Độ dốc của một đoạn đường bằng mét lên chia mét đi ngang: đếm số đường đồng mức cắt qua, nhân khoảng cao đều, rồi chia cho chiều dài đoạn đó đo trên bản đồ. Dưới khoảng mười lăm phần trăm là đi bộ thoải mái, khoảng hai mươi đến ba mươi phần trăm bắt đầu nặng, trên khoảng bốn mươi phần trăm thì người đi bộ thường đã phải dùng tay hoặc đi dích dắc.
Biết đọc dốc trước khi đi giúp bạn tránh ba chuyện: chọn lối ngắn trên giấy mà mất sức gấp đôi, đi xuống nhầm sườn dựng không lên lại được, và đánh giá thấp thời gian của một đoạn trông như "chỉ vài trăm mét". Các ngưỡng phần trăm dưới đây là mức tham khảo cho người đi bộ, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật.
Tính độ dốc một đoạn trong bốn bước
Phép tính chỉ cần thước kẻ hoặc cạnh ô lưới và một phép chia. Ví dụ dùng bản đồ tỷ lệ một phần hai mươi lăm nghìn, khoảng cao đều mười mét:
- Chọn đoạn cần đo. Đánh dấu hai đầu đoạn lối đi bạn muốn đánh giá, ví dụ từ chỗ qua suối lên tới vai núi.
- Đếm đường đồng mức. Đếm số đường cắt qua giữa hai đầu, ví dụ mười hai đường, tức chênh một trăm hai mươi mét.
- Đo chiều dài ngang. Đo trên giấy được hai xăng-ti-mét; ở tỷ lệ này là năm trăm mét.
- Chia và đổi ra phần trăm. Một trăm hai mươi chia năm trăm bằng không phẩy hai bốn, tức khoảng hai mươi bốn phần trăm: nặng nhưng đi bộ được, cần nghỉ nhịp.
Phần trăm độ dốc khác với độ góc. Dốc một trăm phần trăm là bốn mươi lăm độ, không phải dựng đứng. Người đi bộ nói chuyện bằng phần trăm dễ hơn vì phép chia trực tiếp từ bản đồ, khỏi cần bảng lượng giác.
Nên tính riêng cho từng đoạn có độ dốc khác nhau, đừng gộp cả sườn. Một sườn dài một ki-lô-mét lên hai trăm mét cho trung bình hai mươi phần trăm, nghe vừa sức, nhưng có thể gồm nửa đầu thoải mười phần trăm và nửa sau dựng ba mươi phần trăm. Chính nửa sau mới quyết định nhóm có đi được hay không, và chỗ đó cần biết trước.
Mẹo nhìn nhanh mà không cần tính
Không phải lúc nào cũng cần làm phép chia. Một cách ước bằng mắt: ở bản đồ tỷ lệ một phần hai mươi lăm nghìn với khoảng cao đều mười mét, mỗi milimét trên giấy bằng hai mươi lăm mét ngoài đất. Nếu hai đường đồng mức cách nhau khoảng một milimét, dốc khoảng bốn mươi phần trăm. Cách nhau khoảng hai milimét là khoảng hai mươi phần trăm. Cách nhau bốn milimét trở lên là thoải.
Với bản đồ tỷ lệ một phần năm mươi nghìn và khoảng cao đều hai mươi mét, mỗi milimét bằng năm mươi mét ngoài đất, và hai mươi mét chia năm mươi mét cũng ra bốn mươi phần trăm. Tình cờ hai bộ bản đồ thông dụng cho cùng một mốc nhìn nhanh, nhưng chỉ đúng khi khoảng cao đều đúng như giả định. Luôn đọc lại con số ở lề tờ bản đồ của chính bạn.
Một mẹo khác cho người không thích tính: lấy một mẩu giấy, kẻ sẵn ba vạch cách nhau một, hai và bốn milimét, ghi bên cạnh "rất dốc", "nặng", "thoải". Đặt mẩu giấy lên bản đồ để so khoảng cách giữa các đường. Mẩu giấy này nhẹ, kẹp được vào túi bản đồ và dùng được cả khi đang đứng giữa rừng.
