Toạ độ lưới đọc theo quy tắc "sang phải trước, lên trên sau": tìm số đường lưới dọc ở bên trái điểm, ước phần mười ô sang phải, rồi tìm số đường lưới ngang ở bên dưới điểm, ước phần mười ô lên trên. Sáu chữ số ấy chỉ một ô vuông khoảng một trăm mét mỗi cạnh trên bản đồ có lưới một ki-lô-mét.
Biết đọc toạ độ lưới có hai công dụng chính: chỉ chính xác một điểm cho người khác cùng cầm bản đồ, và báo vị trí khi cần cứu trợ. Bài này cũng nói rõ một chỗ hay gây nhầm: toạ độ trên bản đồ giấy và toạ độ điện thoại hiển thị thường là hai hệ khác nhau, đọc lẫn là sai rất xa. Khi báo vị trí khẩn cấp, cách nói phải rõ đang đọc số từ đâu.
Lưới ô vuông trên bản đồ địa hình là gì
Trên bản đồ địa hình có những đường kẻ thẳng dọc và ngang tạo thành ô vuông, thường mỗi cạnh một ki-lô-mét ngoài đất. Ở tỷ lệ một phần hai mươi lăm nghìn, mỗi ô dài bốn xăng-ti-mét trên giấy; ở một phần năm mươi nghìn, mỗi ô dài hai xăng-ti-mét. Mỗi đường lưới có số in ở mép bản đồ, thường in to hai chữ số cuối để đọc nhanh.
Lưới này khác với kinh tuyến, vĩ tuyến. Kinh tuyến, vĩ tuyến là đường cong trên quả địa cầu, đo bằng độ, phút, giây; lưới ô vuông là hệ toạ độ phẳng đo bằng mét, được chiếu lên tờ giấy để dễ đo đạc. Đường lưới dọc không hoàn toàn trùng với hướng bắc thật; ở Việt Nam chênh lệch này nhỏ, sơ đồ ở lề bản đồ cho biết cụ thể.
Với người đi bộ, điều quan trọng là: lưới ô vuông giúp ước khoảng cách bằng mắt, đặt la bàn cho thẳng, và gọi tên một điểm bằng con số mà ai cầm cùng bộ bản đồ cũng tìm ra. Trước khi đi, xem lề bản đồ để biết lưới của tờ mình là bao nhiêu mét một ô, đừng mặc định.
Đọc toạ độ sáu chữ số, từng bước
Ví dụ bạn muốn báo vị trí một ngã ba suối. Làm như sau:
- Tìm ô chứa điểm. Xác định ô vuông có ngã ba suối nằm trong.
- Đọc đường dọc bên trái. Nhìn đường lưới dọc ngay bên trái ô, đọc số ở mép trên hoặc mép dưới bản đồ, ví dụ 47.
- Ước phần mười sang phải. Chia ô theo chiều ngang thành mười phần trong đầu, ngã ba suối nằm ở khoảng phần thứ sáu. Chữ số thứ ba là 6. Ba chữ số đầu: 476.
- Đọc đường ngang bên dưới. Nhìn đường lưới ngang ngay bên dưới ô, đọc số ở mép trái hoặc phải, ví dụ 82.
- Ước phần mười lên trên. Ngã ba nằm ở khoảng phần thứ ba tính từ dưới lên. Ba chữ số sau: 823.
- Ghép và ghi lại. Toạ độ là 476 823. Đọc to theo từng chữ số: bốn, bảy, sáu, tám, hai, ba.
Muốn ước phần mười chính xác hơn, dùng thước toạ độ in trên đế một số la bàn, hoặc tự làm bằng một mẩu bìa: kẻ một góc vuông, mỗi cạnh chia mười vạch theo đúng kích thước ô của tỷ lệ bản đồ bạn dùng.
Những quy tắc để không đọc ngược
Sang phải trước, lên trên sau. Luôn đọc số đường dọc trước, rồi số đường ngang. Đọc ngược là chỉ một điểm hoàn toàn khác, có thể cách vài ki-lô-mét. Câu nhớ quen thuộc: "vào nhà trước, lên cầu thang sau".
Luôn lấy đường bên trái và bên dưới. Đường dọc phải là đường ở bên trái điểm, đường ngang là đường ở bên dưới. Lấy đường bên phải hay bên trên làm số bị lớn hơn một đơn vị.
Đếm phần mười từ đường gốc. Phần mười sang phải đếm từ đường dọc bên trái; phần mười lên trên đếm từ đường ngang bên dưới. Không đếm từ giữa ô.
Ghi kèm tên tờ bản đồ. Hai chữ số in to chỉ là phần cuối của toạ độ đầy đủ. Trong phạm vi một tờ chúng không trùng, nhưng sang tờ khác có thể lặp. Khi báo cho người khác, nói kèm tên hoặc số hiệu tờ bản đồ.
