Buổi sáng mặt trời nằm ở phía đông, buổi chiều ở phía tây; đứng quay mặt về phía mặt trời lúc sáng sớm thì sau lưng bạn là tây, tay trái chỉ về bắc, tay phải chỉ về nam. Quy tắc ấy cho bạn hướng đúng trong khoảng mười lăm đến hai mươi lăm độ nếu dùng trong vòng hai giờ sau khi mặt trời mọc hoặc trước khi lặn. Gần giữa trưa thì nó gần như vô dụng, vì mặt trời ở Việt Nam lên rất cao.
Phần dưới chia ngày thành từng khung giờ, nói rõ mỗi khung đọc được gì và lệch bao nhiêu, rồi so các cách dùng mặt trời với nhau để bạn biết lúc nào cách nhìn ước lượng là đủ, lúc nào phải dựng cọc, lúc nào nên lấy la bàn ra. Đây là kỹ năng dự phòng: nó giúp bạn kiểm lại hướng khi điện thoại hết pin hoặc la bàn để quên, chứ không thay cho việc mang dụng cụ đầy đủ.
Vì sao mặt trời cho bạn hướng, và vì sao nó không chính xác tuyệt đối
Trái Đất quay từ tây sang đông, nên ta thấy mặt trời đi từ phía đông, qua bầu trời, rồi xuống phía tây. Mỗi giờ mặt trời trượt khoảng mười lăm độ trên đường đi của nó. Đó là nền của mọi cách tìm hướng bằng mặt trời, từ nhìn bằng mắt đến dựng cọc hay dùng đồng hồ kim.
Vấn đề nằm ở hai chữ "khoảng" và "phía". Chỉ vào hai dịp quanh ngày 20 tháng 3 và 23 tháng 9, mặt trời mới mọc gần đúng chính đông và lặn gần đúng chính tây. Mùa hè nó mọc lệch lên phía đông bắc, mùa đông lệch xuống phía đông nam, ở Việt Nam lệch tối đa khoảng hai mươi tư, hai mươi lăm độ. Người chỉ nhớ câu "mọc đông lặn tây" mà không biết đang tháng mấy đã mang sẵn một sai số cỡ một phần tư góc vuông.
Điểm thứ hai: Việt Nam nằm ở vĩ độ thấp, từ khoảng 8 đến 23 độ bắc. Ở đây mặt trời giữa trưa lên rất cao, có những tuần mùa hè gần như đứng ngay đỉnh đầu. Khi mặt trời cao, mắt rất khó nói nó đang nghiêng về đông hay về tây, và bóng của bạn thu lại thành một vũng nhỏ dưới chân. Sách hướng dẫn viết cho vùng ôn đới thường bỏ qua chuyện này, nên người mới ở ta hay tin vào những quy tắc vốn không được viết cho nơi mình đứng.
Đọc hướng theo từng khung giờ trong ngày
Bảng dưới dùng cho ngày nắng hoặc mây mỏng, ở bất cứ đâu trên đất liền Việt Nam. Giờ ghi theo đồng hồ thường; giữa trưa thật ở nước ta xê dịch khoảng nửa tiếng quanh mười hai giờ tuỳ nơi và tuỳ tháng.
