Muốn chèo thuyền sang đúng một điểm ở bờ bên kia khi sông đang chảy, bạn không nhắm thẳng vào điểm ấy mà hướng mũi thuyền chéo lên phía thượng nguồn một góc, giữ góc ấy sao cho điểm đích đứng yên so với một mốc phía sau nó. Dòng nước đẩy thuyền xuống, mái chèo kéo thuyền lên, và đường đi thật của thuyền là một đường thẳng ngang sông.
Người mới hay làm ngược: nhắm thẳng mũi vào đích, chèo một lúc thì thấy mình đã trôi xa xuống hạ lưu, rồi quay mũi ngược lên chèo bù, mất sức gấp mấy lần. Bài này giải thích vì sao thuyền trôi, cách chọn điểm nhắm, cách giữ góc bằng cặp mốc, cách đọc mặt nước để biết dòng mạnh ở đâu, và những tình huống nên quay lại thay vì qua.
Vì sao nhắm thẳng vào đích lại trôi
Khi thuyền nằm trên nước chảy, cả khối nước và thuyền cùng trôi xuống hạ lưu. Mái chèo chỉ đẩy thuyền so với nước, không so với bờ. Vì vậy nếu bạn mất năm phút để qua sông, trong năm phút ấy thuyền đã bị nước mang xuống bằng đúng quãng mà một chiếc lá trôi được. Sông chảy vừa phải, quãng ấy có thể là vài chục đến hơn một trăm mét.
Nếu bạn cứ chỉnh mũi về phía đích suốt đường, thuyền đi một đường cong lõm xuống hạ lưu, đến gần bờ bên kia thì phải chèo ngược dòng ở đoạn cuối. Đoạn sát bờ dòng thường yếu hơn giữa sông nên còn đỡ, nhưng nếu đích nằm ngay chỗ nước chảy mạnh hoặc phía dưới là chỗ nguy như ghềnh, cây đổ, chân cầu, thì đường cong ấy là rủi ro thật.
Ý tưởng đúng là bù trôi ngay từ đầu: hướng mũi chéo lên thượng nguồn sao cho phần sức chèo lên vừa đủ triệt tiêu phần nước đẩy xuống. Đường đi thật sẽ thẳng, ngắn nhất, và tốn ít sức nhất. Người chèo đò ngang lâu năm làm việc này theo bản năng; người mới cần một cách để nhìn thấy nó.
Các bước qua sông với cặp mốc thẳng hàng
Cách sau dùng được cho kayak, xuồng, thuyền chèo nhỏ trên sông, kênh rộng có dòng chảy vừa phải:
- Đứng ở bờ, chọn điểm đích ở bờ bên kia, tốt nhất là chỗ nước chảy chậm, bờ thoải, cập được. Ước xem dòng chảy mạnh cỡ nào bằng cách nhìn rác, lá, bọt trôi.
- Tìm một mốc thứ hai phía sau điểm đích, xa hơn và cao hơn: một cây lớn, một mái nhà, một cột điện. Đích và mốc sau tạo thành cặp thẳng hàng.
- Hạ thuyền ở chỗ nước tĩnh sát bờ, phía thượng nguồn so với đích một chút nếu được. Đẩy ra, hướng mũi chéo lên thượng nguồn.
- Khi vào giữa dòng, nhìn cặp mốc. Nếu mốc sau trượt sang phía thượng nguồn so với đích, thuyền đang bị đẩy xuống: tăng góc chéo. Nếu mốc sau trượt về phía hạ nguồn, bạn đang chéo quá: giảm góc.
- Giữ góc sao cho cặp mốc đứng yên, chèo đều tay. Góc này thường lớn ở giữa sông nơi dòng mạnh và nhỏ dần khi gần bờ nơi dòng yếu.
- Gần bờ, chọn chỗ nước tĩnh hoặc phía sau một vật chắn dòng để cập, tránh cập ngay trước vật cản đang có nước đổ vào.
Bài tập trên bờ: đứng ở mép một con kênh có nước chảy, thả hai cành cây cùng lúc, một cành bạn đẩy thẳng ngang, một cành bạn đẩy chéo lên thượng nguồn. Xem cành nào chạm bờ bên kia gần điểm đối diện hơn. Thí nghiệm nhỏ ấy giải thích được góc chéo rõ hơn mọi hình vẽ.
