong sương không phải là lạc ra khơi xa, mà là va vào đá, vào thuyền khác, hoặc đi vòng tròn rất lâu mà tưởng mình đang đi thẳng. Bài dưới đây dành cho người đi thuyền chèo, thuyền câu nhỏ, kayak ven bờ trong ngày: việc chuẩn bị trước khi ra, năm phút đầu khi sương xuống, cách giữ hướng, cách nghe, và khi nào nên neo chờ thay vì đi tiếp.
Sương mù trên biển đến thế nào và vì sao nguy hiểm với thuyền nhỏ
Ven biển phía Bắc và Bắc Trung Bộ, sương mù hay xuất hiện vào cuối đông và đầu xuân, nhất là sáng sớm, khi không khí ẩm ấm đi qua mặt nước lạnh hơn. Có sáng trời vẫn quang ở bãi, ra cách bờ một hai cây số thì gặp một dải sương mỏng nằm trên mặt nước, và chỉ trong mười lăm phút dải ấy dày lên, che cả núi lẫn bờ.
Với tàu lớn, sương mù là chuyện của ra đa và còi. Với thuyền nhỏ, người lái chỉ có mắt, tai và cái la bàn nếu có mang. Mất mốc bờ, người chèo rất nhanh mất cảm giác hướng: mặt nước xám, trời xám, sóng lăn tăn đều mọi phía. Thí nghiệm nhiều lần cho thấy người không có mốc sẽ dần đi vòng, vì một tay khoẻ hơn tay kia, vì gió đẩy mũi thuyền, vì sóng đánh xiên.
Nguy hiểm thứ hai là tàu thuyền khác. Trong sương, tàu cá lớn đi luồng ra vào cảng không nhìn thấy kayak hay thuyền chèo nhỏ, và ra đa của họ cũng khó bắt được một vỏ nhựa thấp sát mặt nước. Vì vậy nguyên tắc là tránh xa luồng tàu, giữ sát bờ hơn bình thường, và làm cho mình nghe được nếu không nhìn được.
Chuẩn bị trước khi ra, để sương xuống không trở tay
Phần lớn việc định hướng trong sương được làm trên bờ, trước khi xuống thuyền. Mười phút chuẩn bị dưới đây quyết định bạn có hướng để đi hay không:
- Đọc và ghi hướng về bờ. Đứng ở bến, nhìn ra chỗ định tới, đọc góc phương vị bằng la bàn rồi cộng hoặc trừ một trăm tám mươi độ để có hướng quay về. Ghi cả hai số lên một mảnh băng dính dán cạnh chỗ ngồi.
- Nhớ hình dạng đường bờ. Bờ chạy theo hướng nào, đất liền nằm phía nào. Tuỳ đoạn bờ, đất liền có thể nằm phía tây, phía bắc hay phía đông; chỉ cần biết điều ấy là đã có hướng về tổng quát.
- Xem dự báo và hỏi người đi biển địa phương xem sáng nay có hay mù không, mù thường tan lúc mấy giờ.
- Mang còi và đèn. Mỗi người một còi buộc vào áo phao, một đèn pin chống nước. Thuyền chèo ra khơi lúc sáng sớm mùa xuân mà thiếu hai món này là thiếu thứ cơ bản.
- Đánh dấu bến trong định vị điện thoại và tải bản đồ ngoại tuyến vùng biển ấy, vì ngoài khơi gần bờ sóng điện thoại chập chờn.
- Báo người ở bến giờ chậm nhất sẽ về, và hẹn nếu sương dày thì họ đứng ở bến thổi còi hoặc gõ vật kim loại theo nhịp để làm mốc âm thanh.
Bác Tư đi câu ven bờ đã hơn mười năm vẫn dán một mảnh băng dính ghi hai con số hướng đi, hướng về lên mạn thuyền mỗi sáng. Bác bảo: hôm nào cũng thừa, cho đến cái hôm nó cứu mình.
Năm phút đầu khi sương trùm xuống
Năm phút đầu quyết định phần lớn chuyện sau đó. Người mới hay làm điều ngược lại: tăng tốc để "chạy kịp ra khỏi sương". Các bước nên làm theo đúng thứ tự:
- Dừng chèo hoặc giảm máy. Nhìn quanh lần cuối khi còn thấy được một vật gì: mép núi, mũi đất, một hòn đá. Ghi nhận nó nằm ở hướng nào so với mũi thuyền.
- Lấy la bàn, đọc ngay hướng về bờ đã ghi từ trước. Nếu chưa ghi, dùng hướng của vật cuối cùng bạn nhìn thấy trên bờ.