| Khung giờ | Mặt trời ở đâu | Bạn suy ra được gì | Sai số thường gặp |
|---|---|---|---|
| Từ lúc mọc đến khoảng 8 giờ | Thấp, phía đông, lệch bắc vào mùa hè, lệch nam vào mùa đông | Quay mặt về mặt trời là gần hướng đông; trừ hoặc cộng thêm độ lệch theo mùa | Khoảng 5 đến 25 độ, nhỏ nhất quanh tháng 3 và tháng 9 |
| Khoảng 8 đến 10 giờ | Đã lên cao, vẫn rõ ở nửa trời phía đông | Biết được nửa đông, nửa tây; hướng bắc nam chỉ ước chừng | Khoảng 20 đến 35 độ |
| Khoảng 10 giờ đến 14 giờ | Rất cao, có lúc gần đỉnh đầu | Gần như không đọc được bằng mắt; phải dùng bóng cọc hoặc chờ | Có thể lệch quá 45 độ, không nên dựa vào |
| Khoảng 14 đến 16 giờ | Hạ dần về nửa trời phía tây | Biết được nửa tây, nửa đông; bóng bắt đầu dài ra về phía đông | Khoảng 20 đến 35 độ |
| Từ khoảng 16 giờ đến lúc lặn | Thấp, phía tây, lệch bắc vào mùa hè, lệch nam vào mùa đông | Quay lưng về mặt trời thì trước mặt là gần hướng đông | Khoảng 5 đến 25 độ |
Những con số trong bảng là tầm ước lượng của người đã quen, không phải độ chính xác của dụng cụ. Người lần đầu thử thường lệch nhiều hơn, chủ yếu vì quên độ lệch theo mùa và vì nhìn mặt trời qua tán lá rồi đoán vị trí.
Bốn bước đứng định hướng trong một phút
Đây là cách dùng khi bạn chỉ cần biết đại khái phía nào là bắc để kiểm lại lối mòn, không cần dựng gì. Không bao giờ nhìn thẳng vào mặt trời; chỉ cần biết nó ở bên nào, nhìn bóng của mình hoặc giơ bàn tay che là đủ.
- Xem giờ và tháng. Nếu đang trong khoảng 10 giờ đến 14 giờ, dừng ở đây và chuyển sang cách bóng cọc hoặc la bàn. Ngoài khoảng đó, nhớ xem đang gần mùa hè hay mùa đông để biết mặt trời lệch về bắc hay nam.
- Đứng chỗ thoáng. Ra bìa rừng, bãi đá hoặc một khoảng trống. Đứng dưới tán cây dày, bạn chỉ thấy những đốm sáng lọt xuống và rất dễ chỉ nhầm sang một chỗ trời sáng do mây phản chiếu.
- Chỉ tay về phía mặt trời rồi sửa theo mùa. Buổi sáng, cánh tay chỉ về mặt trời là gần đông. Mùa hè, xoay tay về phía phải một chút, chừng bằng bề ngang một nắm tay ở tầm tay duỗi, để ra chính đông; mùa đông xoay về phía trái chừng ấy. Buổi chiều làm tương tự với hướng tây, chỉ đổi chiều: mùa hè xoay sang trái, mùa đông xoay sang phải.
- Đặt tên cho bốn phía và gắn vào mốc. Khi đã có đông hoặc tây, suy ra ba hướng còn lại, rồi chọn ngay một mốc thật ở mỗi phía cần dùng: đỉnh đồi đằng bắc, dòng suối đằng tây. Mốc đứng yên, còn mặt trời thì đi; một tiếng sau bạn vẫn còn mốc để bám.
Bốn bước này nhanh nhưng thô. Nó đủ để trả lời câu hỏi "mình có đang đi ngược về phía trại không", không đủ để đi thẳng tới một điểm cách ba cây số giữa rừng.
Các cách dùng mặt trời: độ chính xác và lúc nên dùng
Mặt trời cho bạn nhiều cách khác nhau, mỗi cách có giá của nó về thời gian và điều kiện. Bảng dưới xếp từ nhanh nhất đến chính xác nhất.