Đọc lại cho người nghe nhắc lại. Qua điện thoại, nói từng chữ số, rồi đề nghị người nghe đọc lại. Nhầm một chữ số là lệch cả trăm mét hay cả ki-lô-mét.
Toạ độ bản đồ giấy và toạ độ trên điện thoại khác nhau thế nào
Đây là chỗ người đi bộ dễ nhầm nhất. Điện thoại có thể hiện nhiều dạng số, bản đồ giấy thường dùng lưới ô vuông. Bảng so sánh:
| Loại toạ độ | Trông như thế nào | Thường thấy ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lưới ô vuông sáu chữ số | Ba chữ số dọc, ba chữ số ngang | Bản đồ địa hình giấy | Cần cùng bộ bản đồ mới dùng được |
| Kinh độ, vĩ độ dạng thập phân | Hai số có phần thập phân dài | Hầu hết ứng dụng bản đồ trên điện thoại | Người nhận nào cũng dán vào bản đồ được |
| Kinh độ, vĩ độ dạng độ phút giây | Độ, phút, giây kèm chữ bắc, đông | Một số thiết bị, bản đồ in | Dễ đọc nhầm phút với giây |
| Lưới toạ độ phẳng trên ứng dụng | Số mét dài kèm múi | Ứng dụng bản đồ địa hình | Hệ quy chiếu có thể khác bản đồ giấy |
Khi gọi cứu nạn, cách an toàn nhất là đọc toạ độ kinh độ, vĩ độ do điện thoại hiển thị, nói rõ "đây là số từ điện thoại", đọc chậm từng chữ số. Nếu chỉ có bản đồ giấy, đọc toạ độ lưới kèm tên tờ bản đồ, và tả thêm hình đất xung quanh.
Bốn chữ số, sáu chữ số và tám chữ số dùng khi nào
Toạ độ lưới không bắt buộc phải có đúng sáu chữ số. Bốn chữ số, chỉ gồm số đường dọc bên trái và số đường ngang bên dưới, gọi tên cả một ô vuông khoảng một ki-lô-mét. Dùng khi chỉ cần nói vùng chung, ví dụ "chiều nay nhóm sẽ cắm trại trong ô 47 82". Người nghe biết ngay khu vực mà không cần chính xác hơn.
Sáu chữ số chỉ một ô khoảng một trăm mét, đủ cho phần lớn việc của người đi bộ: hẹn điểm gặp, ghi mốc chặng, báo chỗ có nước. Tám chữ số chia mỗi phần mười thêm mười lần nữa, về lý thuyết chỉ ô khoảng mười mét. Nhưng ước bằng mắt trên bản đồ giấy rất khó đạt độ mịn ấy; nếu không có thước toạ độ thì tám chữ số thường chỉ là sáu chữ số thêm hai số đoán.
Quy tắc thực dụng: dùng số chữ số tương xứng với độ chắc của bạn. Nếu chỉ biết mình đang ở trong khe giữa hai đỉnh, báo sáu chữ số kèm câu "khoảng chừng, sai có thể vài trăm mét" trung thực hơn là đọc tám chữ số trông rất chính xác. Người tìm kiếm cần biết mức tin cậy của con số để quyết định khoanh vùng rộng hay hẹp.
Báo vị trí khi cần cứu trợ: nói gì, theo thứ tự nào
Khi có người bị thương hoặc cả nhóm không biết đường ra, gọi 112 nếu có sóng, đồng thời nhắn người ở nhà để họ báo chính quyền xã gần nhất. Nội dung nên theo thứ tự này, viết sẵn ra giấy trước khi gọi:
- Tình hình: có bao nhiêu người, ai bị thương, bị gì, còn đi được không.
- Vị trí: toạ độ từ điện thoại hoặc toạ độ lưới, nói rõ loại nào; đọc từng chữ số và đề nghị đọc lại.
- Mô tả hình đất: đang ở trên sống núi, cạnh suối, trong khe, gần đỉnh có cột ăng-ten.
- Lộ trình đã đi: xuất phát từ đâu, lúc mấy giờ, định đi đâu, lần cuối biết chắc vị trí ở đâu.
- Trang bị đang có: đèn, còi, nước, áo ấm, pin điện thoại còn bao nhiêu phần trăm.
- Sẽ làm gì tiếp: ở yên tại chỗ, giờ liên lạc lại, cách giữ pin.
Sau khi đã báo vị trí, ở yên tại chỗ trừ khi chỗ đó nguy hiểm. Người tìm kiếm sẽ đến điểm bạn đã báo; nếu bạn di chuyển, toạ độ trở thành vô ích. Tắt bớt ứng dụng, giảm độ sáng màn hình để giữ pin cho cuộc gọi tiếp theo.