Mức dốc, cảm giác khi đi và cách xử lý
Bảng dưới là mức tham khảo cho người đi bộ mang ba lô trên nền đất. Đá rời, đất ướt hay lá khô làm mọi mức đều khó hơn một bậc.
| Độ dốc khoảng | Cảm giác khi đi | Cách xử lý | Khi nào tránh |
|---|---|---|---|
| Dưới 10% | Gần như bằng, đi đều | Không cần điều chỉnh | Hiếm khi phải tránh |
| 10–20% | Thở nhanh, vẫn nói chuyện được | Bước ngắn lại, giữ nhịp | Trẻ nhỏ cần nghỉ nhiều |
| 20–30% | Nặng, phải nghỉ từng quãng | Đi dích dắc nếu không có lối | Khi trời nóng giữa trưa |
| 30–45% | Rất nặng, xuống dễ trượt | Đi chậm, dùng gậy, chọn chỗ đặt chân | Khi đất ướt, nhóm mới |
| Trên 45% | Thường phải dùng tay | Tìm lối vòng | Không có người dẫn đường hoặc trang bị |
| Đồng mức chồng nhau | Vách, không đi bộ được | Vòng qua, đứng xa mép | Luôn tránh |
Những con số này dùng để chọn lối, không phải để thử thách bản thân. Nếu lộ trình buộc phải qua đoạn trên bốn mươi lăm phần trăm, đó là dấu hiệu nên đổi lộ trình, hoặc chỉ đi khi có người dẫn đường quen tuyến.
Một lưu ý về cột cuối: "tránh" không có nghĩa là bỏ chuyến. Thường chỉ cần dời giờ đi qua đoạn dốc sang buổi sáng mát, chờ đất ráo sau mưa, hoặc chia nhóm để người khoẻ mang bớt đồ cho người yếu. Quyết định nên được đưa ra từ lúc lập kế hoạch, khi mọi người còn tỉnh táo, chứ không phải ở chân dốc lúc đã mệt.
Chọn lối giữa đường ngắn dốc và đường dài thoải
Tính cả thời gian, không chỉ chiều dài. Một lối thẳng năm trăm mét dốc ba mươi phần trăm có thể mất thời gian ngang một lối vòng một ki-lô-mét dốc mười lăm phần trăm, nhưng lối thẳng tốn sức và rủi ro trượt nhiều hơn.
Xuống dốc cần cân nhắc hơn lên dốc. Lên dốc mệt nhưng ít ngã. Xuống dốc ba mươi phần trăm trên đất ướt là chỗ trẹo cổ chân và trượt dài hay xảy ra nhất. Khi có lựa chọn, để đoạn dốc nhất là đoạn lên.
Sống núi thường dễ đi hơn sườn. Đi dọc sống núi, dốc theo chiều đi thường đều, hai bên thoáng. Đi ngang sườn dốc thì chân thấp chân cao, đất dễ lở.
Dốc lồi và dốc lõm khác nhau. Dốc lồi là đồng mức thưa ở trên, sít ở dưới: từ trên nhìn xuống không thấy chân dốc, rất dễ đi lạc ra mép vách. Dốc lõm thì ngược lại, nhìn được toàn bộ sườn.
Nhóm có người yếu thì chọn dài mà thoải. Gia đình có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi nên chọn lối vòng dưới hai mươi phần trăm, dù dài hơn, vì một người kiệt sức giữa dốc là cả nhóm dừng.
Khi bản đồ và mặt đất không khớp về độ dốc
Đường đồng mức là đường làm trơn từ số liệu đo đạc, nên nó tả xu hướng chung của sườn chứ không tả từng bậc đá. Một sườn trên giấy đều đặn hai mươi lăm phần trăm ngoài đất có thể gồm những bậc bằng xen với những đoạn dựng ngắn. Người đi bộ thấy đúng những đoạn dựng ấy, và tưởng bản đồ sai.
