PhuongHuong.comPhương Hướng
Đọc bản đồ địa hình

Nhận dạng địa hình qua đường đồng mức: đỉnh, sống núi, yên ngựa, khe suối và vách

Cách nhìn đường đồng mức ra đỉnh, sống núi, yên ngựa, khe suối, vách và bậc thềm, rồi đối chiếu từng dạng với thứ bạn thấy trước mặt khi đi rừng.

A Vietnamese hiker stands on a grassy saddle between two forested peaks, back to camera, pointing toward a distant ridge, wide shot, late afternoon golden light

Năm dạng đất cần nhận ra trên bản đồ là đỉnh, sống núi, khe suối, yên ngựa và vách; mỗi dạng có một kiểu vẽ đường đồng mức riêng, và mỗi dạng trông ra sao khi bạn đứng trước nó. Thuộc định nghĩa thì dễ; cái khó là đứng giữa rừng, nhìn một dãy đồi mờ xanh rồi chỉ đúng nó là vòng nào trên giấy.

Bài này không giảng lại đường đồng mức là gì theo kiểu sách địa lý. Mục tiêu là giúp người đi bộ đọc đồng mức để đối chiếu: thấy hình trên giấy thì đoán được trước mắt sẽ là gì, thấy hình ngoài thực địa thì tìm được nó trên giấy. Mỗi dạng kèm dấu hiệu ngoài đất, chỗ dễ nhầm và cách dùng nó làm mốc.

Năm dạng đất cơ bản và cách vẽ của chúng

Đỉnh. Một hoặc vài vòng khép kín nhỏ dần vào giữa, thường có điểm độ cao. Ngoài thực địa là chỗ mọi hướng đều đi xuống. Đỉnh tròn rộng thì vòng trong cùng to và thưa; đỉnh nhọn thì các vòng sít nhau và nhỏ.

Sống núi. Các đường đồng mức uốn thành chữ U hoặc chữ V tù, mũi chĩa về phía thấp. Đứng trên sống núi, hai bên trái phải đều đổ xuống. Đây là lối đi tự nhiên được ưa vì thoáng và ít khe cắt ngang.

Khe suối, thung lũng. Đường đồng mức uốn chữ V nhọn, mũi chĩa về phía cao, thường có nét suối màu xanh chạy dọc giữa chữ V. Đứng trong khe, hai bên đều dốc lên. Khe sâu thì chữ V hẹp và nhọn.

Yên ngựa. Chỗ thấp nhất trên một sống núi nối hai đỉnh, trông như hai cụm vòng khép kín đối mặt nhau với khoảng trống hình đồng hồ cát ở giữa. Ngoài đất là chỗ đi theo sống thì xuống rồi lên, nhưng đi ngang thì lên rồi xuống. Yên ngựa thường là lối vượt dãy núi.

Vách, sườn rất dốc. Đường đồng mức sít gần như chồng lên nhau, hoặc có ký hiệu vách đá riêng. Ngoài thực địa là chỗ không đi bộ qua được. Ở vùng núi đá vôi, nhiều vách nhỏ không hiện trên bản đồ vì thấp hơn khoảng cao đều.

Đọc hướng dốc: phía nào cao, phía nào thấp

Lỗi nhận dạng phổ biến nhất là nhầm sống núi với khe, vì hai dạng đều là chữ U hay chữ V. Cách phân biệt duy nhất là biết phía nào cao. Có ba manh mối trên giấy. Thứ nhất, các con số độ cao in trên đường đồng mức cái: chữ số thường được đặt sao cho đầu chữ hướng về phía cao. Thứ hai, sông suối luôn chảy ở chỗ thấp, nên chữ V có nét suối là khe. Thứ ba, điểm độ cao in kèm số mét trên đỉnh.

Khi đã biết hướng cao, quy tắc là: mũi chữ V chĩa về phía cao là khe, mũi chữ U chĩa về phía thấp là sống. Hãy thử ngay với tờ bản đồ của bạn: chọn một con suối, nhìn đường đồng mức cắt ngang nó, thấy mũi V chĩa ngược dòng suối, tức chĩa lên nguồn. Đó là hình mẫu để so mọi chữ V khác.

Ngoài thực địa có một cách kiểm tra nhanh: nhìn nước. Sau mưa, nước đọng và chảy về khe; trên sống núi đất khô hơn, cây thường thấp và thưa hơn trong khe. Ở rừng rậm khi không nhìn xa được, cảm giác dưới chân cũng là thông tin: hai bên đổ xuống là sống, hai bên dâng lên là khe.

Trên giấy trông thế nào, ngoài đất trông thế nào

Bảng đối chiếu này nên chép lại vào sổ tay hoặc mặt sau bản đồ. Cột cuối cho biết dạng đất đó dùng làm mốc tốt đến đâu.