Bài tập đọc toạ độ ở nhà và trong chuyến đi
Bài tập thứ nhất làm tại bàn: nhờ một người chọn mười điểm trên bản đồ, đọc toạ độ cho bạn, bạn tìm ra điểm đó. Rồi đổi vai. Sai lệch một chữ số sẽ hiện ra ngay vì điểm tìm được không phải điểm người kia chọn. Làm vài tối là quy tắc sang phải trước thành phản xạ.
Bài tập thứ hai ở công viên hoặc đồi gần nhà: in bản đồ có lưới, đi đến ba điểm khác nhau, ghi toạ độ lưới đọc trên giấy và toạ độ điện thoại hiển thị. Về nhà, dán toạ độ điện thoại vào ứng dụng bản đồ trên máy tính để so. Bạn sẽ thấy hai hệ số trông khác hẳn nhau dù chỉ cùng một chỗ.
Trong chuyến đi thật, tập thói quen ghi toạ độ ở mỗi mốc chặng vào sổ hoặc mặt sau bản đồ, kèm giờ. Nhóm bạn của Minh làm vậy từ chuyến thứ hai, và nhận ra danh sách toạ độ có giờ ấy chính là bản nhật ký chuyến đi, rất tiện khi cần báo "lần cuối biết chắc vị trí" nếu có chuyện.
Lỗi hay gặp khi đọc toạ độ và cách sửa
Phần lớn lỗi không do khó, mà do làm vội trong lúc căng thẳng.
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đọc đường ngang trước đường dọc | Chỉ điểm khác, có thể xa vài ki-lô-mét | Nhớ "sang phải trước, lên trên sau" |
| Lấy đường bên phải hoặc bên trên | Lệch một ô, khoảng một ki-lô-mét | Luôn lấy đường bên trái và bên dưới |
| Ước phần mười từ giữa ô | Lệch vài trăm mét | Đếm từ đường gốc |
| Đọc lẫn số lưới với số điện thoại | Người nhận tìm không ra hoặc tìm sai chỗ | Nói rõ loại toạ độ |
| Không ghi tên tờ bản đồ | Toạ độ lặp ở tờ khác | Báo kèm số hiệu tờ |
| Đọc nhanh qua điện thoại | Người nghe ghi sai một chữ số | Đọc từng số, đề nghị đọc lại |
Nếu phải đọc toạ độ trong tình huống căng thẳng, viết ra giấy trước rồi mới đọc. Viết ra chậm hơn mười giây nhưng giảm hẳn lỗi đảo số.
Câu hỏi thường gặp
Toạ độ lưới sáu chữ số chính xác đến bao nhiêu mét?
Trên bản đồ có lưới một ki-lô-mét, sáu chữ số chỉ ra một ô khoảng một trăm mét mỗi cạnh. Đủ để người cầm cùng bộ bản đồ tìm đến đúng vùng. Muốn chính xác hơn phải dùng tám chữ số hoặc toạ độ điện thoại.
Vì sao phải đọc số đường dọc trước?
Đó là quy ước chung để mọi người đọc giống nhau. Nếu mỗi người đọc một kiểu, cùng sáu chữ số sẽ chỉ hai điểm khác nhau. Nhớ câu "vào nhà trước, lên cầu thang sau" để không đảo.
Toạ độ trên điện thoại có giống toạ độ lưới trên bản đồ giấy không?
Thường là không. Điện thoại hay hiển thị kinh độ, vĩ độ, còn bản đồ giấy dùng lưới ô vuông theo mét. Hai loại số trông khác hẳn và có thể dùng hệ quy chiếu khác nhau, nên khi báo phải nói rõ loại nào.
Khi gọi cứu nạn nên đọc loại toạ độ nào?
Nếu điện thoại còn hiển thị được, đọc kinh độ, vĩ độ từ điện thoại vì người nhận dễ đưa vào bản đồ số. Nói rõ nguồn số, đọc từng chữ số, đề nghị đọc lại, và mô tả thêm hình đất xung quanh.
Không có thước toạ độ thì ước phần mười thế nào?
Chia ô bằng mắt thành hai nửa trước, rồi chia mỗi nửa làm năm. Hoặc tự làm thước từ một mẩu bìa, kẻ mười vạch đều nhau trên một cạnh dài bằng một ô của tỷ lệ bản đồ bạn dùng.
Có cần học toạ độ lưới khi đã có điện thoại định vị không?
Nên học. Điện thoại có thể hết pin, hỏng hoặc mất tín hiệu trong khe sâu. Khi đó bản đồ giấy cùng toạ độ lưới là cách duy nhất để chỉ chính xác một điểm cho người khác.