| Cách | Độ chính xác | Tốn bao lâu | Khi nào dùng |
|---|---|---|---|
| Nhìn vị trí mặt trời và sửa theo mùa | Thô, khoảng 15 đến 30 độ | Dưới một phút | Sáng sớm, chiều muộn, cần biết đại khái |
| Đồng hồ kim | Kém ở Việt Nam, có khi lệch vài chục độ | Một phút | Chỉ để đối chiếu, tránh khoảng giữa ngày |
| Bóng cọc đánh dấu hai lần | Khá, thường trong khoảng 10 độ quanh tháng 3 và tháng 9, kém hơn vào mùa hè và mùa đông | Mười lăm đến hai mươi phút | Khi dừng nghỉ, có đất phẳng, có nắng |
| Bóng bằng nhau sáng và chiều | Tốt, sai số vài độ nếu làm cẩn thận | Vài giờ | Ở trại cố định, cần một đường bắc nam tin được |
| Bóng ngắn nhất giữa trưa | Khá tốt nếu cọc thẳng đứng và đất phẳng | Khoảng một giờ quanh trưa | Ở trại, muốn biết trục bắc nam |
Không cách nào ở đây thay được la bàn khi bạn phải đi theo một góc trong rừng rậm. Chúng là thứ để kiểm chéo: la bàn và mặt trời cùng nói một hướng thì yên tâm; hai thứ cãi nhau thì dừng lại, kiểm xem có vật sắt hay pin điện thoại đang làm kim lệch không.
Chỗ người mới hay tự tin nhầm
Tin rằng mặt trời luôn mọc chính đông. Vào tháng 6, ở miền Bắc, điểm mọc lệch về phía bắc khoảng hai mươi lăm độ. Đi bộ hai cây số theo hướng ấy mà tưởng là chính đông, bạn đã trượt sang ngang gần một cây số.
Đọc hướng lúc giữa trưa. Nhiều người chỉ ra nghỉ, ăn trưa xong mới nhớ ra cần kiểm hướng, đúng lúc mặt trời cao nhất. Cách sửa: kiểm hướng vào chặng nghỉ giữa buổi sáng và giữa buổi chiều, khi mặt trời còn nghiêng rõ.
Mặc định bóng giữa trưa chỉ về bắc. Ở nước ta, mùa hè có những tuần bóng trưa chỉ về nam, vì mặt trời đi qua phía bắc đỉnh đầu. Quy tắc "bóng trưa chỉ bắc" chỉ đúng chắc chắn vào các tháng mùa đông và đầu xuân, cuối thu.
Nhìn chỗ trời sáng nhất qua mây và coi đó là mặt trời. Mây dày làm sáng loang ra cả một vùng. Hãy tìm bóng mờ của chính bàn tay trên tấm áo sáng màu, bóng có thì mới có hướng.
Dùng một lần rồi đi suốt buổi. Hướng bạn tìm được lúc 7 giờ không đi theo bạn đến 9 giờ, vì mặt trời đã trượt khoảng ba mươi độ. Mỗi lần dừng nghỉ, kiểm lại và gắn hướng vào mốc mới.
Áp vào chuyến đi: nhóm của Minh trên đồi thông
Nhóm bốn người của Minh lần đầu đi bộ đường đồi qua rừng thông thưa ở cao nguyên, cung đường có người dẫn địa phương dẫn ở chặng đầu, chặng về nhóm tự đi theo lối mòn đã ghi vết trên điện thoại. Họ báo lịch trình cho người nhà, hẹn giờ quay đầu là 14 giờ, mang theo la bàn và hai sạc dự phòng.
Khoảng 15 giờ 30 tháng 11, đến một ngã ba lối mòn, điện thoại của Minh hết pin, máy của bạn còn lại thì mất tín hiệu định vị dưới tán thông. Bãi đỗ xe nằm về phía tây nam. Một nhánh của ngã ba đi về phía mặt trời đã xuống thấp, nhánh kia đi ngược lại. Tháng 11 là mùa mặt trời lệch nam, nên mặt trời lúc này ở khoảng tây nam, tức đúng hướng bãi xe. Nhóm chọn lối đi về phía mặt trời, rồi lấy la bàn ra kiểm: kim chỉ cùng ý.
