PhuongHuong.comPhương Hướng
Đọc bản đồ địa hình

Lập lộ trình đi bộ trên bản đồ địa hình: chia chặng, đường dẫn, mốc chặn, lối thoát

Cách vẽ lộ trình trên bản đồ địa hình theo chặng ngắn, bám đường dẫn tự nhiên, đặt mốc chặn phía sau điểm đến, chọn điểm bám, cố ý lệch hướng và lối thoát.

Three Vietnamese friends sit cross-legged on a wooden floor of a stilt house at night, heads bent over a blank paper sheet and pencils, warm lantern light, high angle

Một lộ trình tốt trên bản đồ địa hình không phải đường ngắn nhất, mà là chuỗi chặng ngắn, mỗi chặng bám một đường dẫn dễ theo như suối hay sống núi, kết thúc ở một mốc chắc chắn, và có một mốc chặn phía sau để biết khi đã đi quá. Thêm vào đó là lối thoát cho từng chặng và một giờ quay đầu được ghi ngay trên giấy.

Người dẫn đường lâu năm hay nói: lạc đường trong rừng thường không xảy ra giữa chặng mà ở chỗ nối hai chặng, khi người đi không biết chặng này đã hết chưa. Cách lập lộ trình dưới đây nhằm đúng điểm yếu ấy. Nó dùng bốn khái niệm người chạy định hướng vẫn dùng, được giải thích bằng ví dụ đi bộ thông thường, không cần thuật ngữ.

Bốn khái niệm làm nên một lộ trình khó lạc

Đường dẫn. Một địa vật dài chạy gần cùng hướng bạn đi: con suối, sống núi, mép rừng, đường dây điện, bờ hồ. Đi bám đường dẫn thì gần như không phải nhìn la bàn, chỉ cần biết khi nào rời nó.

Mốc chặn. Một địa vật dài nằm chắn ngang phía sau điểm đến: con suối lớn, con đường đất, chân một vách. Nếu gặp mốc chặn là biết mình đã đi quá, quay lại một quãng ngắn. Mốc chặn biến lỗi "đi mãi không biết dừng" thành lỗi nhỏ sửa được.

Điểm bám. Một mốc lớn, dễ tìm, gần mục tiêu nhỏ khó tìm. Thay vì đi thẳng tới một ngã ba suối nhỏ cách xa ba ki-lô-mét, bạn đi tới một yên ngựa rõ cách nó ba trăm mét, rồi từ yên ngựa mới đi la bàn và đếm bước đến ngã ba.

Cố ý lệch hướng. Khi mục tiêu nằm trên một địa vật dài, như một cây cầu trên suối, hãy cố ý nhắm lệch hẳn sang một bên. Gặp suối là biết chắc phải rẽ về phía nào để tới cầu. Nhắm thẳng thì khi gặp suối mà không thấy cầu, bạn không biết rẽ trái hay phải.

Lập lộ trình theo trình tự

Trải bản đồ lên bàn, chuẩn bị bút chì, bút màu, sợi chỉ và thước. Đi theo các bước:

  1. Đánh dấu điểm xuất phát, điểm đến và mọi điểm bắt buộc phải qua như chỗ lấy nước, chỗ cắm trại.
  2. Vẽ phác đường đi bằng bút chì mờ, ưu tiên bám sống núi và suối, tránh những đoạn đồng mức sít.
  3. Chia thành chặng, mỗi chặng dài khoảng một đến ba ki-lô-mét hoặc một giờ đi, kết thúc ở một mốc rõ như yên ngựa, ngã ba suối, đỉnh có điểm độ cao.
  4. Với mỗi chặng, ghi: đường dẫn là gì, mốc chặn là gì, hướng la bàn đại khái, chiều dài, số mét lên xuống.
  5. Tìm lối thoát cho từng chặng: nếu phải bỏ ở đây thì đường gần nhất ra bản, ra đường đất là lối nào.
  6. Tính thời gian từng chặng, cộng dồn, đặt hai mốc kiểm tra giờ và một giờ quay đầu.
  7. Tô đậm lộ trình chính, ghi số chặng, chụp ảnh gửi người ở nhà kèm lịch trình và giờ báo an toàn.

Toàn bộ việc này mất khoảng một giờ cho một chuyến trong ngày. Nhóm nào làm xong thường thấy chuyến đi nhẹ đầu hơn hẳn, vì mọi quyết định khó đã được đưa ra ở nhà, lúc còn tỉnh táo và có đủ ánh sáng.

Chọn giữa lối ngắn và lối dễ theo

Gần như mọi lộ trình đều có lúc phải chọn: đi thẳng xuyên qua một vạt rừng không có địa vật nào, hay đi vòng theo suối dài hơn gấp rưỡi. Người mới chọn lối thẳng vì nhìn trên giấy thì ngắn. Người có kinh nghiệm thường chọn lối vòng, vì trong rừng không có mốc, đi theo la bàn mỗi trăm mét lệch vài độ, sau một ki-lô-mét đã có thể xa mục tiêu cả trăm mét, và lúc đó không có gì để biết mình lệch.

