Muốn dùng được sao trời khi đi rừng, bạn cần luyện ở nhà trước khoảng bốn tuần, mỗi tuần hai buổi tối chừng nửa giờ, ngay trên sân thượng hay ở công viên ít đèn, và luôn kiểm kết quả bằng la bàn. Đến cuối tuần thứ tư, mục tiêu là tìm được hướng bắc hoặc nam trong vòng hai phút và sai lệch so với la bàn không quá năm độ.
Người đi lần đầu thường tưởng tìm sao là chuyện đọc một lần rồi nhớ. Ra ngoài trời thật, giữa sương, gió, mỏi cổ, lại thêm nỗi lo, mới thấy những gì chưa luyện thì không làm được. Phần dưới là giáo án bốn tuần, cách chọn chỗ luyện trong thành phố, đồ cần có, cách kiểm bằng la bàn trong điện thoại cho đúng, mẫu sổ ghi, cách luyện cùng con hay nhóm bạn, và dấu hiệu cho biết bạn đã sẵn sàng.
Thành phố nhiều đèn vẫn luyện được: vì sao và luyện cái gì
Trong thành phố, ánh đèn làm mất phần lớn sao mờ, chỉ còn vài chục sao sáng nhất. Nghe như bất lợi, nhưng với việc tìm hướng thì lại có ích: những chòm chỉ hướng đều được tạo bởi các sao khá sáng. Hai sao mép gáo Bắc Đẩu, năm sao Thiên Hậu, đai Lạp Hộ, chân và đỉnh Nam Thập Tự đều thấy được từ sân thượng một khu dân cư, nếu bạn quay lưng về phía đèn đường.
Thứ bạn luyện ở nhà không phải nhận hết bầu trời, mà là ba phản xạ: nhận nhanh hình chòm sao chỉ hướng của mùa đó, dò đúng từ chòm ra hướng, và hạ đường xuống mặt đất rồi đánh dấu. Ba phản xạ này cần lặp lại nhiều lần, như học đi xe đạp, chứ đọc thì không đủ.
Còn một điều chỉ luyện ở nhà mới phát hiện được: thói quen riêng của chính bạn. Có người luôn kéo đường hơi cong, có người luôn hạ đường lệch sang trái. Khi so với la bàn mỗi lần, sau vài buổi bạn biết mình hay lệch về phía nào, và biết cách tự trừ ra khi ở ngoài thật.
Chọn chỗ luyện và đồ cần có
Chỗ luyện tốt không cần xa. Tiêu chí và danh sách đồ:
- Chỗ: sân thượng, công viên, bãi cỏ ven sông, sân trường ngoài giờ, có ít nhất một phía thoáng tới gần chân trời, đèn đường không chiếu thẳng vào mắt.
- An toàn chỗ luyện: sân thượng có lan can, công viên đi theo cặp, không ra bờ sông vắng một mình, báo người nhà mình đang ở đâu.
- Đèn đầu chế độ đỏ hoặc dán giấy bóng kính đỏ lên đèn pin.
- Hai cọc ngắn hoặc hai chai nước làm dấu trên sàn, một sợi dây có buộc vật nhỏ làm dây dọi.
- La bàn đế trong hoặc điện thoại có la bàn, để kiểm.
- Sổ nhỏ và bút chì, vì bút bi hay tắc khi lạnh và ẩm.
- Ghế gấp hoặc tấm lót để nằm ngửa nhìn, đỡ mỏi cổ.
- Bảng tra theo tháng của chòm chính và chòm dự phòng, chép sẵn ra giấy.
Tránh dùng ứng dụng bản đồ sao để tìm thay mình trong lúc luyện. Có thể dùng sau buổi tập để xác nhận tên sao, nhưng trong lúc tập, mục tiêu là mắt và tay tự làm được.
Giáo án bốn tuần
Mỗi tuần hai buổi, mỗi buổi chừng ba mươi phút. Chọn chòm theo tháng bạn luyện: Bắc Đẩu từ khoảng tháng Hai đến tháng Bảy, Thiên Hậu từ tháng Chín đến tháng Một, thêm Nam Thập Tự từ tháng Ba đến tháng Sáu nếu ở miền Nam, Lạp Hộ từ tháng Mười Hai đến tháng Tư.
