Trong sương mù dày trên núi, cách định hướng đáng tin nhất là đi theo góc phương vị la bàn từng chặng ngắn, mỗi chặng chỉ tới vật xa nhất còn nhìn thấy, kết hợp đếm bước để biết đã đi bao xa. Người đi trước có thể làm "mốc sống": họ đi tới mép tầm nhìn, người cầm la bàn chỉnh cho đứng đúng hướng, rồi cả nhóm đi tới chỗ họ.
Sương không làm la bàn sai, nhưng làm con người sai. Mọi sườn núi trông giống nhau, lối mòn mờ đi, và cảm giác "chắc là bên này" trở nên rất thuyết phục. Dưới đây là cách chuẩn bị trước khi lên sống núi, cách đi từng chặng, cách đo quãng bằng bước chân, chỗ người mới hay tự tin nhầm, và lúc nào thì dừng hẳn để chờ hoặc quay về.
Sương làm mất gì, và vì sao cảm giác hướng bị lừa
Trên các dãy núi phía Bắc như vùng Sa Pa ở tỉnh Lào Cai, hay cao nguyên Lâm Viên ở Lâm Đồng, sương có thể kéo lên từ thung lũng trong vài phút, nhất là chiều muộn và sáng sớm mùa đông xuân. Tầm nhìn tụt từ vài cây số xuống vài chục mét. Mất trước tiên là các mốc xa: đỉnh núi, khe núi, bản làng dưới thung. Sau đó là hướng mặt trời, rồi đến chính lối mòn khi đi qua đồi cỏ trống.
Khi không còn mốc, não người tự lấp chỗ trống bằng trí nhớ và đoán, và đoán thường lệch theo địa hình: chân tự đi xuôi dốc, đi về phía lối mòn rõ hơn, kể cả khi lối ấy là đường của trâu bò. Trên sống núi tròn, chỉ cần lệch một chút ở chỗ sống núi chia nhánh là xuống nhầm sang thung lũng bên kia, và dưới đó có thể là vách đá hoặc rừng rậm không người.
Còn một điều nữa: trong sương, khoảng cách bị đánh giá sai. Vật mờ trông xa hơn thật, và người đi thấy mình đã đi rất lâu nên tưởng đã đi rất xa. Đó là lý do đếm bước quan trọng: nó cho bạn con số thay cho cảm giác.
Chuẩn bị trước khi lên chỗ trống
Những việc dưới đây nên làm ở chỗ còn nhìn rõ, trước khi đi lên đồi cỏ, sống núi hay đỉnh trọc, nơi sương ập tới là mất lối:
- Xem trên bản đồ địa hình hoặc bản đồ ngoại tuyến trong điện thoại: từ điểm hiện tại tới điểm kế tiếp, hướng la bàn là bao nhiêu độ, quãng đường bao nhiêu mét. Ghi vào sổ tay.
- Chia đoạn trống thành các chặng ngắn có điểm nhận ra được: chỗ sống núi rẽ, mỏm đá, chỗ bắt đầu vào rừng. Mỗi chặng ghi hướng và quãng.
- Ghi hướng thoát: nếu phải bỏ dở, đi hướng nào để xuống chỗ an toàn gần nhất, tránh vách và khe sâu.
- Kiểm la bàn: kim quay tự do, không có bọt khí lớn, tránh để gần điện thoại, dao, khoá kim loại khi đọc.
- Biết số bước của mình cho một trăm mét trên địa hình tương tự. Nếu chưa biết, đo ở đoạn đường vừa đi.
- Thống nhất trong nhóm: ai cầm la bàn, ai đi trước làm mốc, ai đi cuối và đếm người. Đặt giờ quay đầu.
Nhóm bạn của Minh lần đầu đi tuyến sống núi qua đồi cỏ đã làm đúng bước cuối: họ hẹn nếu sương che mà chưa tới mỏm đá thứ hai trước ba giờ chiều thì quay về theo hướng đã ghi. Hôm ấy họ quay về thật, và sau này nghe người dẫn đường địa phương kể chỗ ngã rẽ sau mỏm đá ấy là nơi nhiều nhóm xuống nhầm.
Đi theo la bàn từng chặng ngắn
Kỹ thuật này dùng được với la bàn đế trong, loại có mũi tên chỉ hướng đi và vòng xoay độ:
- Đặt la bàn lên bản đồ hoặc đặt theo số độ đã ghi, xoay vòng sao cho số độ nằm ở vạch chỉ hướng.
- Cầm la bàn ngang trước bụng, mũi tên hướng đi chĩa thẳng ra trước. Xoay cả người cho đến khi đầu kim chỉ bắc nằm gọn trong mũi tên vẽ ở đáy vòng.
- Nhìn theo mũi tên hướng đi, chọn vật xa nhất còn thấy rõ: một bụi cây, một tảng đá, một cọc mốc. Nếu không có vật nào, cho người đi trước đi theo hướng đó tới mép tầm nhìn.
