Trẻ khoảng tám đến mười hai tuổi học dùng la bàn đế trong được trong bốn buổi ngắn: buổi một hiểu kim chỉ đâu và cầm cho đúng, buổi hai đọc tám hướng, buổi ba đi theo một góc phương vị, buổi bốn ghép la bàn với sơ đồ. Mỗi buổi chừng ba mươi phút ở sân nhà hoặc công viên, cách nhau vài ngày để trẻ kịp quên một ít rồi nhớ lại.
Bài này đi theo đúng thứ tự đó, kèm cách chọn la bàn, giải thích các bộ phận bằng lời trẻ hiểu, thí nghiệm nhỏ để trẻ tự thấy vì sao la bàn chỉ sai, và các lỗi trẻ hay mắc. Không cần biết gì trước về la bàn; người lớn học cùng con là cách học nhanh nhất cho cả hai.
Chọn la bàn cho trẻ
Ngoài chợ có rất nhiều thứ gọi là la bàn, nhưng chỉ vài loại dùng để học tìm hướng được.
| Loại | Tả | Hợp không | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| La bàn đế trong | Đế nhựa trong có mũi tên hướng đi, vòng xoay chia độ, kim nằm trong dầu | Hợp nhất | Chọn loại đơn giản, vạch chia rõ, có dây đeo |
| La bàn đồ chơi dạng nút | Tròn nhỏ, kim lắc mãi không đứng | Chỉ để xem kim chỉ bắc | Không đi theo góc được |
| La bàn nắp gập có ống ngắm | Kim loại, nặng, đọc độ chính xác | Chưa hợp với trẻ dưới 12 tuổi | Phức tạp, trẻ hay ngắm sai |
| La bàn trong điện thoại | Ứng dụng dùng cảm biến từ của máy | Dùng để đối chiếu | Cần hiệu chỉnh, dễ lệch gần kim loại, tốn pin |
| La bàn tự làm bằng kim khâu | Kim nhiễm từ đặt trên lá nổi trong nước | Thí nghiệm vui | Không dùng ngoài trời được |
Một chiếc la bàn đế trong đơn giản đủ cho trẻ dùng tới tuổi thiếu niên. Mua hai chiếc, một cho trẻ, một cho người lớn, để hai bên đối chiếu được với nhau. Trước khi dùng, kiểm kim: đặt la bàn lên mặt bàn gỗ, kim phải đứng yên sau vài giây và luôn quay về cùng một hướng dù xoay đế.
Các bộ phận, giải thích bằng lời trẻ hiểu
Đặt la bàn lên bàn, chỉ từng phần và cho trẻ gọi tên bằng từ của mình. Trẻ đặt tên vui thì càng nhớ.
- Kim từ: đầu đỏ luôn chỉ về phía bắc từ. "Con kim đỏ thích nhìn về phía bắc."
- Vòng xoay có chia độ: từ 0 đến 360, chữ B hoặc N ở vạch 0. Vòng xoay được bằng tay.
- Mũi tên định hướng trong vòng xoay: thường có hình cái chuồng hoặc hai vạch song song đỏ. "Đây là chuồng của kim đỏ."
- Mũi tên hướng đi trên đế: mũi tên lớn chỉ về phía trước. "Mũi tên này chỉ chỗ con sẽ đi tới."
- Vạch đọc độ: chỗ mũi tên hướng đi chạm vào vòng xoay, nơi đọc con số góc.
- Thước trên mép đế: để đo trên sơ đồ, dùng ở buổi bốn.
Câu dễ nhớ nhất cho trẻ là "cất kim đỏ vào chuồng": xoay cả người cho tới khi đầu kim đỏ nằm gọn trong mũi tên định hướng. Câu này lặp lại ở mọi buổi sau, nên đáng dành thời gian để trẻ thuộc.
Buổi một: kim chỉ đâu, cầm sao cho đúng
Mục tiêu buổi một là trẻ cầm la bàn đúng và hiểu vì sao la bàn có lúc chỉ sai. Chưa học góc.
- Cho trẻ cầm la bàn phẳng trên lòng bàn tay, đặt trước bụng ngang thắt lưng, khuỷu tay ép vào người. Cầm nghiêng là kim chạm đáy, đứng sai.
- Đứng yên chờ kim dừng hẳn, rồi nhìn đầu kim đỏ, giơ tay kia chỉ theo hướng ấy: "Đây là phía bắc."
- Cho trẻ quay người một vòng chậm, vừa quay vừa xem kim. Trẻ sẽ thấy đế xoay theo mình còn kim thì vẫn chỉ một hướng.
- Thí nghiệm: để la bàn trên bàn, đưa chùm chìa khoá, điện thoại, cái kéo lại gần. Kim lệch hẳn. Cất đồ đi, kim về chỗ cũ.
