Cách chắc nhất để không lạc là không bao giờ để mất vị trí: giữ ngón cái trên chỗ mình đang đứng trên bản đồ, đếm bước đôi để biết đã đi bao xa từ mốc gần nhất, và gạch từng mốc đã qua kèm giờ. Ba thói quen này rẻ, không cần pin, và đặc biệt cần trong rừng rậm, nơi không nhìn được mốc xa để định lại vị trí.
Người mới hay coi bản đồ là thứ lấy ra khi đã thấy lạc. Người dẫn đường lâu năm thì làm ngược lại: nhìn bản đồ đều đặn khi mọi thứ còn rõ, để lúc mọi thứ mờ đi thì vị trí cuối cùng vẫn còn rất gần. Bài này hướng dẫn cách luyện ba thói quen đó, cách đo bước của chính bạn, và mức sai số thật của từng cách.
Vì sao mất dấu vị trí lại xảy ra từ từ
Hiếm ai bị lạc vì một quyết định sai rõ ràng. Thường là chuỗi những lần không chắc nhỏ: đi qua một khe nhỏ mà không để ý có trên bản đồ không, rẽ theo lối mòn rộng hơn mà quên đối chiếu, nghỉ trưa xong đi tiếp theo hướng người đi đầu. Mỗi lần chỉ lệch một chút, nhưng sau một giờ, chỗ bạn nghĩ mình đứng và chỗ thật đã cách nhau cả ki-lô-mét.
Trong rừng rậm, không nhìn được đỉnh núi hay mốc xa nên không có cách nào để giao hội lấy lại vị trí. Khi đó, thứ duy nhất bạn có là chuỗi thông tin từ mốc chắc chắn cuối cùng: đã đi bao xa, theo hướng nào, qua những gì. Nếu chuỗi ấy được ghi đều đặn, vị trí hiện tại suy ra được. Nếu không, bạn chỉ còn đoán.
Vì thế ba thói quen dưới đây không phải để dùng khi đã lạc, mà để không bao giờ phải tự hỏi "mình đang ở đâu" mà không có câu trả lời gần đúng.
Thói quen thứ nhất: giữ ngón cái trên vị trí
Kỹ thuật ngón cái đơn giản nhưng ít người kiên trì làm. Các bước:
- Gấp bản đồ lại chỉ chừa vùng đang đi, vừa một bàn tay. Bọc trong túi nhựa trong.
- Cầm bản đồ bằng một tay, đã xoay đúng hướng thực địa, ngón cái đặt ngay chỗ bạn đang đứng.
- Mỗi lần qua một thứ nhận ra được như khe suối, ngã ba lối mòn, bắt đầu một đoạn dốc, dời ngón cái đến chỗ đó.
- Khi tới mép phần đã gấp, dừng lại, gấp lại bản đồ cho phần tiếp theo, đặt lại ngón cái.
- Khi trao bản đồ cho người khác, trao kèm vị trí: "ngón cái đang ở ngay sau ngã ba suối thứ hai".
Ngón cái không chỉ đánh dấu vị trí mà còn buộc bạn hỏi liên tục: thứ mình vừa đi qua có trên bản đồ không? Chính câu hỏi lặp đi lặp lại đó giữ bạn không trôi dần khỏi vị trí thật.
Khi đi theo nhóm, người cầm bản đồ nên đi thứ hai, ngay sau người mở đường, để vừa thấy lối trước mặt vừa có chỗ dừng đọc giấy mà không làm cả hàng phía sau phải chờ lâu.
Thói quen thứ hai: đếm bước đôi và đo bước của chính bạn
Bước đôi là mỗi lần một chân, ví dụ chân trái, chạm đất. Đếm bước đôi dễ hơn đếm từng bước và ít nhầm. Người lớn đi trên đường bằng thường mất khoảng sáu mươi đến bảy mươi bước đôi cho một trăm mét, nhưng con số của bạn phải tự đo, vì chiều cao và nhịp đi mỗi người mỗi khác.
Cách đo: tìm một đoạn đường dài đúng một trăm mét, có thể đo bằng thước dây trên sân vận động, đường chạy, hoặc đo trên ứng dụng bản đồ một đoạn đường thẳng. Đi bình thường, đếm bước đôi, làm ba lần, lấy trung bình. Sau đó làm lại trên một con dốc lên, một con dốc xuống và một bãi cỏ cao, vì trên địa hình khó, bước ngắn lại rõ rệt và số bước đôi cho một trăm mét có thể tăng thêm vài chục.
Ghi bảng bước của bạn lên một mẩu giấy dán vào la bàn: đường bằng, lên dốc, xuống dốc, cỏ rậm. Khi dùng ngoài thực địa, mỗi trăm mét thắt một nút trên sợi dây buộc ở quai ba lô, hoặc chuyển một hòn sỏi từ túi trái sang túi phải, để khỏi phải nhớ con số lớn.