- Gọi cả nhóm lại sát nhau, trong tầm nói chuyện. Hai thuyền kayak có thể buộc dây mỏng vào nhau nếu sóng nhỏ. Đếm đủ người.
- Mở định vị trên điện thoại, xem vị trí so với bờ và luồng tàu. Lưu một điểm tại vị trí hiện tại. Rồi cất điện thoại lại vào túi chống nước, đừng cầm suốt.
- Quyết định: về bờ gần nhất theo la bàn, hay neo chờ. Nếu đang gần bờ, nước nông, không có đá ngầm, về bờ là hợp lý. Nếu đang ở giữa luồng hoặc gần ghềnh đá, có khi neo chờ sương tan an toàn hơn.
- Báo cho người ở bến bằng tin nhắn hoặc cuộc gọi ngắn: đang ở đâu, định làm gì, mấy giờ sẽ liên lạc tiếp.
Sau năm phút ấy, mọi người trong nhóm biết hướng đi, biết nhau ở đâu, và người ở bờ biết chuyện. Đó là toàn bộ điều kiện để đi tiếp an toàn.
Giữ hướng khi không còn thấy gì
Đọc la bàn rồi nhìn sóng. Không ai cầm la bàn nhìn liên tục được khi đang chèo. Đọc hướng, rồi để ý sóng đang đánh vào mũi thuyền từ phía nào, ví dụ chếch trái. Giữ góc sóng ấy, cứ vài chục nhịp chèo lại kiểm la bàn một lần. Sóng ổn định trong vài phút nên là mốc tạm khá tốt, nhưng gió đổi thì sóng đổi theo.
Người đi trước, người đọc la bàn đi sau. Với thuyền đôi hoặc nhóm hai thuyền, người ngồi sau đọc la bàn và hô "trái chút", "phải chút", người trước chỉ việc chèo đều. Cách này đỡ mỏi mắt và chính xác hơn để một người vừa chèo vừa nhìn.
Đi chậm, đi đều. Tốc độ chậm giúp bạn có thời gian dừng khi bất ngờ thấy đá hoặc thuyền khác. Trong sương dày, tầm nhìn có khi chỉ vài chục mét, nghĩa là từ lúc thấy vật cản đến lúc chạm vào chỉ còn vài giây nếu đi nhanh.
Đếm thời gian. Bạn biết mình cách bờ khoảng một cây số và chèo chừng bốn cây số một giờ, thì sau khoảng mười lăm phút nên bắt đầu nghe tiếng sóng vỗ bờ. Quá hai mươi lăm phút vẫn chưa nghe gì, dừng lại, kiểm định vị, có thể bạn đang đi song song với bờ.
Nhắm lệch chủ ý khi tìm bến. Nếu bến nằm ở một điểm trên bờ dài, đừng nhắm thẳng vào bến. Nhắm lệch hẳn sang một bên, ví dụ bên phải, để khi chạm bờ bạn biết chắc bến nằm ở bên trái và chỉ việc men theo bờ mà tìm.
Luyện trên bờ trước mùa sương
Đi theo la bàn khi không nhìn thấy gì là kỹ năng phải tập, không đọc là biết. Một buổi chiều ở bãi cỏ rộng hoặc bãi biển vắng là đủ cho bài tập sau:
- Chọn một điểm xuất phát, cắm một cái que. Đọc la bàn một hướng bất kỳ, ví dụ hướng đông bắc.
- Đội mũ sụp xuống hoặc nhìn xuống chân chỉ để thấy mặt đất trước mặt, đi hai trăm bước theo hướng ấy, chỉ được nhìn la bàn.
- Dừng lại, cắm que thứ hai. Đọc hướng ngược lại, đi đúng hai trăm bước trở về mà vẫn chỉ nhìn la bàn.
- Đo khoảng cách từ chỗ bạn dừng đến que xuất phát. Người mới thường lệch nhiều mét; sau ba bốn lượt tập, độ lệch giảm rõ.
- Làm lại một lượt mà không nhìn la bàn, chỉ theo cảm giác. So độ lệch hai lượt, bạn sẽ hiểu vì sao trong sương không thể tin cảm giác.
Trên thuyền, bài tập tương ứng là chèo ra giữa hồ, nhắm mắt người chèo trước, người sau đọc la bàn và hô hướng. Một buổi tập như vậy giúp cả hai quen nhịp hô và chỉnh trước khi phải làm thật trên biển.