- Ra đứng cạnh cánh cổng sắt, cạnh xe máy, rồi bước ra xa vài bước. Trẻ tự thấy kim đổi hướng khi đứng gần sắt thép.
- Kết buổi: trẻ chỉ hướng bắc từ ba chỗ khác nhau trong sân, đứng xa các vật kim loại.
Thí nghiệm kim loại là phần trẻ nhớ lâu nhất, và là bài học thật sự quan trọng: rất nhiều người lớn đọc la bàn ngay cạnh xe, trên nắp ca pô, hoặc với điện thoại trong tay rồi đi sai cả buổi.
Buổi hai: đọc tám hướng và hướng của một vật
Bắt đầu bằng ôn "cất kim đỏ vào chuồng": xoay vòng chia độ về số 0, cầm la bàn đúng cách, quay người tới khi kim đỏ nằm trong chuồng. Lúc này mũi tên hướng đi chỉ về phía bắc. Xoay vòng tới 90, cất kim vào chuồng lần nữa, mũi tên chỉ đông. Làm tương tự với 180 là nam và 270 là tây.
Thêm bốn hướng giữa: 45 là đông bắc, 135 đông nam, 225 tây nam, 315 tây bắc. Đặt tám viên sỏi quanh trẻ theo tám hướng, trẻ tự đặt bằng la bàn. Người lớn đứng giữa hô một hướng, trẻ chạy tới viên sỏi đó. Đây là bản nâng cấp của trò bốn góc sân mà nhiều nhà đã chơi khi con nhỏ.
Phần thứ hai là đo hướng của một vật. Trẻ chĩa mũi tên hướng đi vào cái cây ở góc sân, giữ yên tay, xoay vòng chia độ cho tới khi chuồng ôm kim đỏ, rồi đọc số ở vạch đọc độ. Đo ba vật, ghi vào sổ. Người lớn đo lại để đối chiếu; lệch dưới mười độ là tốt với trẻ ở buổi thứ hai.
Buổi ba: đi theo một góc phương vị
Góc phương vị là con số chỉ hướng đi, tính từ hướng bắc theo chiều kim đồng hồ. Muốn đi theo góc sáu mươi, trẻ xoay vòng tới sáu mươi, cầm la bàn đúng cách, quay người tới khi kim đỏ vào chuồng. Mũi tên hướng đi lúc này chỉ đúng hướng sáu mươi độ. Đến đây trẻ hay mắc một lỗi lớn: cúi nhìn la bàn mà bước, đi được vài bước là lệch.
Cách đúng là ngẩng lên, nhìn dọc mũi tên hướng đi, chọn một vật nằm đúng hướng ấy ở xa như thân cây, cột điện, rồi cất la bàn xuống và đi tới vật đó. Tới nơi thì làm lại. Người đi rừng làm đúng như thế; không ai vừa đi vừa nhìn kim suốt quãng đường.
Bài tập "đi và về": trẻ đứng cạnh một chiếc dép đặt dưới đất, đi ba mươi bước theo góc bốn mươi, rồi muốn về thì đi theo góc ngược, bằng bốn mươi cộng một trăm tám mươi, tức hai trăm hai mươi. Nếu đúng, trẻ về gần chiếc dép. Cho trẻ tự tính góc ngược ở lần thứ hai, thứ ba. Với góc lớn hơn một trăm tám mươi thì trừ đi một trăm tám mươi.
Buổi bốn: ghép la bàn với sơ đồ
Đặt sơ đồ theo hướng bắc. Dùng sơ đồ sân hoặc công viên có mũi tên chỉ bắc. Đặt la bàn lên sơ đồ, mép đế song song với mũi tên bắc, rồi xoay cả sơ đồ cùng la bàn cho tới khi kim đỏ chỉ đúng chiều mũi tên. Giờ sơ đồ nằm cùng chiều với thực địa.
Đo góc từ sơ đồ. Đặt mép đế nối từ chỗ đứng tới cái cây đích trên sơ đồ, mũi tên hướng đi chỉ về phía cây. Xoay vòng chia độ cho các vạch song song trong vòng trùng với hướng bắc của sơ đồ, đọc góc. Rồi cầm la bàn lên, cất kim vào chuồng, đi theo góc đó.
Đo khoảng cách. Dùng thước trên mép đế đo khoảng cách trên sơ đồ, nhân theo tỉ lệ, đổi ra số bước đôi của trẻ. Trẻ thích phần này vì thấy bài toán nhân chia có ích thật.
Ghép thành lộ trình. Cho trẻ tự lập một lộ trình ba chặng trên sơ đồ, ghi góc và số bước cho từng chặng, rồi đi thử. Người lớn chỉ đi theo, không nhắc.
