Cách dạy trẻ xác định phương hướng bằng mặt trời dễ hiểu nhất là để trẻ tự ghi lại bóng của một cây cọc trong cả một ngày ở sân nhà. Cuối ngày, các viên sỏi đánh dấu đầu bóng xếp thành một đường cong: chạy từ phía tây sang phía đông, ngắn nhất vào khoảng giữa trưa. Từ đường cong đó, trẻ tự rút ra hướng đông tây, và hiểu vì sao mẹo "mặt trời mọc đằng đông" chỉ đúng một phần.
Bài dưới đây gồm chuẩn bị, cách ghi theo giờ, cách đọc kết quả, những điều riêng của Việt Nam mà sách vở nước ngoài hay bỏ qua, và cách rút thí nghiệm thành mẹo hai lần đánh dấu để dùng khi đi dã ngoại. Phù hợp với trẻ khoảng tám đến mười hai tuổi; trẻ nhỏ hơn làm phụ tá đặt sỏi.
Trước khi làm: bốn điều trẻ cần biết
Không bao giờ nhìn thẳng vào mặt trời. Kể cả lúc sáng sớm hay qua kính râm. Cả thí nghiệm chỉ nhìn bóng, không nhìn mặt trời. Nhắc điều này trước tiên và nhắc lại mỗi lần trẻ ngẩng lên.
Mặt trời không mọc đúng chính đông mỗi ngày. Khoảng tháng ba và tháng chín, mặt trời mọc gần chính đông. Mùa hè mọc lệch về phía đông bắc, mùa đông lệch về phía đông nam. Đây là chỗ nhiều người lớn vẫn nghĩ sai.
Bóng luôn nằm phía ngược với mặt trời. Mặt trời ở phía đông thì bóng đổ về phía tây. Trẻ đã chơi trò dẫm bóng hồi nhỏ sẽ nhớ ra ngay; trẻ chưa chơi thì cho đứng ngoài nắng nhìn bóng mình trước khi bắt đầu.
Kết quả là của con, không phải của sách. Nói với trẻ rằng hôm nay con là nhà khoa học: con ghi đúng những gì thấy, kể cả khi nó khác điều con nghĩ. Câu này quan trọng vì nếu làm vào mùa hè, kết quả của trẻ sẽ khác mẹo trong sách, và trẻ cần dám tin vào số đo của mình.
Chuẩn bị cho thí nghiệm một ngày
Chọn một ngày nắng ráo, ít mây, nghỉ học. Đồ cần có đều sẵn trong nhà:
- Một cây cọc thẳng cao khoảng một mét, như cán chổi hoặc đoạn tre, cắm thật đứng trên chỗ đất phẳng. Sân lát gạch thì dựng cọc trong xô cát.
- Mười hai viên sỏi hoặc nắp chai, có thể đánh số bằng phấn.
- Đồng hồ để báo giờ, sổ ghi chép và bút chì.
- Một sợi dây dài khoảng hai mét để đo độ dài bóng.
- Một chiếc la bàn để đối chiếu cuối ngày, nếu nhà có.
- Mũ, nước uống, và một chỗ ngồi trong bóng râm cho các lần chờ.
Chỗ dựng cọc phải có nắng từ khoảng tám giờ sáng tới bốn giờ chiều, không bị nhà hay cây che vào giữa buổi. Đi một vòng sân hôm trước để chọn chỗ. Sân chung cư, sân thượng, bãi cỏ công viên đều được, miễn là chỗ đó không ai dẫm qua làm xê dịch sỏi.
Cách ghi bóng theo giờ
Trẻ tự làm, người lớn chỉ đứng cạnh nhắc giờ.
- Tám giờ sáng: đặt viên sỏi số một đúng đầu bóng cọc. Đo độ dài bóng bằng sợi dây, ghi vào sổ.
- Cứ mỗi giờ đặt thêm một viên ở đầu bóng mới, ghi giờ và độ dài. Gần trưa, từ khoảng mười một giờ tới một giờ chiều, ghi mỗi mười lăm phút để bắt được lúc bóng ngắn nhất.
- Bốn giờ chiều: đặt viên cuối cùng.
- Nối các viên sỏi bằng phấn hoặc dây. Trẻ sẽ thấy chúng tạo thành một đường hơi cong.
- Kẻ một đường thẳng nối hai viên ghi cách đều giữa trưa, ví dụ viên tám giờ sáng và viên bốn giờ chiều. Đầu có viên buổi sáng là phía tây, đầu có viên buổi chiều là phía đông.
- Tìm viên sỏi có bóng ngắn nhất. Đường từ chân cọc tới viên đó là đường bắc nam.
Đến đây, cho trẻ đặt la bàn cạnh cọc để đối chiếu. Hai kết quả thường lệch nhau vài độ; giải thích rằng cả hai cách đều có sai số, và đó là chuyện bình thường của mọi phép đo ngoài trời.