Đếm bước có chính xác không: sai số theo địa hình
Đếm bước là ước lượng, không phải đo đạc. Bảng dưới là mức sai số thường gặp khi người đã tự đo bước của mình làm cẩn thận:
| Địa hình | Sai số thường gặp | Khi nào dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đường bằng, nền chắc | Khoảng 5% quãng đi | Đo đến điểm cụ thể | Gần với số đo ở nhà |
| Lối mòn rừng thưa | Khoảng 10% | Giữa hai mốc trong chặng | Dùng bảng bước lối mòn |
| Lên dốc | Khoảng 10–20% | Ước khi không thấy mốc | Bước ngắn hơn nhiều |
| Rừng rậm, cỏ cao, đá | Có thể trên 20% | Chỉ đoạn ngắn | Kết hợp với hình đất |
| Ban đêm | Rất lớn | Tránh di chuyển | Ở yên nếu không bắt buộc |
Đếm bước có ích nhất cho những đoạn ngắn, vài trăm mét, từ một điểm bám tới mục tiêu nhỏ. Với quãng dài vài ki-lô-mét, sai số cộng dồn lớn, nên dùng thời gian đi và hình đất để ước thay vì đếm.
Thói quen thứ ba: gạch mốc đã qua kèm giờ
Ngón cái giữ vị trí hiện tại; gạch mốc giữ lịch sử. Khi cần suy luận ngược hoặc báo vị trí cuối cùng chắc chắn, lịch sử ấy là vô giá. Cách làm:
- Mỗi lần qua một mốc đã đánh dấu trong lộ trình, vạch một gạch ngang trên bản đồ hoặc bảng chặng, ghi giờ bên cạnh.
- Mỗi lần qua một thứ không có trong kế hoạch nhưng có trên bản đồ, như một khe nhỏ, ghi dấu hỏi kèm giờ; khi chắc thì đổi thành gạch.
- So giờ thực tế với giờ dự kiến ở mỗi gạch, ghi số phút sớm hoặc trễ.
- Nếu đã quá giờ dự kiến tới mốc tiếp theo khoảng một phần ba mà chưa thấy, dừng lại, đừng đi tiếp để "tìm cho ra".
- Khi nghỉ, ghi luôn hướng mặt khi ngồi nghỉ; sau nghỉ, nhiều người đứng dậy đi tiếp theo hướng sai.
Mục cuối nghe như chuyện nhỏ nhưng xảy ra thường xuyên: nghỉ trưa xong, cả nhóm đứng lên đi theo lối mòn gần nhất, đúng ra là ngược lại hướng vừa tới. Nhìn giờ và hướng ghi trên bản đồ là thấy ngay.
Khi không đếm được bước: ước quãng đã đi bằng thời gian
Có những đoạn không thể đếm bước: lội dọc lòng suối, trèo qua đá, đi dích dắc trên sườn dốc trơn. Khi đó dùng đồng hồ thay cho bước chân. Nếu bảng tốc độ của nhóm cho lối mòn dọc suối là khoảng một ki-lô-mét rưỡi mỗi giờ, thì hai mươi phút lội suối tương ứng khoảng năm trăm mét, sai số có thể lớn nhưng vẫn tốt hơn không có gì.
Cách dùng thời gian hiệu quả nhất là kết hợp với hình đất. Bạn biết sau khoảng năm trăm mét dọc suối sẽ có một nhánh đổ vào từ bên trái. Đi được hai mươi phút, bắt đầu để ý bên trái. Nếu sau ba mươi phút vẫn chưa thấy nhánh nào, dừng lại xem xét, vì có thể đã đi qua mà không nhận ra hoặc tốc độ thật chậm hơn nhiều.
Ghi giờ bắt đầu mỗi đoạn không đếm được bước ngay trên bản đồ. Khi gặp một mốc nhận ra được, tính tốc độ thật của đoạn vừa đi và dùng nó cho đoạn tiếp theo. Sau vài đoạn, ước lượng bằng thời gian của bạn sẽ sát hơn hẳn.
Ghép ba thói quen trong một đoạn rừng rậm
Bác Tư đi một đoạn lối mòn trong rừng rậm từ ngã ba suối lên một yên ngựa, trên bản đồ dài khoảng sáu trăm mét theo hướng gần đông. Tại ngã ba suối, bác gạch mốc, ghi chín giờ mười, đặt ngón cái, xoay bản đồ, nhìn la bàn. Bảng bước của bác cho lối mòn lên dốc là khoảng tám mươi bước đôi mỗi trăm mét. Bác bắt đầu đếm, mỗi trăm mét thắt một nút dây.