| Tuần | Mục tiêu | Bài tập | Đạt khi |
|---|---|---|---|
| Một | Nhận chòm chính | Tìm chòm, vẽ vào sổ cùng một mốc trên mặt đất, ghi giờ; buổi hai làm lại ở giờ khác, so hình vẽ | Tìm ra chòm trong một phút mà không cần nhìn bảng |
| Hai | Dò tới hướng | Từ chòm, dò tới sao Bắc Cực hoặc hạ xuống chính nam; đo độ cao bằng nắm tay; làm phép thử đứng yên hai mươi phút | Dò đúng ba lần liên tiếp, đo độ cao lệch không quá nửa nắm tay |
| Ba | Đánh dấu và kiểm | Hạ đường, đặt hai cọc, rồi đo bằng la bàn; ghi sai lệch; luyện thêm chòm dự phòng | Sai lệch so với la bàn không quá năm độ ở hai buổi liên tiếp |
| Bốn | Làm dưới áp lực | Nhắm mắt, quay vài vòng, mở mắt và bấm giờ; luyện thêm cách hai cọc ngắm chuyển động sao; một buổi cho người khác tự làm rồi so | Tìm và đánh dấu hướng trong hai phút, sai lệch không quá năm độ |
Nếu một tuần trời mưa liên tục, đừng nhảy cóc. Dời cả giáo án sang tuần sau; bài tập của tuần hai mà làm khi chưa nhận nhanh được chòm ở tuần một sẽ chỉ làm bạn rối.
Kiểm bằng la bàn trong điện thoại cho đúng
La bàn là trọng tài của mọi buổi luyện, nên phải dùng nó cho đúng, nếu không bạn sẽ học theo một trọng tài sai:
- Hiệu chỉnh la bàn điện thoại theo hướng dẫn của máy, thường là xoay điện thoại theo hình số tám, trước mỗi buổi.
- Đứng xa lan can sắt, cột điện, xe máy, loa, ít nhất vài bước. Sắt thép ở sân thượng làm la bàn lệch hàng chục độ mà bạn không hay.
- Đặt điện thoại nằm phẳng, đọc hướng của đường nối hai cọc bạn vừa cắm.
- Kiểm xem la bàn đang chỉ bắc thật hay bắc từ. Ở Việt Nam độ lệch giữa hai loại này nhỏ, nhưng nên biết máy mình đang dùng loại nào và xem độ lệch trên bản đồ mới.
- Ghi con số sai lệch có dấu: lệch về phía đông ghi cộng, về phía tây ghi trừ. Sau vài buổi, xem dấu có lặp lại không.
- Nếu sai lệch lớn bất thường, trên hai mươi độ, kiểm la bàn trước khi nghi chính mình: đứng chỗ khác, so với một la bàn đế trong.
Một la bàn đế trong rẻ tiền là trọng tài tốt hơn điện thoại khi đi rừng, vì không cần pin. Ở nhà, điện thoại là đủ nếu bạn làm đúng các bước trên.
Mẫu sổ luyện và cách đọc lại
Mỗi dòng một lần làm. Ghi ngày, giờ, chỗ đứng, chòm đã dùng, thời gian từ lúc bắt đầu tới lúc đánh dấu xong, hướng la bàn đo được, sai lệch có dấu, và ghi chú như mây, đèn, mỏi cổ.
Ví dụ một dòng. Ngày hai mươi tháng Tư, chín giờ tối, sân thượng, Bắc Đẩu, ba phút, la bàn ba trăm năm mươi sáu độ, sai lệch trừ bốn, ghi chú: hạ đường vội, nằm trên ghế bị nghiêng.
Đọc lại sau mỗi tuần. Nhìn cột thời gian: nó phải giảm dần. Nhìn cột sai lệch: nó phải nhỏ dần, và nếu luôn mang cùng một dấu, bạn có thói quen lệch về một phía.
Sửa thói quen lệch. Nếu bạn luôn lệch trừ, tức về phía tây, thử đứng thẳng hơn khi hạ đường, dùng dây dọi thay vì ước bằng mắt. Sau khi sửa, ghi riêng để thấy hiệu quả.
Mang sổ vào chuyến đi. Sổ luyện tập là bằng chứng cho bạn và cả nhóm biết bạn tin được tới đâu. Người tìm hướng với sai lệch trung bình năm độ nên nói rõ điều đó khi nhóm quyết định đường đi.
Luyện cùng con hoặc nhóm bạn
Mỗi người tự làm, rồi mới so. Đừng để một người tìm rồi chỉ cho cả nhóm. Mỗi người dò riêng, đặt cọc riêng, sau đó mới so với nhau và với la bàn. Cách này giống kiểm chéo ngoài trời thật, và cho thấy ai cần luyện thêm.
Giao vai theo lượt. Một người tìm chòm, một người dò hướng, một người cầm la bàn ghi sổ; buổi sau đổi vai. Trẻ em thích vai cầm la bàn và đọc số, nhưng nên lần lượt được làm cả ba vai.