- Người cầm la bàn hô "trái" hoặc "phải" cho người đi trước đứng đúng trên đường hướng, rồi cả nhóm đi tới chỗ người ấy. Bỏ la bàn xuống khi đi, chỉ nhìn mốc.
- Tới mốc, lặp lại từ bước hai. Mỗi chặng có thể chỉ hai ba chục mét. Chậm nhưng chắc.
- Ghi số bước sau mỗi chặng, cộng dồn. Khi tổng quãng gần bằng quãng đã ghi, bắt đầu tìm điểm đích.
Người mới hay mắc lỗi đọc la bàn rồi cứ thế đi thẳng nhìn xuống đất. Sau vài chục mét, người ấy đã vòng theo sườn dốc mà không biết. Lý do của kỹ thuật chặng ngắn chính là buộc mắt bám vào một vật cụ thể phía trước.
Đếm bước: cách đo và sai số theo địa hình
Đếm bước, thường đếm theo bước kép (mỗi lần chân trái chạm đất), cho bạn biết quãng đã đi khi không nhìn thấy gì. Con số của mỗi người khác nhau, phải tự đo. Bảng dưới là xu hướng chung, không phải số chuẩn:
| Địa hình | Số bước kép so với đường bằng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đường bằng, nền chắc | Mức chuẩn của bạn | Đo một trăm mét trên sân vận động hoặc đường thẳng có cột cây số |
| Lên dốc vừa | Nhiều hơn rõ | Bước ngắn lại, tăng tuỳ độ dốc |
| Xuống dốc | Nhiều hơn một chút | Bước dè chừng, ngắn hơn bình thường |
| Cỏ cao, đá lổn nhổn | Nhiều hơn rõ | Bước vòng tránh, cộng dồn sai số |
| Đường ướt, trơn, mang ba lô nặng | Nhiều hơn | Mệt cuối ngày bước còn ngắn nữa |
Bài tập ở nhà: trên một đoạn đường dài một trăm mét đo sẵn, đi bình thường ba lượt, đếm bước kép, lấy trung bình. Sau đó đi một đoạn dốc trong công viên đã biết chiều dài để thấy con số thay đổi thế nào. Đếm bằng cách thắt nút một sợi dây hoặc chuyển một viên sỏi từ túi này sang túi kia sau mỗi trăm mét, để khỏi quên khi nói chuyện.
Nhắm lệch chủ ý và tìm điểm đích trong sương
Đừng nhắm thẳng vào một điểm nhỏ trên một đường dài. Nếu đích là chỗ lối mòn gặp con suối, nhắm thẳng mà lệch vài độ là đến suối nhưng không biết lối nằm bên trái hay bên phải. Nhắm lệch hẳn sang một bên, ví dụ sang trái, thì khi chạm suối bạn biết chắc phải rẽ phải.
Dùng đường bắt. Đường bắt là thứ dài nằm chắn ngang hướng đi: con suối, mép rừng, sống núi, đường mòn lớn. Khi chạm đường bắt, bạn biết đã đi qua đủ quãng, kể cả khi đếm bước sai. Chọn chặng sao cho cuối chặng có đường bắt.
Dùng điểm chặn phía sau đích. Nếu đã đi quá quãng dự kiến một khoảng mà vẫn chưa thấy đích, phải có một thứ báo bạn đã đi quá: một khe sâu, một sườn dốc xuống đột ngột. Thấy điểm chặn là dừng, quay lại.
Đi theo đường đồng mức khi cần. Nếu đích nằm ở cùng độ cao, đi giữ độ cao không lên không xuống quanh sườn là một cách giữ hướng khá tốt trong sương, vì chân cảm nhận được dốc dễ hơn mắt nhìn được hướng.
Tìm theo hình xoắn ngắn khi tới nơi mà không thấy. Giữ một người đứng tại chỗ làm mốc, người khác đi ra theo các hướng ngắn trong tầm gọi rồi quay về. Không ai được đi khuất tầm nhìn khỏi người đứng mốc.
So sánh các cách giữ hướng khi sương dày
Không cách nào hoàn hảo trong sương. Bảng sau so các cách quen thuộc theo độ chính xác và hoàn cảnh nên dùng, để bạn biết dựa vào cái nào trước, cái nào chỉ để kiểm tra:
| Cách | Độ chính xác | Khi nào dùng | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| La bàn từng chặng ngắn với mốc sống | Cao, sai lệch nhỏ mỗi chặng | Đồi cỏ trống, sống núi, không còn lối rõ | Chậm, cần cả nhóm phối hợp |
| La bàn đọc một lần rồi đi | Thấp sau vài chục mét | Không nên dùng trong sương | Người đi vòng theo dốc mà không biết |
| Định vị trên điện thoại | Khá ở chỗ trống, kém trong khe sâu | Kiểm vị trí sau mỗi vài chặng | Hết pin, lạnh làm pin tụt nhanh |
| Đi theo lối mòn | Cao nếu đúng lối chính | Lối rõ, đã có người dẫn đi qua | Lối gia súc tách ra rất giống lối chính |
| Giữ độ cao quanh sườn | Trung bình | Đích nằm ở cùng độ cao | Sườn có khe cắt ngang làm lệch |
| Cảm giác "chắc là bên này" | Rất thấp | Không dùng | Bị dốc và lối mòn dẫn dắt |
Thứ tự hợp lý: la bàn từng chặng làm xương sống, định vị điện thoại để kiểm vị trí, lối mòn và độ cao để đỡ việc. Cảm giác chỉ nên dùng để đặt câu hỏi, không để trả lời.
