Trong rừng, bạn ước quãng đường đã đi bằng hai cách bổ sung cho nhau: đếm bước kép (mỗi lần chân trái chạm đất là một bước kép) theo con số đã đo sẵn của chính mình, và ước theo thời gian đi với tốc độ thực tế trong rừng, thường chậm hơn nhiều so với ngoài phố. Không cách nào chính xác tuyệt đối; sai số mười tới hai mươi phần trăm là bình thường. Nhưng biết "đã đi khoảng bốn trăm mét" khác hẳn với "không biết đi bao xa rồi".
Bài này hướng dẫn đo bước kép của bạn trên sân, cách đếm không bị lẫn, cách chỉnh con số khi lên dốc, xuống dốc, qua bụi rậm, cách ước theo giờ, và cách dùng quãng đường để biết mình đã tới hay đã đi quá một mốc.
Vì sao cần biết mình đã đi bao xa
Trên bản đồ, nhiều mốc nằm cách nhau một khoảng cụ thể: ngã ba suối cách cầu gỗ khoảng sáu trăm mét, lối rẽ về bản nằm cách lán khoảng ba trăm mét. Khi tầm nhìn chỉ mười mét và lối mòn mờ, quãng đường đã đi là một trong số ít thông tin bạn tự có được. Nó trả lời ba câu: đã tới mốc chưa, đã đi quá chưa, và nếu phải quay lại thì xa bao nhiêu.
Người mới thường ước quãng đường trong rừng xa gấp đôi thực tế. Đi một tiếng vất vả qua dốc và rễ cây, cảm giác như đã đi năm cây số, trong khi thật ra chỉ hơn hai cây. Kết quả là họ nghĩ mình đã đi quá mốc và rẽ sớm, hoặc tưởng sắp tới nơi và cứ đi tiếp. Đếm bước kéo cảm giác ấy về với con số.
Ước quãng đường cũng quan trọng khi lập kế hoạch thời gian. Biết tốc độ thật của nhóm trong rừng, bạn đặt giờ quay về hợp lý hơn, không bị trời tối giữa đường.
Đo bước kép của chính bạn
Bước kép là hai bước chân, đếm mỗi lần một bên chân (thường chân trái) chạm đất. Đếm bước kép thì số nhỏ hơn, ít lẫn hơn đếm từng bước. Đo như sau:
- Tìm một đoạn đường bằng đã biết dài một trăm mét, ví dụ đường chạy ở sân vận động, hoặc tự đo bằng thước dây ở một con đường vắng.
- Đeo ba lô với trọng lượng gần như khi đi rừng, mang giày đi rừng.
- Đi bằng nhịp bình thường, không cố bước dài, đếm mỗi lần chân trái chạm đất.
- Đi ba lần, lấy số trung bình. Người lớn thường rơi vào khoảng sáu mươi tới bảy mươi bước kép cho một trăm mét trên đường bằng, nhưng con số của bạn mới là con số dùng được.
- Ghi con số đó vào sổ và dán một mẩu giấy lên nắp la bàn hoặc ốp điện thoại.
- Lặp lại trên một con dốc cỏ hoặc lối mòn đồi thấp gần nhà để biết bước của bạn thay đổi thế nào khi lên và xuống.
Đo lại mỗi năm một lần hoặc khi đổi giày, vì bước chân thay đổi theo thể lực và giày dép. Trong nhóm, mỗi người có con số riêng; đừng dùng số của người khác.
Chỉnh số bước theo địa hình
Con số trên đường bằng chỉ đúng trên đường bằng. Trong rừng, bước ngắn lại vì dốc, rễ cây, bùn, bụi rậm. Bảng dưới đây là mức điều chỉnh hay gặp; dùng để ước, rồi tự đo lại trên địa hình quen của bạn.
| Địa hình | Bước kép cho 100 m | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đường bằng, nền chắc | Con số gốc của bạn, ví dụ 65 | Đo trên sân |
| Lối mòn bằng, có rễ cây và đá | Thêm khoảng một phần mười | Bước ngắn để tránh vấp |
| Lên dốc vừa | Thêm khoảng một phần năm tới một phần tư | Dốc càng đứng càng thêm |
| Xuống dốc | Thêm khoảng một phần mười | Người mới bước ngắn vì sợ trượt |
| Bùn lầy, lá mục dày | Thêm khoảng một phần năm | Chân lún, bước co lại |
| Bụi rậm, phải vạch lá | Thêm một phần ba hoặc hơn | Sai số rất lớn, nên dựa thêm vào giờ |
| Đi đêm bằng đèn đội đầu | Thêm khoảng một phần năm tới một phần tư | Tầm nhìn ngắn, bước dè dặt |
Các con số trong bảng là khoảng ước chung, không phải chuẩn. Cách tốt nhất là ở mỗi chuyến, khi gặp một đoạn biết rõ khoảng cách giữa hai mốc trên bản đồ, đếm và so lại để biết bước của bạn trên loại địa hình đó.
