Người đi bộ chỉ cần thuộc chắc khoảng mười lăm ký hiệu trên bản đồ địa hình, nhưng phải biết thêm một điều mà bảng chú giải không nói: ký hiệu nào còn đúng sau nhiều năm, ký hiệu nào đã có thể lỗi thời. Hình đất và sông lớn bền; lối mòn, suối nhỏ, rừng, nương rẫy và nhà tạm thì thay đổi nhanh.
Bài này không liệt kê toàn bộ hệ ký hiệu như sách giáo khoa. Nó đi theo câu hỏi thực tế của người đang đứng giữa rừng với tờ giấy: nét này có đi được không, chỗ này có nước không, màu này là rừng gì, và tin được bao nhiêu. Mỗi bộ bản đồ vẽ hơi khác nhau, nên mọi mô tả màu và nét dưới đây đều là kiểu thường gặp; bảng chú giải ở lề tờ bản đồ của bạn mới là căn cứ.
Màu sắc trên bản đồ địa hình nói gì
Màu là thứ mắt bắt trước tiên, nên học màu trước rồi mới tới nét. Bảng dưới là cách dùng màu thường gặp trên bản đồ địa hình; một số bộ bản đồ có thể khác.
| Màu | Thường dùng cho | Người đi bộ cần để ý |
|---|---|---|
| Nâu | Đường đồng mức, điểm độ cao, vách đất | Hình đất, đọc dốc |
| Xanh lam | Sông, suối, hồ, đầm, giếng | Nước, mốc chặn, chỗ có thể lội |
| Xanh lá | Rừng, cây bụi, vườn | Tốc độ đi, tầm nhìn |
| Trắng | Đất trống, đồi cỏ, không có thực phủ đáng kể | Thường nhìn xa được, dễ đi hoặc là nương rẫy |
| Đen | Nhà, công trình, lối mòn, ranh giới, chữ | Mốc nhân tạo, dễ thay đổi |
| Đỏ hoặc cam | Đường ô tô, đường lớn | Lối thoát, nơi dễ được tìm thấy |
Một chỗ người mới hay hiểu sai là màu trắng. Trắng không có nghĩa là dễ đi: đó có thể là đồi cỏ tranh cao quá đầu, bãi đá, hoặc nương rẫy vừa đốt. Nó chỉ có nghĩa là khi đo vẽ, không có rừng ở đó.
Nét đường: cái nào đi được, cái nào không
Lối đi là thứ người đi bộ tìm nhiều nhất trên bản đồ và cũng là thứ dễ lừa nhất. Thứ tự từ đáng tin đến ít đáng tin:
- Đường ô tô, đường nhựa: nét đôi hoặc nét đậm màu. Gần như luôn còn, có thể đã được mở rộng hoặc nắn lại.
- Đường đất, đường cho xe thô sơ: nét đơn liền hoặc nét đôi mảnh. Thường còn, mùa mưa có thể lầy hoặc sạt.
- Lối mòn: nét đứt mảnh màu đen. Đây là ký hiệu kém bền nhất. Lối mòn do người đi rẫy, đi lấy măng, đi chăn trâu tạo ra; khi họ thôi đi lối đó, vài mùa mưa là cây lấp kín.
- Đường mòn vẽ ngang qua đồng mức sít: trên giấy trông như đi thẳng lên đỉnh, ngoài đất thường là lối dích dắc hoặc lối rất dốc.
- Ranh giới hành chính: nét chấm gạch. Không phải lối đi, dù trên giấy trông giống. Người mới đôi khi đi theo nét ranh giới vì tưởng là đường.
Khi lối mòn ngoài đất và trên giấy không trùng, hãy nhớ: lối mòn ngoài đất là thật ở hiện tại, nét trên giấy là thật ở năm đo vẽ. Cả hai đều có thể đúng. Định vị bằng hình đất, rồi chọn lối thật nào đi về phía bạn cần.
Nước: suối thường xuyên, suối mùa và thứ bản đồ không vẽ
Sông suối có nước quanh năm thường vẽ bằng nét xanh liền; suối chỉ có nước theo mùa thường vẽ bằng nét xanh đứt. Ở vùng đồi núi Việt Nam, khác biệt này rất thật: mùa khô nhiều khe chỉ còn đá trắng, mùa mưa cùng khe ấy có thể chảy xiết, dâng nhanh sau mưa nguồn dù chỗ bạn đứng không mưa.
Vì thế, đừng lập kế hoạch nước uống dựa vào nét suối mùa vào mùa khô, và đừng lập lộ trình lội qua một nét suối liền vào mùa mưa mà không hỏi người địa phương. Mang đủ nước cho cả chặng như thể không có suối nào, rồi coi suối là phần thưởng thêm.