Đọc mặt nước: dòng mạnh, dòng yếu và chỗ nguy
Mặt sông không chảy đều. Biết đọc mặt nước giúp bạn chọn chỗ qua, chỗ nghỉ và chỗ tránh:
| Dấu hiệu trên mặt nước | Nghĩa là | Cách dùng |
|---|---|---|
| Mặt nước phẳng, trôi nhanh, rác trôi thành dải | Dòng chính, chảy mạnh nhất | Qua nhanh, góc chéo lớn, không dừng giữa dòng |
| Mặt nước lặng, rác đứng hoặc quay vòng chậm sát bờ | Vùng nước xoáy ngược, nước tĩnh | Chỗ nghỉ, chỗ hạ và cập thuyền |
| Hình chữ V nhọn chĩa xuôi dòng | Lối nước sâu giữa hai vật cản | Thường là lối đi được trên sông có đá |
| Hình chữ V nhọn chĩa ngược dòng | Có vật cản ngầm ngay đỉnh chữ V | Tránh xa |
| Nước dồn, gợn sóng đứng phía sau đá | Đá ngầm hoặc gờ đáy | Tránh, đi vòng |
| Nước chảy dồn vào cành cây đổ, rễ cây | Bẫy dòng chảy rất nguy hiểm | Tránh xa, tuyệt đối không cập sát |
Cây đổ, cành cây ngập trong dòng chảy là thứ người chèo nhiều năm sợ nhất: nước đi qua được nhưng thuyền và người thì bị giữ lại. Thấy dòng chảy mạnh đổ vào một đống cành, đi thật xa khỏi nó, kể cả phải chèo thêm nhiều.
Khi nào không nên qua sông
Nước lên sau mưa lớn. Nước đục ngầu, có rác lớn, cành cây trôi, mặt sông dâng cao hơn thường lệ là dấu hiệu dòng chảy mạnh và có vật trôi nguy hiểm. Người mới không qua sông lúc này, kể cả sông quen.
Phía dưới đích có chỗ nguy gần. Nếu hạ lưu điểm đích ít trăm mét có ghềnh, đập, cửa cống, chân cầu, thì lỡ bị cuốn là không có chỗ sửa sai. Chọn điểm qua khác cách xa chỗ nguy.
Dòng chảy nhanh hơn sức chèo của bạn. Thả một cành cây và đi bộ theo nó trên bờ. Nếu bạn phải đi nhanh mới theo kịp, sông đang chảy cỡ hoặc hơn tốc độ chèo của người mới. Không qua.
Có sà lan, tàu lớn chạy luồng. Thuyền nhỏ khó thấy từ tàu lớn, sóng tàu làm chao, luồng tàu thường đúng ở chỗ nước sâu nhất. Chờ tàu đi qua xa rồi mới qua, và qua vuông góc, nhanh gọn.
Không có áo phao hoặc nhóm không đủ người. Qua sông luôn đi ít nhất hai thuyền hoặc có người trên bờ theo dõi. Một mình không áo phao trên dòng chảy là điều không có ngoại lệ.
Áp vào chuyến đi của bạn: kiểm trước khi đẩy thuyền ra
Trước mỗi lần qua sông, cả nhóm dừng lại một phút trên bờ và trả lời đủ các câu sau. Thiếu câu nào thì chưa đẩy thuyền ra:
- Điểm đích ở đâu, mốc phía sau điểm đích là gì?
- Nước đang chảy về phía nào, mạnh cỡ nào, đã thả cành thử chưa?
- Hạ lưu của điểm đích có chỗ nguy nào trong khoảng vài trăm mét không?
- Lỡ không tới được đích, chỗ cập dự phòng ở bờ bên kia nằm ở đâu?
- Ai qua trước, ai qua sau, người trên bờ có dây ném hoặc gậy dài không?
- Mọi người đã mặc áo phao cài khoá, buộc đồ vào thuyền chưa?
Bác Tư hay đi bộ đường núi kể lần đầu theo nhóm bạn chèo kayak trên sông, cả nhóm mất mười phút đứng bàn bên bờ. Bác sốt ruột. Sau đó qua sông chỉ mất bốn phút, ai cũng tới đúng chỗ, và bác hiểu vì sao người chèo lâu năm chịu đứng nhìn nước lâu như vậy.
Ước sức nước trước khi qua: ba cách đơn giản
Không cần dụng cụ đo, vẫn có thể ước dòng chảy đủ để quyết định qua hay không. Bảng sau so ba cách hay dùng:
| Cách | Độ chính xác | Khi nào dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thả cành cây, đi bộ theo trên bờ | Khá, cho biết dòng nhanh hay chậm hơn bước đi | Trước mọi lần qua sông lạ | Thả ở giữa dòng nếu được, cành ở mép bờ trôi chậm hơn |
| Đếm giây cành trôi giữa hai mốc trên bờ | Khá, cho con số tương đối | Khi muốn so dòng sáng và chiều | Hai mốc cách nhau càng xa càng đỡ sai |
| Nhìn rác, bọt, lá trôi | Thấp, chỉ biết dòng chính nằm đâu | Chọn chỗ qua, chỗ nghỉ | Gió có thể đẩy rác ngược dòng trên mặt |
| Hỏi người địa phương | Cao về chỗ nguy và giờ nước | Sông lạ, sau mưa | Hỏi cụ thể: chỗ này qua được không, giờ này nước mạnh không |
Kết hợp hai cách là đủ cho đa số chuyến đi. Nếu hai cách cho kết quả khác nhau, tin cách thận trọng hơn và chọn chỗ qua khác, hẹp hơn hoặc chảy chậm hơn.