Biến phép thử đứng yên thành trò chơi. Mỗi người chọn một ngôi sao, ngắm qua một ngọn cây hay góc nhà, đoán xem hai mươi phút sau nó sẽ ở đâu. Ai đoán đúng hướng đi của sao được chọn chòm cho buổi sau. Trò chơi giữ trẻ ở lại đủ lâu để thấy bầu trời quay.
Không chấm điểm, không xếp hạng. Với trẻ, ghi sai lệch để biết sửa, không để so ai giỏi hơn. Mục tiêu là cả nhà cùng biết làm, không phải tìm ra người thắng.
Giữ an toàn buổi tối. Trẻ luôn có người lớn đi kèm, buổi tập kết thúc trước giờ ngủ, sân thượng phải có lan can, công viên đi theo cặp. Với nhóm bạn, hẹn giờ về và báo người nhà như một chuyến đi thật, để luyện luôn thói quen đó.
Áp vào: bác Tư và hai cháu luyện trên sân thượng chung cư
Bác Tư định đưa hai cháu, mười ba và mười lăm tuổi, đi chuyến đi bộ có ngủ lại đầu tiên vào tháng Năm, có người dẫn đường địa phương. Bác muốn hai cháu biết tìm hướng bằng sao trước khi đi, nên lên lịch bốn tuần trên sân thượng chung cư, tối thứ Ba và thứ Sáu, tám giờ rưỡi.
Tuần đầu, hai cháu mất gần mười phút mới thấy Bắc Đẩu vì đèn bảng quảng cáo ở toà nhà bên cạnh; bác đổi chỗ đứng ra góc sân thượng khuất đèn và mọi thứ dễ hẳn. Tuần thứ hai, cháu lớn dò tới sao Bắc Cực đúng ngay, cháu nhỏ lấy nhầm hai sao gần cán. Tuần thứ ba, la bàn điện thoại chỉ lệch hai mươi độ ở buổi đầu; bác nhận ra hai cháu đặt máy ngay cạnh khung sắt của bồn nước, chuyển ra giữa sân thì sai lệch còn ba bốn độ.
Cuối tuần thứ tư, cả hai cháu tìm và đánh dấu hướng bắc dưới hai phút. Sổ của cháu nhỏ cho thấy cháu luôn lệch về phía tây vài độ; cháu tự sửa bằng dây dọi. Trong chuyến đi, cả hai không cần dùng tới sao, vì người dẫn đường thông thạo lối và trời quang. Nhưng tối thứ hai, khi người dẫn đường hỏi đâu là hướng về bản, cháu nhỏ chỉ được ngay, và nụ cười của cháu là thứ bác Tư nhớ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ở thành phố nhiều đèn có tập tìm hướng bằng sao được không?
Được. Các chòm chỉ hướng đều có sao sáng, thấy được từ sân thượng hay công viên nếu bạn đứng khuất đèn đường. Thiếu sao mờ còn giúp người mới bớt rối khi nhận hình chòm sao.
Cần luyện bao lâu thì có thể dùng ngoài trời thật?
Khoảng bốn tuần, mỗi tuần hai buổi chừng nửa giờ, là đủ để tìm và đánh dấu hướng trong hai phút với sai lệch không quá năm độ. Ít hơn thì vẫn dùng được khi trời đẹp, nhưng dễ rối khi mệt hoặc gặp mây.
Vì sao phải kiểm bằng la bàn mỗi lần luyện?
Vì không kiểm thì bạn không biết mình sai bao nhiêu và sai về phía nào. Mỗi người có thói quen lệch riêng; chỉ khi so với la bàn qua nhiều buổi mới thấy được và sửa được.
La bàn điện thoại trên sân thượng có đáng tin không?
Đáng tin nếu bạn hiệu chỉnh trước và đứng xa lan can sắt, bồn nước, cột điện. Sắt thép gần đó có thể làm lệch hàng chục độ. Nếu thấy sai lệch lớn bất thường, đổi chỗ đứng hoặc so với một la bàn đế trong.
Trẻ em bao nhiêu tuổi thì luyện được giáo án này?
Khoảng mười tuổi trở lên làm được hầu hết bài tập, dưới tuổi đó nên rút gọn còn nhận chòm và chỉ hướng. Người lớn luôn đi kèm khi luyện trên sân thượng hay ở công viên buổi tối, và không để trẻ ra bờ sông vắng.
Luyện xong rồi có cần mang la bàn khi đi rừng nữa không?
Vẫn cần. Sao chỉ dùng được khi trời quang và ban đêm, còn la bàn, bản đồ và điện thoại có bản đồ ngoại tuyến dùng được cả ngày. Tìm hướng bằng sao là cách dự phòng, không thay cho đồ chuẩn bị và lịch trình để lại cho người ở nhà.