Bản đồ thường không vẽ những khe nhỏ chỉ có nước khi mưa, những vũng nước đọng, hay chỗ suối đổi dòng sau lũ. Ngược lại, có hồ chứa thuỷ lợi mới xây chưa có trên bản đồ cũ, làm một thung lũng trên giấy thành mặt nước ngoài đất. Khi thấy mặt nước lớn mà bản đồ không có, nghĩ ngay đến hồ mới, kiểm tra hình đất quanh đó để định lại vị trí.
Thực phủ, vách và những ký hiệu nhỏ đáng nhớ
Rừng và cây bụi. Thường là màu xanh lá, có khi kèm ký hiệu nhỏ phân biệt rừng lá rộng, rừng thông, tre nứa, cây bụi. Tre nứa và cây bụi rậm thường khó đi hơn rừng già nhiều, vì không có lối dưới tán.
Vách đá, vách đất. Ký hiệu răng cưa hoặc nét đậm có gai chĩa về phía thấp. Đây là ký hiệu phải tìm kỹ dọc lộ trình, nhất là phía bạn sẽ đi xuống.
Điểm độ cao. Dấu chấm kèm con số mét, thường trên đỉnh, yên ngựa, ngã ba đường. Là mốc kiểm tra tốt khi đối chiếu với độ cao trên điện thoại hoặc đồng hồ đo độ cao.
Hang, hố sụt. Ở vùng núi đá vôi có ký hiệu riêng. Nhiều hố nhỏ không được vẽ; đi vùng này nên có người dẫn đường địa phương.
Đường dây điện. Nét thẳng có chấm hoặc gạch. Là địa vật dài rất tốt để định vị vì thẳng tắp và có lối dọc theo để bảo trì, nhưng không phải lúc nào cũng đi được.
Nhà riêng lẻ, lán. Ô vuông nhỏ màu đen. Ở vùng sâu, đó có thể là lán rẫy đã bỏ. Không dùng làm mốc chính.
Ký hiệu nào bền, ký hiệu nào dễ lỗi thời
Bảng này giúp bạn quyết định tin ký hiệu nào khi bản đồ đã cũ. Mức bền là kinh nghiệm chung, không phải số liệu.
| Ký hiệu | Mức bền theo năm | Vì sao thay đổi | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Đường đồng mức, đỉnh, yên ngựa | Rất bền | Gần như không đổi, trừ sạt lở lớn, mỏ đá | Dùng làm căn cứ chính |
| Sông lớn, hồ tự nhiên | Bền | Bờ có thể lở, bồi | Tin được |
| Suối nhỏ, suối mùa | Trung bình | Đổi dòng, cạn theo mùa | Kiểm bằng hình khe |
| Đường ô tô | Khá bền | Mở mới, nắn tuyến | Hỏi người địa phương |
| Lối mòn | Kém | Bỏ đi, cây lấp, lối mới xuất hiện | Không tin tuyệt đối |
| Rừng, nương rẫy | Kém | Khai thác, trồng mới, đốt rẫy | Chỉ để ước tốc độ |
| Nhà, lán, công trình nhỏ | Kém | Dời, bỏ, xây mới | Chỉ làm mốc phụ |
Năm đo vẽ in ở lề cho bạn biết cần trừ hao bao nhiêu. Bản đồ mười năm tuổi thì lối mòn trên đó nên coi là gợi ý, không phải cam kết.
Cập nhật bản đồ cũ bằng ảnh vệ tinh trước khi đi
Ảnh vệ tinh trong các ứng dụng bản đồ là cách rẻ nhất để biết ký hiệu nào trên tờ bản đồ cũ đã lỗi thời. Mở ảnh vệ tinh của vùng sẽ đi, đặt cạnh bản đồ giấy, so từng thứ dễ thay đổi: rừng còn hay đã thành đồi trọc, nương rẫy mới ở đâu, có hồ chứa mới không, đường đất mới mở chạy về hướng nào. Lối mòn nhỏ dưới tán rừng thường không thấy trên ảnh, nhưng lối qua đồi trống, nương rẫy thì thấy khá rõ.
Những thay đổi tìm được, vẽ thẳng lên bản đồ giấy bằng bút chì màu khác, kèm ghi chú ngày xem ảnh. Đừng xoá ký hiệu cũ, chỉ gạch nhẹ, vì có khi ảnh vệ tinh cũng đã cũ vài năm và thực tế lại khác nữa.
Ảnh vệ tinh có hai giới hạn cần nhớ. Nó không cho biết độ dốc: một sườn trông xanh mượt trên ảnh có thể dựng đứng, đường đồng mức mới cho biết điều đó. Và nó không phân biệt được cây bụi rậm với rừng thưa, hai thứ có tốc độ đi khác nhau rất xa. Vì thế ảnh vệ tinh bổ sung cho bản đồ địa hình chứ không thay được, và cả hai đều không thay được lời người địa phương về tình trạng lối đi mùa này.