Câu hỏi nên đặt cho mỗi đoạn không phải "đoạn nào ngắn hơn" mà là "đoạn nào ít phải đoán hơn". Lối vòng theo suối có thể dài thêm nửa giờ, nhưng suốt nửa giờ đó bạn biết chắc mình ở đâu. Lối thẳng xuyên rừng tiết kiệm nửa giờ trên giấy, nhưng có thể mất cả giờ đi tìm lại vị trí.

Ngoại lệ là khi lối vòng đi qua chỗ nguy hiểm: lội suối lớn mùa mưa, men theo mép vách, qua vùng không được phép vào. Khi đó an toàn đứng trước, kể cả khi phải đi theo la bàn. Nhưng đoạn đi la bàn ấy nên được rút ngắn hết mức và kết thúc ở một mốc chặn chắc chắn.

Mẫu ghi chặng cho một chuyến trong ngày

Nhóm bạn của Minh lập lộ trình vòng khoảng mười một ki-lô-mét qua vùng đồi có người dẫn đường địa phương đi cùng. Bảng ghi chặng của nhóm, dán ở mặt sau bản đồ:

ChặngĐường dẫnKết thúc ởMốc chặnLối thoát
1. Bản ra bìa rừngĐường đấtCây cầu trànSuối lớnQuay lại đường đất
2. Lên sống núiLối mòn dọc kheYên ngựaSống núi cắt ngangXuống lại khe
3. Dọc sống núiSống núiĐỉnh có điểm độ caoVai núi đổ dốcQuay về yên ngựa
4. Xuống khe phía đôngSống phụNgã ba suốiSuối chínhTheo suối chính xuống đường đất
5. Về bảnSuối chínhĐường đấtĐường đấtĐây là lối thoát

Bảng ngắn, nhưng mỗi dòng trả lời đủ ba câu hỏi lúc đang đi: đi theo cái gì, dừng ở đâu, và nếu đi quá thì gặp cái gì. Cột lối thoát được người dẫn đường xem lại trước khi đi, vì một lối thoát trên giấy có thể đã bị sạt.

Đặt giờ quay đầu và điểm quyết định trên bản đồ

Giờ quay đầu nên được gắn với một điểm cụ thể trên bản đồ, không chỉ là một con số trên đồng hồ. Ví dụ: "Nếu đến mười hai giờ trưa chưa tới đỉnh, thì quay về từ chỗ đang đứng". Hay rõ hơn: "Đến yên ngựa sau mười một giờ thì bỏ chặng ba, đi thẳng lối thoát xuống khe". Điểm quyết định như vậy giúp nhóm không phải tranh cãi giữa đường.

Mỗi lộ trình nên có ít nhất hai điểm quyết định: một ở khoảng một phần ba đường, một ở điểm xa nhất. Tại mỗi điểm, nhóm so giờ thật với giờ kế hoạch, hỏi nhanh từng người còn sức không, nhìn trời, rồi chọn đi tiếp hay rút. Câu trả lời đã được chuẩn bị sẵn, chỉ việc đọc.

Ghi lịch trình, các điểm quyết định và giờ báo an toàn cho người ở nhà. Dặn rõ: quá giờ báo an toàn một khoảng thời gian đã thoả thuận mà không có tin, họ gọi 112 và báo chính quyền xã nơi nhóm đi, kèm ảnh bản đồ lộ trình bạn đã gửi.

Bài tập lập lộ trình ở công viên trước khi vào rừng

Kỹ năng lập lộ trình tập được ở bất kỳ công viên lớn hoặc khu đồi có lối đi bộ nào. Một vài bài tập:

  • Chọn một điểm nhỏ khó tìm trong công viên, như một gốc cây lớn sau gò đất. Lập lộ trình bằng điểm bám và mốc chặn, rồi đi thử.
  • Lập hai lộ trình tới cùng một điểm: một lối thẳng, một lối bám đường dẫn. Đi cả hai, ghi thời gian và số lần phải dừng xem bản đồ.
  • Tập cố ý lệch hướng: chọn một cây cầu nhỏ trên con mương, nhắm lệch sang trái, gặp mương thì rẽ phải.
  • Nhờ một người lập lộ trình, bạn đi theo bảng ghi chặng của họ mà không nhìn đường vẽ; kiểm tra xem bảng ghi đã đủ rõ chưa.

Trẻ lớn cũng thích bài tập thứ ba, vì nó giống trò chơi đánh đố hơn là học bản đồ. Gia đình chị Lan dùng nó để con hiểu vì sao nhắm lệch đi lại giúp đến đích chắc hơn.

Lỗi hay gặp khi lập lộ trình và cách sửa

Những lỗi dưới đây thường chỉ lộ ra khi đã ở giữa rừng. Sửa ngay từ bàn lập kế hoạch thì rẻ hơn nhiều.

