PhuongHuong.comPhương Hướng
Trên biển, sông và trong sương mù

Cách định hướng trong sương mù khi đi bộ đường núi: la bàn, đếm bước và mốc ngắn

Sương dày trên sống núi làm mất mọi mốc xa: cách đi theo la bàn từng chặng ngắn, đếm bước đo quãng, dùng người đi trước làm mốc và nhận ra lúc nên dừng lại chờ.

Three Vietnamese hikers in rain jackets walk in single file along a grassy ridgeline swallowed by dense fog, the leader holding a compass, viewed from behind, soft grey light

Trong sương mù dày trên núi, cách định hướng đáng tin nhất là đi theo góc phương vị la bàn từng chặng ngắn, mỗi chặng chỉ tới vật xa nhất còn nhìn thấy, kết hợp đếm bước để biết đã đi bao xa. Người đi trước có thể làm "mốc sống": họ đi tới mép tầm nhìn, người cầm la bàn chỉnh cho đứng đúng hướng, rồi cả nhóm đi tới chỗ họ.

Sương không làm la bàn sai, nhưng làm con người sai. Mọi sườn núi trông giống nhau, lối mòn mờ đi, và cảm giác "chắc là bên này" trở nên rất thuyết phục. Dưới đây là cách chuẩn bị trước khi lên sống núi, cách đi từng chặng, cách đo quãng bằng bước chân, chỗ người mới hay tự tin nhầm, và lúc nào thì dừng hẳn để chờ hoặc quay về.

Sương làm mất gì, và vì sao cảm giác hướng bị lừa

Trên các dãy núi phía Bắc như vùng Sa Pa ở tỉnh Lào Cai, hay cao nguyên Lâm Viên ở Lâm Đồng, sương có thể kéo lên từ thung lũng trong vài phút, nhất là chiều muộn và sáng sớm mùa đông xuân. Tầm nhìn tụt từ vài cây số xuống vài chục mét. Mất trước tiên là các mốc xa: đỉnh núi, khe núi, bản làng dưới thung. Sau đó là hướng mặt trời, rồi đến chính lối mòn khi đi qua đồi cỏ trống.

Khi không còn mốc, não người tự lấp chỗ trống bằng trí nhớ và đoán, và đoán thường lệch theo địa hình: chân tự đi xuôi dốc, đi về phía lối mòn rõ hơn, kể cả khi lối ấy là đường của trâu bò. Trên sống núi tròn, chỉ cần lệch một chút ở chỗ sống núi chia nhánh là xuống nhầm sang thung lũng bên kia, và dưới đó có thể là vách đá hoặc rừng rậm không người.

Còn một điều nữa: trong sương, khoảng cách bị đánh giá sai. Vật mờ trông xa hơn thật, và người đi thấy mình đã đi rất lâu nên tưởng đã đi rất xa. Đó là lý do đếm bước quan trọng: nó cho bạn con số thay cho cảm giác.

Chuẩn bị trước khi lên chỗ trống

Những việc dưới đây nên làm ở chỗ còn nhìn rõ, trước khi đi lên đồi cỏ, sống núi hay đỉnh trọc, nơi sương ập tới là mất lối:

  • Xem trên bản đồ địa hình hoặc bản đồ ngoại tuyến trong điện thoại: từ điểm hiện tại tới điểm kế tiếp, hướng la bàn là bao nhiêu độ, quãng đường bao nhiêu mét. Ghi vào sổ tay.
  • Chia đoạn trống thành các chặng ngắn có điểm nhận ra được: chỗ sống núi rẽ, mỏm đá, chỗ bắt đầu vào rừng. Mỗi chặng ghi hướng và quãng.
  • Ghi hướng thoát: nếu phải bỏ dở, đi hướng nào để xuống chỗ an toàn gần nhất, tránh vách và khe sâu.
  • Kiểm la bàn: kim quay tự do, không có bọt khí lớn, tránh để gần điện thoại, dao, khoá kim loại khi đọc.
  • Biết số bước của mình cho một trăm mét trên địa hình tương tự. Nếu chưa biết, đo ở đoạn đường vừa đi.
  • Thống nhất trong nhóm: ai cầm la bàn, ai đi trước làm mốc, ai đi cuối và đếm người. Đặt giờ quay đầu.

Nhóm bạn của Minh lần đầu đi tuyến sống núi qua đồi cỏ đã làm đúng bước cuối: họ hẹn nếu sương che mà chưa tới mỏm đá thứ hai trước ba giờ chiều thì quay về theo hướng đã ghi. Hôm ấy họ quay về thật, và sau này nghe người dẫn đường địa phương kể chỗ ngã rẽ sau mỏm đá ấy là nơi nhiều nhóm xuống nhầm.