Đọc kết quả: bóng ngắn nhất và giữa trưa
Hỏi trẻ: bóng ngắn nhất lúc mấy giờ? Thường trẻ đoán mười hai giờ, nhưng sổ ghi có thể cho thấy sớm hoặc muộn hơn, từ vài phút tới vài chục phút. Đó là vì giờ trên đồng hồ là giờ chung cho cả nước, còn giữa trưa thật của mặt trời tuỳ vào việc mình ở phía đông hay phía tây của đất nước, và lệch thêm một chút theo mùa.
Lúc bóng ngắn nhất, mặt trời đang ở điểm cao nhất trong ngày, gọi là giữa trưa mặt trời. Lúc này bóng chỉ dọc theo đường bắc nam. Ở nhiều nước xa xích đạo về phía bắc, bóng giữa trưa luôn chỉ về phía bắc. Việt Nam thì khác, và đây là phần thú vị nhất để kể cho trẻ.
Cuối cùng, cho trẻ so độ dài bóng buổi sáng với buổi trưa. Trẻ sẽ thấy bóng sáng dài gấp nhiều lần bóng trưa. Ý này dùng được ngoài đời: đi dã ngoại mà bóng mình còn dài là mặt trời còn thấp, dễ đoán hướng; giữa trưa bóng gần như nằm dưới chân, đoán hướng bằng mặt trời rất khó.
Cho trẻ lớn vẽ một biểu đồ đơn giản trong sổ: trục ngang là giờ, trục đứng là độ dài bóng. Các điểm sẽ tạo thành hình chữ U, đáy chữ U là giữa trưa mặt trời. Trẻ tự thấy được rằng bóng ngắn lại nhanh vào buổi sáng, chậm dần gần trưa rồi dài ra theo cùng nhịp ấy vào buổi chiều, một cách nhìn rất khác so với chỉ đọc con số.
Điều riêng của Việt Nam mà trẻ nên biết
Việt Nam nằm gần xích đạo, ở vĩ độ thấp, nên mặt trời giữa trưa lên rất cao. Bảng dưới tóm những hệ quả trẻ có thể tự thấy qua thí nghiệm nếu làm vào các tháng khác nhau.
| Thời gian trong năm | Mặt trời mọc | Bóng giữa trưa | Gợi ý cho trẻ |
|---|---|---|---|
| Khoảng tháng ba, tháng chín | Gần chính đông | Ngắn, chỉ về phía bắc | Tháng làm thí nghiệm dễ đọc nhất |
| Mùa hè, khoảng giữa năm | Lệch về đông bắc | Rất ngắn; có những tuần bóng trưa chỉ về phía nam | Làm lại thí nghiệm, so với lần trước |
| Mùa đông, khoảng cuối năm | Lệch về đông nam | Dài hơn, chỉ về phía bắc | Bóng trưa dài nhất trong năm |
| Những ngày bóng trưa gần như biến mất | Lệch về đông bắc | Cọc gần như không có bóng | Mỗi nơi có khoảng hai ngày như vậy trong năm |
Mặt trời đi qua đúng đỉnh đầu hai lần mỗi năm ở mọi nơi trên đất Việt Nam; giữa hai lần ấy, vào giữa trưa mặt trời ở hơi chếch về phía bắc nên bóng chỉ về phía nam. Ở các tỉnh phía bắc, quãng này ngắn, rơi vào khoảng giữa mùa hè; càng vào nam quãng này càng dài. Dặn trẻ: mẹo "giữa trưa bóng chỉ hướng bắc" là mẹo của nước khác, ở Việt Nam mùa hè phải cẩn thận.
Rút gọn thành mẹo hai lần đánh dấu khi đi dã ngoại
Không ai có cả ngày để chờ bóng. Từ thí nghiệm, rút ra cách nhanh mà người đi rừng hay dùng, trẻ tập ở sân trước rồi mang theo khi đi chơi:
- Tìm một cành thẳng, cắm đứng chỗ đất phẳng có nắng.
- Đặt một viên sỏi ở đầu bóng.
- Chờ khoảng mười lăm đến hai mươi phút, đặt viên thứ hai ở đầu bóng mới.
- Viên thứ nhất ở phía tây, viên thứ hai ở phía đông. Nối hai viên là đường đông tây.
- Đứng sao cho viên thứ nhất ở bên trái, viên thứ hai ở bên phải: trước mặt là phía bắc.
Mẹo này cho hướng gần đúng, sai số có thể từ vài độ tới hơn mười độ tuỳ mùa và giờ, kém nhất vào lúc gần trưa mùa hè khi bóng quá ngắn. Đủ để biết đại khái hướng đi, không đủ để thay la bàn. Còn cách dùng đồng hồ kim chỉ vào mặt trời mà sách hay nhắc thì ở vĩ độ thấp như Việt Nam rất dễ sai, không nên dạy trẻ như một cách chính.