Điều đáng học không nằm ở chỗ đoán đúng, mà ở chỗ nhóm không chỉ tin một nguồn. Mặt trời cho câu trả lời nhanh, la bàn xác nhận, rồi họ chọn một mỏm đá xám phía trước làm mốc để không phải nhìn trời liên tục. Nếu hai nguồn cãi nhau, việc đúng là dừng lại ở ngã ba, gọi người nhà báo vị trí ước chừng khi có sóng, và không rẽ bừa.
Mang theo gì và báo ai trước khi đi
Kỹ năng tìm hướng bằng mặt trời chỉ có ích khi nó là lớp dự phòng thứ ba hoặc thứ tư. Trước mỗi chuyến đi ngoài trời, kể cả đi trong ngày, kiểm danh sách sau:
- Lịch trình viết ra, gửi cho một người ở nhà: điểm xuất phát, cung đường, giờ quay đầu, giờ dự kiến về, và giờ mà nếu chưa nghe tin thì người ấy báo chính quyền xã gần nhất và gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn 112.
- La bàn đế trong và bản đồ giấy hoặc bản in khu vực, cho vào túi chống nước.
- Điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến, cùng sạc dự phòng còn đầy.
- Đồng hồ đeo tay, kim hay số đều được, để biết giờ khi điện thoại phải tắt cho đỡ pin.
- Một cọc gấp hoặc gậy đi bộ thẳng, dùng làm cọc bóng khi cần.
- Còi, đèn đội đầu, áo mưa mỏng, nước và đồ ăn dư cho ít nhất nửa ngày.
- Ở rừng lạ hoặc vùng núi xa, người dẫn đường địa phương. Không đi vào rừng đặc dụng, khu vực biên giới hay khu quân sự khi chưa có phép.
Mặt trời không biết bạn định đi đâu. Nó chỉ cho bạn bốn phía; còn lối về là do bạn đã ghi nhớ mốc và để lại lịch trình cho người khác giữ.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời có mọc đúng hướng đông mỗi ngày không?
Không. Mặt trời chỉ mọc gần chính đông vào khoảng 20 tháng 3 và 23 tháng 9. Mùa hè nó mọc lệch về đông bắc, mùa đông lệch về đông nam, ở Việt Nam lệch tối đa khoảng hai mươi tư, hai mươi lăm độ.
Buổi chiều đứng quay lưng về mặt trời thì trước mặt là hướng nào?
Trước mặt bạn là gần hướng đông, tay trái chỉ gần bắc, tay phải chỉ gần nam. Cần sửa thêm theo mùa vì mặt trời lặn lệch về tây bắc vào mùa hè và lệch về tây nam vào mùa đông.
Vì sao gần trưa khó tìm hướng bằng mặt trời ở Việt Nam?
Vì nước ta ở vĩ độ thấp, mặt trời giữa trưa lên rất cao, có những tuần mùa hè gần như ở ngay đỉnh đầu. Khi đó mắt không phân biệt được nó nghiêng về đông hay tây, bóng người cũng rất ngắn.
Tìm hướng bằng mặt trời có thay được la bàn không?
Không thay được. Mặt trời giúp bạn biết đại khái bốn phía và kiểm chéo la bàn. Khi phải đi theo một góc qua rừng rậm hay trong sương, la bàn và bản đồ vẫn là dụng cụ chính.
Có được nhìn thẳng vào mặt trời để xác định vị trí không?
Không nên nhìn thẳng dù chỉ vài giây, mắt có thể bị tổn thương. Chỉ cần nhìn bóng của mình, bóng của cây gậy, hoặc giơ bàn tay lên che rồi biết mặt trời nằm ở phía nào là đủ.
Kiểm lại hướng bằng mặt trời bao lâu một lần là hợp lý?
Mỗi lần dừng nghỉ, thường cứ khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ. Mặt trời trượt chừng mười lăm độ mỗi giờ, nên hướng đọc buổi sáng không còn đúng nếu mang theo nguyên cho tới trưa.