Áp vào chuyến đi: kiểm ký hiệu trước và trong khi đi
Gia đình chị Lan chuẩn bị một chuyến cắm trại hai ngày ở vùng đồi có suối, đi cùng người dẫn đường địa phương. Trước khi đi, cả nhà làm các bước sau với bản đồ:
- Đọc bảng chú giải ở lề, khoanh những ký hiệu sẽ gặp dọc lộ trình.
- Đánh dấu mọi nét suối cắt qua lộ trình, ghi bên cạnh là suối liền hay suối đứt.
- Hỏi người dẫn đường xem suối nào mùa này có nước, suối nào lội được, lối mòn nào còn đi.
- Gạch bỏ bằng bút chì những lối mòn người địa phương nói đã mất, vẽ thêm những lối mới họ chỉ.
- Trong khi đi, mỗi lần gặp suối, so thực tế với ghi chú; mỗi lần gặp chỗ khác bản đồ, ghi lại.
- Sau chuyến, giữ tờ bản đồ đã ghi chú cho lần sau.
Tờ bản đồ có ghi chú tay như vậy dần trở thành tài liệu tốt nhất về vùng đó, tốt hơn bản in mới, vì nó chứa thông tin người địa phương và trải nghiệm của chính bạn.
Bài tập học ký hiệu ở gần nhà và lỗi hay gặp
Cách học ký hiệu nhanh nhất là đi đối chiếu. In bản đồ địa hình vùng ven đô gần nhà, nơi có sông, đồi, đường đất, rừng trồng. Đi xe đạp hoặc đi bộ qua các địa vật, đứng lại ở mỗi chỗ và nhìn ký hiệu tương ứng. Một buổi sáng đủ để mắt bạn gắn ký hiệu với hình ảnh thật, thay vì chỉ thuộc chữ trong bảng.
Lỗi hay gặp thứ nhất là nhầm nét ranh giới với lối mòn. Cách sửa: tra bảng chú giải mỗi khi gặp một nét lạ. Lỗi thứ hai là coi màu trắng là đất dễ đi; cách sửa là hỏi người địa phương hoặc nhìn ảnh vệ tinh gần đây trước khi đi. Lỗi thứ ba là tin suối mùa có nước vào mùa khô; cách sửa là mang đủ nước như thể không có suối.
Lỗi thứ tư, ít người nghĩ tới: dùng bản đồ của một bộ quen để đọc tờ của bộ khác. Mỗi bộ bản đồ có thể dùng màu, nét khác nhau cho cùng một thứ. Trước mỗi chuyến, dành năm phút đọc lại bảng chú giải của chính tờ đang cầm.
Câu hỏi thường gặp
Nét đứt màu đen trên bản đồ địa hình là gì?
Thường là lối mòn hoặc đường đi bộ nhỏ, nhưng có bộ bản đồ dùng nét đứt cho ranh giới hoặc thứ khác. Luôn tra bảng chú giải ở lề tờ bản đồ của bạn để chắc chắn trước khi đi theo nó.
Làm sao biết con suối trên bản đồ có nước không?
Nét xanh liền thường là suối có nước quanh năm, nét xanh đứt là suối mùa. Nhưng mùa khô kéo dài, suối liền nhỏ cũng có thể cạn. Hỏi người địa phương và luôn mang đủ nước cho cả chặng.
Màu trắng trên bản đồ địa hình có phải là đường dễ đi không?
Không hẳn. Màu trắng thường chỉ nghĩa là không có rừng khi đo vẽ. Ngoài đất có thể là đồi cỏ tranh cao, bãi đá, nương rẫy hoặc đất trống. Dễ nhìn xa, nhưng không chắc dễ đi.
Bản đồ cũ thì ký hiệu nào còn tin được?
Đường đồng mức, đỉnh, yên ngựa, sông lớn và hồ tự nhiên là những thứ gần như không đổi. Lối mòn, rừng, nương rẫy, nhà và suối nhỏ thì nên kiểm lại với người địa phương hoặc ảnh gần đây.
Có cần thuộc hết bảng ký hiệu trước khi đi rừng không?
Không cần thuộc hết. Hãy thuộc chắc màu sắc, đồng mức, lối mòn, suối, vách và điểm độ cao. Còn lại đọc bảng chú giải khi gặp. Điều quan trọng hơn là biết ký hiệu nào đáng tin và ký hiệu nào dễ lỗi thời.
Thấy hồ nước lớn mà bản đồ không có thì nghĩa là gì?
Thường là hồ chứa thuỷ lợi hoặc thuỷ điện xây sau năm đo vẽ. Đừng kết luận mình đã đi lạc sang vùng khác. Dựa vào hình đồi núi xung quanh để định lại vị trí, vì chúng vẫn khớp bản đồ.