Đi theo la bàn từng chặng ngắn

Kỹ thuật này dùng được với la bàn đế trong, loại có mũi tên chỉ hướng đi và vòng xoay độ:

  1. Đặt la bàn lên bản đồ hoặc đặt theo số độ đã ghi, xoay vòng sao cho số độ nằm ở vạch chỉ hướng.
  2. Cầm la bàn ngang trước bụng, mũi tên hướng đi chĩa thẳng ra trước. Xoay cả người cho đến khi đầu kim chỉ bắc nằm gọn trong mũi tên vẽ ở đáy vòng.
  3. Nhìn theo mũi tên hướng đi, chọn vật xa nhất còn thấy rõ: một bụi cây, một tảng đá, một cọc mốc. Nếu không có vật nào, cho người đi trước đi theo hướng đó tới mép tầm nhìn.
  4. Người cầm la bàn hô "trái" hoặc "phải" cho người đi trước đứng đúng trên đường hướng, rồi cả nhóm đi tới chỗ người ấy. Bỏ la bàn xuống khi đi, chỉ nhìn mốc.
  5. Tới mốc, lặp lại từ bước hai. Mỗi chặng có thể chỉ hai ba chục mét. Chậm nhưng chắc.
  6. Ghi số bước sau mỗi chặng, cộng dồn. Khi tổng quãng gần bằng quãng đã ghi, bắt đầu tìm điểm đích.

Người mới hay mắc lỗi đọc la bàn rồi cứ thế đi thẳng nhìn xuống đất. Sau vài chục mét, người ấy đã vòng theo sườn dốc mà không biết. Lý do của kỹ thuật chặng ngắn chính là buộc mắt bám vào một vật cụ thể phía trước.

Đếm bước: cách đo và sai số theo địa hình

Đếm bước, thường đếm theo bước kép (mỗi lần chân trái chạm đất), cho bạn biết quãng đã đi khi không nhìn thấy gì. Con số của mỗi người khác nhau, phải tự đo. Bảng dưới là xu hướng chung, không phải số chuẩn:

Địa hìnhSố bước kép so với đường bằngGhi chú
Đường bằng, nền chắcMức chuẩn của bạnĐo một trăm mét trên sân vận động hoặc đường thẳng có cột cây số
Lên dốc vừaNhiều hơn rõBước ngắn lại, tăng tuỳ độ dốc
Xuống dốcNhiều hơn một chútBước dè chừng, ngắn hơn bình thường
Cỏ cao, đá lổn nhổnNhiều hơn rõBước vòng tránh, cộng dồn sai số
Đường ướt, trơn, mang ba lô nặngNhiều hơnMệt cuối ngày bước còn ngắn nữa

Bài tập ở nhà: trên một đoạn đường dài một trăm mét đo sẵn, đi bình thường ba lượt, đếm bước kép, lấy trung bình. Sau đó đi một đoạn dốc trong công viên đã biết chiều dài để thấy con số thay đổi thế nào. Đếm bằng cách thắt nút một sợi dây hoặc chuyển một viên sỏi từ túi này sang túi kia sau mỗi trăm mét, để khỏi quên khi nói chuyện.

Nhắm lệch chủ ý và tìm điểm đích trong sương

Đừng nhắm thẳng vào một điểm nhỏ trên một đường dài. Nếu đích là chỗ lối mòn gặp con suối, nhắm thẳng mà lệch vài độ là đến suối nhưng không biết lối nằm bên trái hay bên phải. Nhắm lệch hẳn sang một bên, ví dụ sang trái, thì khi chạm suối bạn biết chắc phải rẽ phải.

Dùng đường bắt. Đường bắt là thứ dài nằm chắn ngang hướng đi: con suối, mép rừng, sống núi, đường mòn lớn. Khi chạm đường bắt, bạn biết đã đi qua đủ quãng, kể cả khi đếm bước sai. Chọn chặng sao cho cuối chặng có đường bắt.

Dùng điểm chặn phía sau đích. Nếu đã đi quá quãng dự kiến một khoảng mà vẫn chưa thấy đích, phải có một thứ báo bạn đã đi quá: một khe sâu, một sườn dốc xuống đột ngột. Thấy điểm chặn là dừng, quay lại.

Đi theo đường đồng mức khi cần. Nếu đích nằm ở cùng độ cao, đi giữ độ cao không lên không xuống quanh sườn là một cách giữ hướng khá tốt trong sương, vì chân cảm nhận được dốc dễ hơn mắt nhìn được hướng.

Tìm theo hình xoắn ngắn khi tới nơi mà không thấy. Giữ một người đứng tại chỗ làm mốc, người khác đi ra theo các hướng ngắn trong tầm gọi rồi quay về. Không ai được đi khuất tầm nhìn khỏi người đứng mốc.