Đếm mà không bị lẫn
Dùng dây có nút. Một sợi dây dù buộc khoảng mười nút có thể trượt. Mỗi khi đếm đủ một trăm mét, kéo một nút xuống. Đầu óc chỉ cần giữ con số dưới một trăm, phần còn lại nằm trên dây.
Một người đếm, một người kiểm. Đi nhóm, giao hai người cùng đếm độc lập. Tới mốc, so hai con số. Chênh nhau nhiều thì một người đã đếm sai hoặc bước của hai người khác nhau trên đoạn đó.
Bắt đầu đếm lại ở mỗi mốc. Đừng đếm liền cả tuyến. Tới mốc cuối chặng, ghi số mét đã đi vào sổ, kéo hết nút về, đếm từ đầu. Sai ở chặng trước không cộng dồn sang chặng sau.
Không đếm khi đang nói chuyện. Đếm bước và nói chuyện cùng lúc là cách mất số nhanh nhất. Ở đoạn cần đếm, người đếm báo trước "đoạn này mình đếm" để nhóm biết.
Ghi ngay khi dừng. Dừng chụp ảnh, buộc dây giày, nghỉ uống nước: ghi số bước đang đếm vào sổ trước khi làm việc khác.
Ước theo giờ: tốc độ thật trong rừng
Đếm bước tốt cho đoạn ngắn, vài trăm mét tới một hai cây số. Với cả chặng dài, ước theo giờ đỡ mệt hơn. Một người khoẻ đi trên đường bằng ngoài phố được khoảng bốn tới năm cây số mỗi giờ. Trong rừng, trên lối mòn tốt, nhóm người mới thường chỉ được khoảng hai cây số mỗi giờ, có khi ít hơn. Ở rừng rậm không có lối, tốc độ có thể xuống dưới một cây số mỗi giờ.
Dốc làm chậm thêm. Một cách tính thô mà nhiều người đi núi dùng: ngoài thời gian cho quãng đường ngang, cộng thêm khoảng một giờ cho mỗi sáu trăm mét leo lên. Xuống dốc không nhanh như người ta tưởng, nhất là dốc trơn; với người mới, xuống dốc đứng đôi khi còn chậm hơn đi bằng.
Cách dùng: ghi giờ khi rời mỗi mốc. Biết tốc độ thật của nhóm trong một giờ đầu, bạn dự đoán được giờ tới mốc tiếp theo. Nếu đã quá giờ dự đoán thêm một phần ba mà chưa thấy mốc, dừng lại kiểm. Đi theo nhóm thì luôn tính theo người chậm nhất, không phải người khoẻ nhất.
Dùng quãng đường với mốc chặn, và những sai lầm hay gặp
Quãng đường phát huy tác dụng khi đi kèm với mốc. Ví dụ, theo bản đồ, lối rẽ về bản cách ngã ba suối khoảng bốn trăm mét, sau lối rẽ là cây cầu tre. Bạn đếm từ ngã ba suối. Tới khoảng ba trăm mét thì đi chậm lại, nhìn kỹ bên phải. Nếu đếm tới khoảng năm trăm mét mà chưa thấy lối rẽ, nhưng đã thấy cầu tre, bạn biết chắc đã đi quá, quay lại và đếm ngược.
Sai lầm hay gặp nhất là tin con số hơn tin cảnh vật. Đếm đủ bốn trăm mét không có nghĩa là lối rẽ phải ở đó; sai số mười tới hai mươi phần trăm là thường. Hãy coi con số như vùng cần tìm, không phải điểm chính xác. Sai lầm thứ hai là quên chỉnh theo dốc: dùng con số đường bằng cho đoạn leo dốc, bạn sẽ nghĩ mình đã đi xa hơn thực tế, rẽ sớm vào một lối nhánh. Sai lầm thứ ba là mải đếm mà quên nhìn: đầu óc dồn vào con số, mắt nhìn đất, đi qua lối rẽ mà không thấy.
Cách sửa chung: đếm ở những đoạn cần thiết, không đếm cả ngày; người đếm không làm người dẫn; và luôn kiểm con số với giờ đi và với địa hình.
Bài tập ở sân vận động và đồi thấp gần nhà
Hai buổi tập dưới đây giúp bạn có con số của riêng mình và biết nó sai bao nhiêu trước khi cần dùng thật:
- Buổi một, ở sân vận động: đo bước kép trên một trăm mét ba lần như đã nói, rồi đi một vòng sân (thường bốn trăm mét ở làn trong cùng) chỉ bằng cách đếm. Dừng lại ở chỗ bạn nghĩ là đủ một vòng, xem lệch bao nhiêu mét.