Lỗi trẻ hay mắc và câu sửa ngắn
Nhầm đầu kim. Trẻ đặt đầu trắng vào chuồng, đi ngược hẳn một trăm tám mươi độ. Câu sửa: "Kim đỏ mới được vào chuồng."
Xoay vòng chia độ khi đang đi. Vòng lỏng, chạm tay là quay mất số. Câu sửa: "Đặt số xong thì không chạm vào vòng nữa." Trước mỗi chặng đọc lại số.
Cầm la bàn mà cầm luôn điện thoại. Kim lệch mà không biết. Câu sửa: "Điện thoại vào túi bên kia rồi mới đọc."
Tin la bàn hơn mắt. Có lúc la bàn chỉ thẳng qua bụi rậm, ao nước. Câu sửa: "Đi vòng qua chỗ khó, về lại đường thẳng ở phía bên kia," đó là việc người lớn làm cùng trẻ.
Lo về độ lệch từ. Trẻ đọc ở đâu đó rằng bắc từ khác bắc thật và băn khoăn. Ở Việt Nam độ lệch này nhỏ, với trẻ tập ở sân và công viên có thể bỏ qua; khi đi rừng thật, người lớn kiểm con số trên bản đồ mới.
Áp vào nhà mình: ông dạy cháu ở mảnh vườn sau nhà
Bác Tư có cháu nội Minh mười tuổi, nhà có mảnh vườn chừng hai trăm mét vuông với giàn mướp, cây mít và bể nước. Bác mua hai chiếc la bàn đế trong, mỗi chiều thứ bảy dạy cháu một buổi, đúng thứ tự bốn buổi ở trên. Buổi một, Minh mê nhất đoạn đưa chùm chìa khoá lại gần làm kim quay, và tự phát hiện cái bể nước có khung sắt cũng làm kim lệch khi đứng sát.
Buổi ba, Minh đi theo góc bốn mươi từ gốc mít, đếm ba mươi bước, rồi tính góc ngược là hai trăm hai mươi để về. Lần đầu Minh về cách chiếc dép gần ba mét, vì cúi nhìn la bàn trong lúc bước. Bác chỉ nói "chọn cái cột giàn mướp làm đích rồi cất la bàn đi". Lần thứ ba, Minh về cách dép chưa tới một sải tay.
Đến buổi bốn, bác vẽ sơ đồ vườn trên giấy kẻ ô, Minh tự lập lộ trình ba chặng giấu một gói kẹo cho em gái tìm. Em gái mới sáu tuổi chưa dùng la bàn được, nên Minh phải đổi lời dẫn thành "đi về phía cây mít mười bước". Chính lúc phải giải thích cho người nhỏ hơn, Minh hiểu bài sâu hơn mọi lời bác giảng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì học dùng la bàn được?
Khoảng tám tuổi trẻ học được tìm hướng bắc và tám hướng. Đi theo góc phương vị và ghép với sơ đồ hợp với trẻ khoảng mười tuổi trở lên, khi trẻ đã làm phép cộng trừ với số lớn và hiểu ý nghĩa của góc.
Vì sao la bàn chỉ sai?
Thường do đứng gần vật bằng sắt thép như xe, cổng, cột điện, hoặc cầm điện thoại, chìa khoá trong tay. Cầm la bàn nghiêng cũng làm kim kẹt. Bước ra xa vật kim loại, cầm phẳng và chờ kim đứng yên rồi mới đọc.
Có nên dạy trẻ bằng la bàn trong điện thoại không?
Có thể dùng để đối chiếu, nhưng nên học trên la bàn thật trước. La bàn điện thoại cần hiệu chỉnh, dễ lệch, phụ thuộc pin và trẻ dễ bị cuốn vào màn hình. Biết dùng la bàn thật thì dùng điện thoại cũng nhanh.
Độ lệch từ là gì, trẻ có cần học không?
Độ lệch từ là góc giữa hướng bắc từ mà kim chỉ và hướng bắc thật trên bản đồ. Ở Việt Nam góc này nhỏ, nên trẻ tập ở sân và công viên không cần tính. Khi lớn hơn và đi theo bản đồ địa hình mới cần tìm hiểu thêm.
Một chiếc la bàn tốt cho trẻ cần có gì?
Đế nhựa trong có mũi tên hướng đi, vòng xoay chia độ rõ, kim nằm trong dầu đứng yên nhanh, có thước ở mép và dây đeo. Không cần ống ngắm hay gương. Kiểm kim đứng yên và chỉ ổn định trước khi mua.
Sau bốn buổi trẻ đã đi rừng một mình bằng la bàn được chưa?
Chưa. Bốn buổi giúp trẻ nắm cách dùng ở nơi an toàn. Trong rừng, trẻ luôn đi cùng người lớn và nhóm, la bàn là công cụ để trẻ góp phần giữ hướng, không phải lý do để tách nhóm.