So sánh các cách giữ hướng khi sương dày

Không cách nào hoàn hảo trong sương. Bảng sau so các cách quen thuộc theo độ chính xác và hoàn cảnh nên dùng, để bạn biết dựa vào cái nào trước, cái nào chỉ để kiểm tra:

CáchĐộ chính xácKhi nào dùngĐiểm yếu
La bàn từng chặng ngắn với mốc sốngCao, sai lệch nhỏ mỗi chặngĐồi cỏ trống, sống núi, không còn lối rõChậm, cần cả nhóm phối hợp
La bàn đọc một lần rồi điThấp sau vài chục métKhông nên dùng trong sươngNgười đi vòng theo dốc mà không biết
Định vị trên điện thoạiKhá ở chỗ trống, kém trong khe sâuKiểm vị trí sau mỗi vài chặngHết pin, lạnh làm pin tụt nhanh
Đi theo lối mònCao nếu đúng lối chínhLối rõ, đã có người dẫn đi quaLối gia súc tách ra rất giống lối chính
Giữ độ cao quanh sườnTrung bìnhĐích nằm ở cùng độ caoSườn có khe cắt ngang làm lệch
Cảm giác "chắc là bên này"Rất thấpKhông dùngBị dốc và lối mòn dẫn dắt

Thứ tự hợp lý: la bàn từng chặng làm xương sống, định vị điện thoại để kiểm vị trí, lối mòn và độ cao để đỡ việc. Cảm giác chỉ nên dùng để đặt câu hỏi, không để trả lời.

Lỗi hay gặp trong sương và cách sửa

Những lỗi dưới đây lặp lại ở nhiều nhóm đi bộ đường núi, kể cả nhóm đã có kinh nghiệm ngày trời quang:

  • Đi tiếp vì "sắp tới rồi". Sửa: đã quá quãng ghi trong sổ mà chưa thấy đích thì dừng, không đi thêm.
  • Cả nhóm cùng nhìn điện thoại, không ai cầm la bàn. Sửa: phân vai rõ, một người la bàn, một người đếm bước, một người kiểm định vị.
  • Đọc la bàn khi đứng sát điện thoại hoặc gậy kim loại. Sửa: bước ra xa, cầm la bàn ngang tầm bụng, tránh vật kim loại.
  • Người đi trước đi khuất tầm nhìn. Sửa: hẹn người làm mốc chỉ đi tới khi còn thấy rõ, gọi được.
  • Không ghi số bước, chỉ nhớ. Sửa: thắt nút dây hoặc chuyển sỏi mỗi trăm mét.

Mỗi lỗi trên đều nhỏ, nhưng trong sương chúng cộng dồn. Nhóm nào sửa được ba trong năm lỗi đã an toàn hơn rõ rệt.

Khi nào dừng lại, khi nào quay về

Dừng ngay khi bạn không còn chắc mình đang ở chặng nào. Đứng yên, đọc lại sổ ghi, xem định vị trên điện thoại, so với bản đồ. Đi tiếp khi chưa biết mình ở đâu chỉ làm vùng tìm kiếm lớn ra. Nếu đang ở chỗ an toàn, không có vách, có thể chờ sương mỏng đi; sương trên núi đôi khi tan nhanh như lúc kéo tới.

Quay về theo hướng ngược lại khi đã quá giờ quay đầu, khi trời bắt đầu tối, khi có người lạnh run hoặc mệt rã, hoặc khi đoạn phía trước có vách, dốc đá mà nhóm chưa từng đi. Quay về theo hướng đã đi là con đường bạn biết, kể cả khi dài hơn.

Nếu không xác định được vị trí và không thể quay về an toàn, ở lại một chỗ kín gió, mặc thêm áo, ngồi sát nhau, gọi đường dây tìm kiếm cứu nạn 112 khi có sóng, báo chính quyền xã gần nhất qua người ở nhà. Gửi toạ độ từ điện thoại nếu có. Ba hồi còi dài lặp lại là tín hiệu cầu cứu dễ nhận.

Câu hỏi thường gặp

Sương mù có làm la bàn chỉ sai không?

Không. Sương không ảnh hưởng đến kim la bàn. Thứ làm la bàn chỉ sai là vật kim loại, nam châm ở gần như điện thoại, khoá ba lô, dao. Khi đọc, đưa la bàn ra xa các vật ấy vài chục phân.

Không có la bàn thì đi trong sương mù thế nào?

Nếu không có la bàn và không rõ lối, lựa chọn an toàn là dừng lại chờ sương mỏng đi ở chỗ kín gió. Đi tiếp theo cảm giác trên đồi trống rất dễ xuống nhầm thung lũng. Có điện thoại với bản đồ ngoại tuyến thì dùng để định vị từng chặng.

Một trăm mét thì bao nhiêu bước?

Mỗi người mỗi khác, phụ thuộc chiều cao, sải chân và địa hình. Cách duy nhất là tự đo trên đoạn đường biết trước chiều dài, rồi chấp nhận rằng lên dốc, đi cỏ cao thì số bước tăng đáng kể.

Đi theo lối mòn trong sương có an toàn không?

Đi theo lối mòn rõ, đã biết, thì an toàn hơn đi tự do. Nhưng trên núi có nhiều lối mòn của gia súc, người lấy củi, chúng tách ra từ lối chính. Ở mỗi ngã rẽ trong sương, kiểm hướng la bàn trước khi chọn.

Có nên chia nhóm để tìm đường trong sương không?

Không nên chia nhóm đi xa nhau. Việc tìm chỉ làm trong tầm gọi, với một người đứng mốc tại chỗ. Tách nhóm trong sương rất dễ biến một người lạc thành hai nhóm lạc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138