- Lặp lại khi mang ba lô nặng hơn, và khi vừa đi vừa nói chuyện. Bạn sẽ thấy nói chuyện làm sai số tăng thế nào.
- Buổi hai, ở một đồi thấp có lối mòn: chọn hai điểm dễ nhận mà bạn đo được khoảng cách bằng điện thoại khi có tín hiệu tốt, ví dụ chân dốc và một chòi nghỉ.
- Đếm bước kép khi đi lên, khi đi xuống, ghi số. So với khoảng cách thật để có hệ số lên dốc và xuống dốc của riêng bạn.
- Ghi tất cả con số lên một tấm thẻ nhỏ: đường bằng, lên dốc, xuống dốc. Bọc thẻ trong nylon, để chung với la bàn.
Hai buổi tập này mất tổng cộng chừng hai tiếng nhưng cho bạn thứ không bài viết nào cho được: con số của chính đôi chân bạn.
Áp vào một đoạn tìm lối rẽ của bác Tư
Bác Tư dẫn nhóm ba người đi một tuyến rừng thấp. Theo mô tả của người địa phương, sau khi qua lán bảo vệ rừng, đi tiếp khoảng năm trăm mét theo lối mòn bằng thì có một lối nhỏ rẽ trái xuống suối, lối này hay bị cỏ che. Sau lối rẽ chừng hai trăm mét, lối mòn chính bắt đầu leo dốc đứng.
Bác có con số sáu mươi sáu bước kép cho một trăm mét đường bằng, cộng thêm khoảng một phần mười vì lối nhiều rễ, thành khoảng bảy mươi ba. Năm trăm mét là khoảng ba trăm sáu mươi lăm bước kép. Bác giao cho người cháu đếm độc lập để so. Tới khoảng ba trăm bước, cả nhóm đi chậm lại, nhìn bên trái. Bác đặt mốc báo đã đi quá là chỗ lối mòn bắt đầu leo dốc đứng.
Tới khoảng ba trăm tám mươi bước, người cháu thấy một chỗ cỏ rạp xuống, vạch ra là lối nhỏ đi xuống, có tiếng nước. Hai con số của hai người lệch nhau chừng mười bước, nằm trong sai số bình thường. Nếu không đếm, cả nhóm rất có thể đã đi thẳng tới chân dốc rồi mới hoài nghi, mất thêm hai mươi phút đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Một trăm mét thường bao nhiêu bước kép?
Người lớn thường vào khoảng sáu mươi tới bảy mươi bước kép trên đường bằng, nhưng mỗi người một khác tuỳ chiều cao, giày và nhịp đi. Hãy tự đo trên một đoạn đã biết dài một trăm mét và dùng con số của chính bạn.
Đi bộ trong rừng được bao nhiêu cây số một giờ?
Trên lối mòn tốt, nhóm người mới thường đi khoảng hai cây số mỗi giờ. Lên dốc, nhiều rễ cây, bùn lầy thì chậm hơn; rừng rậm không có lối có thể dưới một cây số mỗi giờ. Hãy đo tốc độ thật của nhóm trong giờ đầu.
Có thể dùng điện thoại đếm bước thay cho đếm tay không?
Có thể dùng để tham khảo, nhưng bộ đếm bước trong điện thoại tính theo độ dài bước trung bình, không chỉnh theo dốc và bụi rậm, và tốn pin. Đếm tay theo con số đã đo của bạn đáng tin hơn trong rừng.
Sai số khi đếm bước trong rừng là bao nhiêu?
Trên địa hình quen và đã chỉnh theo dốc, sai số khoảng mười tới hai mươi phần trăm là bình thường. Ở bụi rậm hoặc đi đêm, sai số còn lớn hơn. Vì vậy hãy coi con số là vùng cần tìm và luôn kiểm với mốc.
Vì sao đi rừng một tiếng mà cảm giác đã đi rất xa?
Vì sức lực bỏ ra nhiều hơn hẳn so với đi trên đường bằng: dốc, rễ cây, phải nhìn chân từng bước. Cảm giác mệt khiến người ta ước quãng đường dài gấp rưỡi tới gấp đôi thực tế. Đếm bước giúp sửa cảm giác đó.
Có cần đếm bước suốt cả chuyến không?
Không cần. Chỉ đếm ở đoạn cần biết khoảng cách: tìm một lối rẽ, đi từ mốc tới mốc khi lối mòn mờ, hoặc khi phải rời lối mòn. Trên đường mòn rõ, ghi giờ ở mỗi mốc là đủ.