Lỗi hay gặp trong sương và cách sửa
Những lỗi dưới đây lặp lại ở nhiều nhóm đi bộ đường núi, kể cả nhóm đã có kinh nghiệm ngày trời quang:
- Đi tiếp vì "sắp tới rồi". Sửa: đã quá quãng ghi trong sổ mà chưa thấy đích thì dừng, không đi thêm.
- Cả nhóm cùng nhìn điện thoại, không ai cầm la bàn. Sửa: phân vai rõ, một người la bàn, một người đếm bước, một người kiểm định vị.
- Đọc la bàn khi đứng sát điện thoại hoặc gậy kim loại. Sửa: bước ra xa, cầm la bàn ngang tầm bụng, tránh vật kim loại.
- Người đi trước đi khuất tầm nhìn. Sửa: hẹn người làm mốc chỉ đi tới khi còn thấy rõ, gọi được.
- Không ghi số bước, chỉ nhớ. Sửa: thắt nút dây hoặc chuyển sỏi mỗi trăm mét.
Mỗi lỗi trên đều nhỏ, nhưng trong sương chúng cộng dồn. Nhóm nào sửa được ba trong năm lỗi đã an toàn hơn rõ rệt.
Khi nào dừng lại, khi nào quay về
Dừng ngay khi bạn không còn chắc mình đang ở chặng nào. Đứng yên, đọc lại sổ ghi, xem định vị trên điện thoại, so với bản đồ. Đi tiếp khi chưa biết mình ở đâu chỉ làm vùng tìm kiếm lớn ra. Nếu đang ở chỗ an toàn, không có vách, có thể chờ sương mỏng đi; sương trên núi đôi khi tan nhanh như lúc kéo tới.
Quay về theo hướng ngược lại khi đã quá giờ quay đầu, khi trời bắt đầu tối, khi có người lạnh run hoặc mệt rã, hoặc khi đoạn phía trước có vách, dốc đá mà nhóm chưa từng đi. Quay về theo hướng đã đi là con đường bạn biết, kể cả khi dài hơn.
Nếu không xác định được vị trí và không thể quay về an toàn, ở lại một chỗ kín gió, mặc thêm áo, ngồi sát nhau, gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn 112 khi có sóng, báo chính quyền xã gần nhất qua người ở nhà. Gửi toạ độ từ điện thoại nếu có. Ba hồi còi dài lặp lại là tín hiệu cầu cứu dễ nhận.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù có làm la bàn chỉ sai không?
Không. Sương không ảnh hưởng đến kim la bàn. Thứ làm la bàn chỉ sai là vật kim loại, nam châm ở gần như điện thoại, khoá ba lô, dao. Khi đọc, đưa la bàn ra xa các vật ấy vài chục phân.
Không có la bàn thì đi trong sương mù thế nào?
Nếu không có la bàn và không rõ lối, lựa chọn an toàn là dừng lại chờ sương mỏng đi ở chỗ kín gió. Đi tiếp theo cảm giác trên đồi trống rất dễ xuống nhầm thung lũng. Có điện thoại với bản đồ ngoại tuyến thì dùng để định vị từng chặng.
Một trăm mét thì bao nhiêu bước?
Mỗi người mỗi khác, phụ thuộc chiều cao, sải chân và địa hình. Cách duy nhất là tự đo trên đoạn đường biết trước chiều dài, rồi chấp nhận rằng lên dốc, đi cỏ cao thì số bước tăng đáng kể.
Đi theo lối mòn trong sương có an toàn không?
Đi theo lối mòn rõ, đã biết, thì an toàn hơn đi tự do. Nhưng trên núi có nhiều lối mòn của gia súc, người lấy củi, chúng tách ra từ lối chính. Ở mỗi ngã rẽ trong sương, kiểm hướng la bàn trước khi chọn.
Có nên chia nhóm để tìm đường trong sương không?
Không nên chia nhóm đi xa nhau. Việc tìm chỉ làm trong tầm gọi, với một người đứng mốc tại chỗ. Tách nhóm trong sương rất dễ biến một người lạc thành hai nhóm lạc.