Dạng đấtTrên bản đồNgoài thực địaLàm mốc
ĐỉnhVòng khép kín, có điểm độ caoMọi hướng đi xuống, thường nhìn được xaTốt nếu đỉnh nổi rõ
Sống núiChữ U chĩa về phía thấpLưng chạy dài, hai bên đổ xuốngTốt làm đường dẫn
Khe suốiChữ V chĩa về phía cao, có nét suốiHai bên dâng lên, ẩm, có tiếng nướcTốt làm mốc chặn
Yên ngựaHai cụm vòng đối mặt, eo ở giữaChỗ trũng trên sống, gió thổi quaRất tốt, dễ nhận
VáchĐồng mức sít chồng nhau hoặc ký hiệu váchBức đá, sườn dựngTốt để tránh, khó đứng gần
Bậc thềmĐồng mức giãn ra giữa hai đoạn sítChỗ bằng giữa sườn, hay có nươngTrung bình

Yên ngựa đáng được để ý đặc biệt: nó vừa dễ nhận trên giấy, vừa rõ ngoài thực địa, và hầu như lối mòn vượt núi nào cũng đi qua một yên ngựa. Khi lập lộ trình, chọn yên ngựa làm điểm cuối chặng là lựa chọn an toàn.

Đối chiếu một khung cảnh thật với bản đồ

Đứng ở chỗ nhìn được xa như đỉnh đồi trọc hay khoảng trống trên sống núi, làm theo trình tự sau để gắn hình trước mặt vào tờ giấy:

  1. Xoay bản đồ cho đúng hướng thực địa, bằng la bàn hoặc bằng một địa vật lớn chắc chắn.
  2. Đặt ngón cái lên vị trí bạn nghĩ mình đang đứng.
  3. Nhìn ra thực địa, chọn dạng đất nổi bật nhất như một đỉnh nhọn, một yên ngựa rõ.
  4. Từ ngón cái, nhìn theo cùng hướng trên bản đồ, tìm dạng đất tương ứng ở khoảng cách hợp lý.
  5. Kiểm tra bằng dạng đất thứ hai ở hướng khác. Hai dạng đều khớp thì yên tâm; chỉ một khớp thì còn nghi.
  6. Kiểm tra độ cao: nếu dạng đất bạn chọn trên bản đồ thấp hơn chỗ bạn đứng, nhưng ngoài thực tế bạn phải ngẩng lên mới thấy nó, thì đã nhầm.

Bước cuối hay bị bỏ qua mà rất hữu ích. Đứng trên cao nhìn xuống và đứng dưới thấp nhìn lên cho cảm giác khác nhau rõ ràng, và bản đồ cho biết chính xác cái nào cao hơn cái nào.

Những chỗ dễ nhận nhầm

Ngay cả người đi nhiều cũng có lúc nhầm ở các tình huống dưới đây. Biết trước để cảnh giác:

  • Đỉnh giả: đang leo, thấy phía trước là đỉnh, lên tới nơi mới biết chỉ là vai núi, đỉnh thật còn ở sau. Trên bản đồ, vai núi là chỗ đồng mức giãn ra rồi lại sít. Đếm đồng mức còn lại trước khi mừng.
  • Hai khe song song: ở vùng nhiều khe nhỏ, bước sang nhầm khe bên cạnh rất dễ. Kiểm tra hướng chảy bằng la bàn và so với hướng khe trên giấy.
  • Sống phụ tách khỏi sống chính: đi theo sống núi tới chỗ chia nhánh, nhánh phụ thường thoải và rộng hơn nên chân tự đi vào. Dừng ở mọi chỗ chia nhánh để xem hướng.
  • Rừng che hình đất: cây cao làm đồi tròn trông như bằng phẳng. Dựa vào cảm giác dốc dưới chân hơn là mắt.
  • Núi đá vôi: hố sụt, phễu đá và vách thấp không hiện hết trên bản đồ; đi ở vùng này cần người dẫn đường địa phương.

Đỉnh giả làm nản lòng cả nhóm nhiều nhất. Nhóm bạn của Minh từng ba lần "sắp tới đỉnh" trong một buổi sáng. Từ đó cả nhóm có thói quen nói con số: "còn sáu đường đồng mức nữa", thay cho "sắp tới rồi".

Bài tập nhận dạng ở đồi gần nhà và trên sa bàn tự làm

Trước khi vào rừng, tập nhận dạng ở nơi quen. Chọn một khu đồi có lối đi bộ, in bản đồ địa hình vùng đó, tìm sẵn trên giấy một đỉnh, một yên ngựa, một khe. Đi đến từng nơi, đứng đó và quan sát: hai bên đổ xuống hay dâng lên, gió thổi từ đâu, nhìn về phía nào thấy xa. So với hình trên giấy cho đến khi nhìn hình là đoán được cảm giác.