Luyện ở hồ và kênh nhỏ trước khi ra sông
Góc chéo và cặp mốc là kỹ năng tay chân, cần tập ở nơi an toàn trước:
- Ở một hồ trong công viên có cho thuê thuyền, chọn hai mốc thẳng hàng ở bờ bên kia, chèo sang và giữ hai mốc thẳng hàng suốt đường. Gió trên hồ đóng vai dòng chảy nhẹ.
- Thử cố ý chèo lệch, xem cặp mốc tách ra thế nào, rồi chỉnh lại. Tập cho đến khi bạn đoán đúng chiều chỉnh mà không phải nghĩ.
- Sang một con kênh nhỏ có dòng chảy yếu, cùng người có kinh nghiệm, qua lại vài lượt với góc chéo khác nhau.
- Tập ra vào vùng nước tĩnh sát bờ: từ nước tĩnh ra dòng chính và từ dòng chính vào nước tĩnh. Đây là lúc thuyền dễ chao nhất.
- Tập lật thuyền có chủ đích ở chỗ nước nông, mặc áo phao, để biết cảm giác và cách giữ bình tĩnh.
Chỉ khi các bước trên đã quen, mới nên qua một con sông rộng có dòng chảy rõ, và lần đầu vẫn nên có người kinh nghiệm đi cùng.
Lỗi hay gặp khi qua sông và cách sửa
Đa số lỗi xuất phát từ việc nhìn đích mà không nhìn nước:
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nhắm thẳng mũi vào đích | Trôi xuống hạ lưu, cuối phải chèo ngược | Hướng chéo lên thượng nguồn từ đầu |
| Dừng nghỉ giữa dòng chính | Bị cuốn xa trong vài chục giây | Chỉ nghỉ ở vùng nước tĩnh sát bờ |
| Cập ngay trước vật cản | Thuyền bị dòng ép vào vật, dễ lật | Cập phía sau vật cản, nơi nước tĩnh |
| Cả nhóm qua cùng lúc sát nhau | Va nhau, vướng mái chèo | Qua từng thuyền, thuyền trước tới bờ mới thuyền sau đi |
| Nghiêng người về phía thượng nguồn khi bị dòng ép | Mép thuyền ngập nước, lật | Nghiêng nhẹ về phía hạ nguồn, giữ mép thượng nguồn cao |
Nếu lật thuyền giữa dòng, đừng cố đứng lên ở chỗ nước chảy xiết, vì chân có thể kẹt giữa đá. Nằm ngửa, chân hướng xuôi dòng, dùng tay bơi chéo vào bờ. Người trên bờ gọi 112 nếu không đưa được người lên, và báo chính quyền xã gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chèo qua sông nên đi thẳng hay đi chéo?
Đi chéo, hướng mũi lên phía thượng nguồn một góc vừa đủ để đường đi thật của thuyền thẳng ngang sông. Đi thẳng mũi sang bờ bên kia thì thuyền bị nước mang xuống hạ lưu một quãng đáng kể.
Làm sao biết góc chéo bao nhiêu là đủ?
Dùng cặp mốc thẳng hàng: điểm đích và một vật cao phía sau nó. Chỉnh góc chéo sao cho hai vật này đứng yên so với nhau khi bạn chèo. Góc lớn ở giữa sông, nhỏ dần khi tới gần bờ.
Chèo kayak ngược dòng có được không?
Được khi dòng yếu, bằng cách đi sát bờ, nơi nước chảy chậm hơn hoặc có vùng xoáy ngược. Giữa dòng chính thì người mới thường không chèo nổi. Đừng lên kế hoạch chuyến đi phụ thuộc vào việc chèo ngược một đoạn dòng mạnh.
Nước sông chảy mạnh cỡ nào thì không nên qua?
Không có con số chung, nhưng có phép thử đơn giản: thả cành cây và đi bộ theo trên bờ. Nếu phải đi nhanh mới theo kịp, dòng ấy đã gần hoặc vượt sức chèo của người mới. Sau mưa lớn, nước đục ngầu có rác trôi thì không qua.
Lật thuyền giữa sông phải làm gì?
Giữ bình tĩnh, nằm ngửa với chân hướng xuôi dòng để tránh đập đầu vào đá, bám thuyền nếu thuyền không trôi về phía nguy hiểm, rồi bơi chéo vào bờ. Đừng cố đứng ở chỗ nước xiết vì chân dễ bị kẹt.