Đến nút thứ ba, lối mòn cắt qua một khe nhỏ. Trên bản đồ có một khe ở khoảng ba trăm mét, khớp. Bác dời ngón cái, ghi dấu gạch, giờ chín giờ hai mươi tám. Đến nút thứ sáu, lẽ ra phải tới yên ngựa, nhưng đất vẫn dốc lên. Bác không đi tiếp vô định mà dừng, nhìn đồng mức: yên ngựa nằm sau một đoạn dốc ngắn, có thể bước ngắn hơn dự kiến. Bác đi thêm chừng sáu mươi bước đôi, đất bằng ra, gió thổi ngang. Yên ngựa.
Không có bước nào trong đó khó. Điểm mấu chốt là ở nút thứ sáu, bác có đủ thông tin để biết mình đang ở gần đúng chỗ, chỉ lệch một chút, chứ không phải đã lạc. Người không đếm, không gạch thì tới đó chỉ có cảm giác "chắc sắp tới", và cảm giác ấy không phân biệt được lệch một chút với lệch hẳn.
Luyện ở gần nhà và lỗi hay gặp
Ba thói quen chỉ bền khi đã thành phản xạ. Luyện ở nơi an toàn trước:
| Bài tập hoặc lỗi | Làm thế nào | Mục đích hoặc cách sửa |
|---|---|---|
| Đo bước ở sân vận động | Đi một trăm mét ba lần, lấy trung bình | Có con số của riêng bạn |
| Đo bước trên dốc công viên | Đếm lên, đếm xuống, so với đường bằng | Biết bước ngắn lại bao nhiêu |
| Đi vòng công viên giữ ngón cái | Dời ngón ở mỗi chỗ rẽ, người đi cùng kiểm tra | Thành thói quen |
| Lỗi: quên đếm khi nói chuyện | Mất số giữa chừng | Giao một người chỉ lo đếm, đổi người mỗi chặng |
| Lỗi: dùng bước đường bằng cho dốc | Tưởng đã tới mà chưa | Dùng bảng bước theo địa hình |
| Lỗi: chỉ ghi mốc khi nhớ ra | Mất chuỗi lịch sử vị trí | Gạch ở mọi mốc, kể cả khi đang vội |
Nếu dù đã làm đủ mà vẫn không khớp, và bạn không chắc mình ở đâu, quay về mốc cuối cùng đã gạch nếu đường về rõ. Nếu không, ở yên cùng nhóm, liên lạc người ở nhà hoặc gọi 112 khi có sóng, đọc vị trí của mốc cuối và thời gian đã đi từ đó.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu bước đôi thì được một trăm mét?
Người lớn đi đường bằng thường khoảng sáu mươi đến bảy mươi bước đôi cho một trăm mét, nhưng mỗi người mỗi khác. Hãy tự đo trên một đoạn đã biết chiều dài, và đo thêm khi lên dốc, xuống dốc, vì bước thay đổi nhiều.
Đếm bước có cần thiết khi đã có điện thoại định vị không?
Có ích khi điện thoại mất tín hiệu trong khe sâu, rừng rậm hoặc hết pin. Đếm bước cũng giúp kiểm tra chéo vị trí điện thoại báo, vì trong rừng rậm vị trí định vị đôi khi nhảy xa vài chục mét.
Kỹ thuật ngón cái là gì?
Là giữ ngón cái đặt trên vị trí hiện tại của bạn trên bản đồ trong lúc đi, và dời nó mỗi khi qua một thứ nhận ra được. Cách này giúp bạn luôn biết vị trí gần đúng và buộc bạn đối chiếu thường xuyên.
Đã quá giờ dự kiến mà chưa thấy mốc thì làm gì?
Dừng lại, đừng đi tiếp để tìm. Xem lại số bước, thời gian đã đi và hình đất xung quanh. Nếu vẫn không khớp, quay về mốc cuối cùng đã gạch nếu đường về rõ, rồi đi lại cẩn thận hơn.
Có nên đếm bước khi đi theo nhóm không?
Nên, nhưng giao cho một người lo việc đếm, những người khác giữ khoảng cách và quan sát. Đổi người đếm sau mỗi chặng vì đếm lâu dễ mệt và mất tập trung, nhất là khi trò chuyện.
Ghi mốc đã qua kèm giờ có tác dụng gì khi cần cứu trợ?
Nó cho bạn vị trí chắc chắn cuối cùng và thời gian đã đi từ đó. Người tìm kiếm dựa vào hai thông tin này để khoanh vùng, thay vì phải tìm dọc cả lộ trình. Hãy đọc chúng khi gọi 112.