Ở nhà có một bài tập đơn giản cho cả trẻ em: nặn một quả đồi bằng đất nặn hoặc cát ướt trong khay, cắm que đánh dấu các độ cao bằng nhau, rồi cắt ngang bằng sợi chỉ căng thành các lát. Nhìn từ trên xuống, các vết cắt chính là đường đồng mức. Gia đình chị Lan dùng cách này để con nhỏ hiểu vì sao đường sít là dốc, trước chuyến cắm trại đầu tiên.

Bài tập thứ ba làm trên giấy: che tên các đỉnh và suối trên bản đồ bằng băng dính giấy, nhờ người khác chỉ một chỗ bất kỳ, bạn nói đó là dạng đất gì và phía nào cao. Làm mười lần mỗi tối trong một tuần là mắt quen.

Bài tập thứ tư dành cho lúc đã ra thực địa gần nhà: đứng ở chân đồi, nhìn lên và vẽ phác hình sống núi bạn thấy lên một tờ giấy trắng, sau đó mở bản đồ ra so. Lần đầu hình vẽ thường sai tỷ lệ, đỉnh xa bị vẽ thấp, vai núi gần bị vẽ cao. Chính những chỗ lệch ấy dạy bạn rằng mắt người đánh giá độ cao theo khoảng cách, còn bản đồ thì không.

Dùng dạng đất làm mốc khi lập lộ trình

Khi đã nhận dạng được, các dạng đất trở thành mốc tốt hơn hẳn lối mòn hay nhà cửa vì chúng không đổi theo năm tháng. Sống núi là đường dẫn: đi dọc theo nó thì khó lạc vì hai bên đều đổ xuống, chỉ cần để ý chỗ chia nhánh. Khe suối là mốc chặn: nếu bạn đi về phía đông và biết có một con suối lớn chạy bắc nam phía trước, gặp suối là biết mình đã đi đủ xa.

Yên ngựa và đỉnh có điểm độ cao là mốc kiểm tra: đến đó là chắc vị trí, có thể ghi giờ và so với kế hoạch. Vách là mốc phải tránh: ghi rõ trên bản đồ những đoạn sít đồng mức gần lộ trình, nhất là khi đi xuống, vì xuống nhầm sườn là cách nhanh nhất để bị kẹt trên một gờ đá không lên được, không xuống được.

Nếu không chắc mình ở đâu, tìm đường lên một chỗ cao an toàn gần nhất để nhìn các dạng đất xung quanh, thay vì đi tiếp trong khe. Nếu vẫn không định được, ở yên với nhóm, liên lạc người ở nhà hoặc gọi 112 khi có sóng.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao phân biệt sống núi và khe suối trên bản đồ?

Cả hai đều là đường đồng mức uốn cong, khác nhau ở hướng mũi. Mũi chữ V chĩa về phía cao là khe, mũi chữ U chĩa về phía thấp là sống. Tìm hướng cao bằng số độ cao, nét suối hoặc điểm độ cao trên đỉnh.

Yên ngựa là gì và vì sao lối mòn hay đi qua đó?

Yên ngựa là chỗ thấp nhất trên sống núi nối hai đỉnh. Muốn vượt dãy núi, đi qua yên ngựa là phải leo ít nhất, nên người và thú thường tạo lối ở đây. Nó cũng dễ nhận ngoài thực địa nên là mốc tốt.

Vì sao có vách đá ngoài thực địa mà bản đồ không vẽ?

Đường đồng mức chỉ thể hiện độ cao theo từng bậc khoảng cao đều, thường mười hoặc hai mươi mét. Vách thấp hơn bậc đó có thể nằm lọt giữa hai đường và không hiện ra, nhất là ở vùng núi đá vôi.

Đang leo mà không biết còn bao xa mới tới đỉnh thì làm sao?

Xác định chỗ mình đang đứng trên bản đồ, đếm số đường đồng mức còn lại tới vòng trên cùng, nhân với khoảng cao đều. Con số mét còn phải leo đáng tin hơn cảm giác "sắp tới", nhất là khi gặp vai núi.

Trẻ em có học nhận dạng đường đồng mức được không?

Được, nếu dùng mô hình. Nặn một quả đồi bằng đất nặn hoặc cát, cắt thành lát ngang bằng nhau rồi nhìn từ trên xuống, trẻ sẽ thấy ngay vì sao đường sít là dốc và vòng nhỏ là đỉnh.

Dạng đất nào đáng tin nhất để làm mốc khi đi rừng?

Yên ngựa rõ, đỉnh có điểm độ cao và sông suối lớn là những mốc tin cậy nhất vì gần như không thay đổi. Lối mòn, nhà, nương rẫy thay đổi theo năm nên chỉ nên dùng làm mốc phụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138