LỗiHậu quảCách sửa
Chặng quá dài, không có mốc giữaKhông biết đi được bao xaChia chặng tối đa khoảng một giờ đi
Nhắm thẳng vào mục tiêu nằm trên địa vật dàiGặp địa vật mà không biết rẽ hướng nàoCố ý lệch hướng sang một bên
Không có mốc chặnĐi quá điểm đến mà không biếtChọn một địa vật dài phía sau điểm đến
Lộ trình đi qua vùng không được phépRủi ro pháp lý, an toànHỏi chính quyền xã, người dẫn đường; đổi lộ trình
Không có lối thoátBị kẹt khi có người bị thươngMỗi chặng một lối thoát, ghi rõ
Chỉ người lập lộ trình hiểu bản đồNgười đó gặp sự cố là cả nhóm mùGiải thích từng chặng cho cả nhóm trước khi đi

Lỗi thứ tư trong bảng cần nói rõ hơn. Rừng đặc dụng, vùng biên giới và khu quân sự có quy định riêng về việc ra vào; bản đồ địa hình không phải lúc nào cũng vẽ ranh giới các khu này. Trước khi chốt lộ trình ở vùng lạ, hỏi người dẫn đường địa phương và chính quyền xã xem có khu nào cần xin phép hoặc không được vào, rồi vẽ ranh giới ấy lên bản đồ để cả nhóm cùng thấy.

Vẽ lộ trình trên ứng dụng rồi in ra giấy

Nhiều ứng dụng bản đồ địa hình cho phép vẽ lộ trình bằng cách chấm điểm, tự tính chiều dài và số mét lên xuống, rồi lưu để dùng ngoại tuyến. Đây là cách nhanh để thử nhiều phương án và so con số. Nhưng đừng dừng ở màn hình: in vùng bản đồ có lộ trình ra giấy, hoặc chép lộ trình sang tờ bản đồ giấy, kèm bảng chặng.

Lý do rất thực tế. Trên điện thoại, bạn chỉ thấy một phần nhỏ của vùng, phóng to thu nhỏ liên tục và tốn pin. Bản giấy cho thấy cả lộ trình cùng các lối thoát một lúc, dùng được khi trời mưa, khi tay ướt, khi pin cạn. Hai bản bổ sung nhau: điện thoại để biết nhanh mình đang ở đâu, giấy để quyết định nên đi đâu.

Khi chép, kiểm tra con số chiều dài ứng dụng tính với phép đo bằng sợi chỉ trên giấy. Nếu lệch nhiều, thường là do khi vẽ trên màn hình bạn chấm điểm thưa ở đoạn lối mòn uốn khúc. Sửa lại cho khớp trước khi tính thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Mỗi chặng trong lộ trình đi rừng nên dài bao nhiêu?

Thường khoảng một đến ba ki-lô-mét, hoặc chừng một giờ đi, tuỳ địa hình. Quan trọng hơn chiều dài là mỗi chặng phải kết thúc ở một mốc rõ như yên ngựa, ngã ba suối hay đỉnh có điểm độ cao.

Mốc chặn là gì và tại sao cần?

Mốc chặn là một địa vật dài nằm phía sau điểm đến, như con suối hay con đường đất. Nếu gặp nó là biết đã đi quá, chỉ cần quay lại một quãng. Không có mốc chặn, bạn có thể đi mãi mà không biết mình đã vượt điểm đến.

Vì sao nên cố ý nhắm lệch thay vì nhắm thẳng vào mục tiêu?

Đi theo la bàn luôn có sai lệch vài độ. Nếu nhắm thẳng vào cây cầu trên suối, gặp suối mà không thấy cầu thì không biết rẽ trái hay phải. Nhắm lệch hẳn sang một bên thì gặp suối là biết chắc rẽ về phía nào.

Lộ trình ngắn nhất có phải là lộ trình tốt nhất không?

Thường là không. Lộ trình tốt là lộ trình ít phải đoán, bám các địa vật dễ theo như suối và sống núi. Đi vòng thêm nửa giờ mà luôn biết vị trí thường an toàn và cuối cùng còn nhanh hơn lối thẳng qua rừng không có mốc.

Đã có người dẫn đường địa phương thì có cần lập lộ trình không?

Vẫn nên lập, và nên xem cùng người dẫn đường. Họ biết đường, còn lộ trình trên giấy giúp cả nhóm hiểu mình đang ở chặng nào, còn bao xa, và biết lối thoát nếu người dẫn đường bận lo cho một người bị thương.

Lập lộ trình xong cần gửi gì cho người ở nhà?

Ảnh bản đồ có tô lộ trình, danh sách chặng, giờ xuất phát, giờ quay đầu, giờ báo an toàn và tên, số liên lạc của mọi người trong nhóm. Dặn rõ quá giờ báo an toàn bao lâu thì gọi 112 và báo chính quyền xã.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138