Lỗi hay gặp khi làm thí nghiệm và cách sửa
Cọc nghiêng. Cọc nghiêng vài độ là đường cong lệch hẳn. Dựng cọc xong, nhìn từ hai phía vuông góc nhau, hoặc treo một vật nặng bằng sợi chỉ cạnh cọc để so. Cắm chặt để gió không làm cọc ngả dần trong ngày.
Sỏi bị xê dịch. Gà, chó, trẻ em hàng xóm, chổi quét sân đều có thể làm sỏi lệch. Đánh dấu thêm bằng phấn ngay dưới mỗi viên, ghi số giờ cạnh dấu.
Bỏ lỡ quãng gần trưa. Ghi mỗi giờ thì rất dễ trượt mất lúc bóng ngắn nhất. Từ khoảng mười một giờ tới một giờ chiều ghi dày hơn, mỗi mười lăm phút.
Đặt sỏi ở mép bóng mờ. Đầu bóng có viền nhoè. Dạy trẻ đặt sỏi ở chỗ bóng đậm vừa hết, và lần nào cũng đặt theo cùng một cách.
Trẻ chán giữa ngày. Thí nghiệm kéo dài cả ngày, trẻ không thể ngồi chờ. Đặt hẹn giờ trên đồng hồ, giữa các lần ghi cho trẻ chơi việc khác. Người lớn chỉ nhắc, không làm thay.
Áp vào nhà mình: làm thí nghiệm hai lần trong năm
Gia đình chị Lan làm thí nghiệm lần đầu vào một chủ nhật cuối tháng ba. Bé lớn đặt sỏi, bé nhỏ đọc giờ. Kết quả gọn đẹp: đường cong cân, bóng ngắn nhất chỉ về phía bắc, gần trùng với la bàn. Chị chụp ảnh cả sân sỏi từ ban công, dán vào sổ của con.
Chị hẹn con làm lại vào một chủ nhật giữa tháng sáu. Lần này bóng trưa ngắn tới mức bé lớn phải nằm sát đất mới đặt được sỏi, và bóng ngắn nhất lại nằm phía nam của cọc. Bé nhìn ảnh tháng ba, hỏi "sao lần này ngược". Câu hỏi ấy đáng giá hơn mọi lời giảng, vì từ đó bé hiểu mặt trời đổi đường đi theo mùa.
Gợi ý: làm hai lần, một lần quanh tháng ba hoặc tháng chín, một lần giữa mùa hè hoặc giữa mùa đông. Lưu ảnh và sổ ghi, để trẻ tự so. Trẻ lớn có thể vẽ lại hai đường cong trên cùng một tờ giấy theo tỉ lệ.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời có mọc đúng hướng đông không?
Chỉ gần chính đông vào khoảng tháng ba và tháng chín. Mùa hè mặt trời mọc lệch về phía đông bắc, mùa đông lệch về phía đông nam. Vì vậy chỉ dựa vào chỗ mặt trời mọc để tìm hướng đông sẽ có sai số, nhất là ở hai mùa đó.
Vì sao ở Việt Nam bóng giữa trưa có lúc chỉ về phía nam?
Vì Việt Nam ở vĩ độ thấp, gần xích đạo. Vào một quãng của mùa hè, mặt trời giữa trưa đi qua hơi chếch về phía bắc của đỉnh đầu, nên bóng đổ về phía nam. Quãng này ngắn ở miền Bắc và dài hơn ở miền Nam.
Thí nghiệm bóng cọc hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ khoảng tám đến mười hai tuổi tự làm được, ghi giờ và đo độ dài bóng. Trẻ nhỏ hơn làm phụ tá đặt sỏi và nhìn bóng thay đổi. Trẻ lớn hơn có thể vẽ đường cong theo tỉ lệ và so nhiều mùa.
Mẹo hai lần đánh dấu bóng có chính xác không?
Đủ để biết đại khái hướng đông tây, sai số có thể vài độ tới hơn mười độ tuỳ mùa và giờ. Kém nhất khi gần trưa mùa hè vì bóng quá ngắn. Dùng để định hướng chung, không thay được la bàn khi cần đi chính xác.
Có nên dạy trẻ dùng đồng hồ kim để tìm hướng không?
Không nên coi là cách chính ở Việt Nam. Cách này dựa trên việc mặt trời đi thấp trên bầu trời phía nam, đúng hơn ở nước xa xích đạo. Ở vĩ độ thấp, mặt trời lên rất cao nên cách đồng hồ cho sai số lớn, dễ làm trẻ tự tin nhầm.
Trời nhiều mây thì làm thí nghiệm thế nào?
Chọn ngày khác có nắng. Nếu nắng lúc có lúc không, vẫn ghi được ở các giờ có bóng rõ, bỏ trống giờ mây che. Cần ít nhất vài điểm buổi sáng, vài điểm buổi chiều và vài điểm quanh trưa để đọc được kết quả.