Nghe trong sương: âm thanh nào giúp được, âm thanh nào đánh lừa
Trong sương, tai làm việc của mắt, nhưng tai rất kém trong việc đoán hướng và khoảng cách. Sương làm âm thanh nghe gần hơn, dội lại, đôi khi như đến từ phía khác hẳn. Bảng sau giúp phân loại:
| Âm thanh | Cho biết điều gì | Mức tin cậy | Cách dùng |
|---|---|---|---|
| Sóng vỗ bờ cát đều đặn | Bờ cát ở gần, nước nông dần | Khá | Đi chậm lại, chuẩn bị cập |
| Sóng đập và tung bọt mạnh | Ghềnh đá, mũi đá | Khá | Tránh xa, đi men ra ngoài rồi tìm chỗ cập khác |
| Máy tàu nổ đều, to dần | Có tàu đang tới gần | Cao về khoảng cách, thấp về hướng | Thổi còi, rọi đèn, tránh ra phía bờ |
| Tiếng gà, tiếng chó, tiếng xe máy | Khu dân cư trên bờ | Trung bình | Xác nhận hướng đất liền, không dùng để nhắm bến |
| Còi, tiếng gõ theo nhịp hẹn từ bến | Bến xuất phát | Trung bình | Dừng chèo vài giây để nghe rõ rồi chỉnh hướng |
| Tiếng nói của người cùng nhóm | Vị trí thuyền bạn | Cao trong khoảng gần | Gọi tên nhau theo lượt để giữ cụm |
Mẹo nghe: dừng chèo hoàn toàn, mọi người im lặng mười giây, quay đầu chậm sang hai bên. Tiếng nước từ mái chèo của chính mình là thứ át mọi âm thanh khác. Ba lượt dừng nghe như vậy trên đường về thường đủ để xác định đất liền.
Khi nào nên neo chờ sương tan, và khi nào gọi trợ giúp
Không phải lúc nào cũng nên về. Neo chờ là lựa chọn tốt khi bạn đang ở vùng nước nông có đáy cát, xa luồng tàu, biển êm, còn nhiều thời gian trong ngày, và sương có dấu hiệu sẽ tan khi nắng lên. Sương sáng sớm ven biển nhiều khi tan sau một hai giờ. Ngồi yên, giữ ấm, thổi còi theo nhịp mỗi vài phút để thuyền khác biết có người.
Không nên neo chờ khi bạn đang ở gần ghềnh đá, khi gió và sóng đang lên, khi có người trong nhóm lạnh run, say sóng nặng hoặc hoảng, hoặc khi trời đã về chiều. Lúc ấy về bờ gần nhất theo la bàn, dù không phải bến cũ, là hợp lý hơn.
Gọi trợ giúp không cần đợi đến khi thật nguy. Nếu nhóm không xác định được vị trí, điện thoại không định vị được, có người bị thương, hoặc thuyền bắt đầu ngập nước, gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn 112, nói rõ số người, màu thuyền, vị trí cuối cùng biết được và hướng đã đi. Báo cả người ở bến để họ liên hệ chính quyền xã ven biển. Trong lúc chờ, ở lại với thuyền, mặc áo phao, giữ mọi người sát nhau, dùng đèn và còi khi nghe tiếng máy tàu.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù trên biển thường tan lúc nào?
Sương sáng sớm ven biển thường mỏng dần khi nắng lên và gió đổi, nhiều hôm tan trong vài giờ đầu buổi sáng. Nhưng có những đợt kéo dài cả ngày, nên đừng lên kế hoạch dựa vào giả định sương sẽ tan đúng giờ.
Không có la bàn thì làm sao biết hướng về bờ trong sương?
Dựa vào hướng sóng lúc còn thấy bờ, vị trí mặt trời mờ qua sương nếu có, tiếng động từ đất liền và định vị trên điện thoại. Các cách này kém tin cậy hơn la bàn nhiều, nên la bàn nhỏ là món nên có trên mọi thuyền ra biển.
Có nên tăng tốc để thoát nhanh khỏi vùng sương không?
Không. Đi nhanh trong sương làm bạn không kịp tránh đá và thuyền khác, lại dễ đi lệch hướng xa hơn trước khi nhận ra. Giảm tốc, giữ hướng la bàn, dừng nghe định kỳ mới là cách an toàn.
Làm sao để tàu khác biết có thuyền nhỏ trong sương?
Thổi còi theo nhịp đều mỗi vài phút, rọi đèn về phía có tiếng máy, mặc áo phao màu sáng. Tránh xa luồng tàu ra vào cảng và giữ thuyền ở vùng nước nông gần bờ, nơi tàu lớn không đi vào.
Định vị điện thoại có chính xác trên biển không?
Trên biển thoáng, định vị vệ tinh của điện thoại thường khá tốt, sai lệch vài mét đến vài chục mét. Vấn đề là pin, nước và sóng điện thoại để gửi vị trí. Dùng nó để kiểm tra định kỳ, giữ máy khô và ấm trong túi chống nước.