Ở vùng núi đá vôi, chênh lệch còn lớn hơn: phễu đá, hố sụt và vách thấp vài mét làm lối đi lên xuống liên tục, trong khi đồng mức chỉ cho thấy một quả đồi tròn. Ở vùng đồi đất đã khai thác, đường mòn của xe công nông và ruộng bậc thang tạo những bậc mới chưa có trên bản đồ cũ. Sạt lở sau mùa mưa cũng có thể biến một sườn thoải thành vách đất.
Vì thế con số tính từ bản đồ nên hiểu là mức trung bình của cả đoạn. Khi đến nơi, nhìn sườn trước mặt và quyết định bằng mắt: nếu đoạn khó nhất dựng hơn hẳn mức bạn đã chuẩn bị, coi như phải tìm lối vòng. Ghi lại chỗ lệch lên bản đồ bằng bút chì để lần sau và những người dùng chung tờ bản đồ cùng biết. Hỏi người địa phương về sạt lở gần đây là việc nên làm trước mọi chuyến đi mùa mưa.
Áp vào chuyến đi của bạn
Bác Tư hay đi bộ đường núi có một thói quen trước mỗi chuyến: lấy bút chì màu đỏ tô những đoạn trên lộ trình có đồng mức sít hơn mốc hai milimét, và ghi bên cạnh chữ "lên" hoặc "xuống". Tờ bản đồ của bác vì thế có vài vạch đỏ ngắn, nhìn vào là biết chỗ nào cần nghỉ trước, chỗ nào cần bảo cả nhóm đi chậm, chỗ nào phải dặn người đi cuối để ý.
Bạn có thể làm tương tự, thêm một bước: với mỗi vạch đỏ, tìm trên bản đồ một lối thay thế nếu đến nơi thấy đất trơn hoặc nhóm quá mệt. Đôi khi lối thay thế chỉ là đi vòng theo sống núi bên cạnh, mất thêm hai mươi phút nhưng tránh được một đoạn xuống dựng.
Ngoài thực địa, nếu thấy đoạn dốc dữ hơn bản đồ cho thấy, đừng ép. Bản đồ có thể không vẽ được vách thấp hoặc chỗ sạt mới. Dừng, quan sát, chọn lối vòng. Khi không tìm ra lối an toàn và trời sắp tối, quay lại theo đường đã đi là lựa chọn đúng.
Bài tập ở công viên và sai lầm hay gặp
Đọc dốc trên giấy chỉ có ích khi bạn gắn được con số với cảm giác của chân. Vài bài tập ở gần nhà:
- Tìm một con dốc trong công viên hoặc lối lên đồi, đo chiều dài bằng bước chân và chênh cao ước lượng, tính phần trăm, rồi đi lên để cảm nhận mức đó.
- Đi cùng con dốc ấy với ba lô có năm ki-lô-gam nước để thấy mức "nặng" thay đổi ra sao khi mang đồ.
- Trên bản đồ địa hình vùng quen, tìm một đoạn dốc bạn từng đi và tính phần trăm của nó; so với trí nhớ về độ mệt.
- Sai lầm: chỉ nhìn đồng mức ở chỗ lối mòn đi qua mà không nhìn hai bên; lối có thể chạy sát mép một sườn dựng.
- Sai lầm: quên rằng tỷ lệ và khoảng cao đều khác nhau giữa các tờ, dùng mốc nhìn nhanh của tờ này cho tờ khác.
- Sai lầm: tin phần trăm dốc mà quên mặt đất: dốc hai mươi phần trăm trên đá ướt nguy hiểm hơn dốc ba mươi trên đất khô có bậc.
Sau vài lần như vậy, nhìn đồng mức trên giấy là chân bạn đã "biết" trước. Đó là lúc bản đồ thật sự giúp bạn chọn lối chứ không chỉ để xem cho vui.
Câu hỏi thường gặp
Độ dốc bao nhiêu phần trăm thì đi bộ không nổi?
Không có ngưỡng cứng. Phần lớn người đi bộ thấy trên khoảng ba mươi phần trăm đã rất nặng, trên bốn mươi lăm phần trăm thường phải dùng tay. Đất ướt, đá rời hay ba lô nặng làm ngưỡng ấy hạ xuống rõ.
Phần trăm độ dốc và độ góc khác nhau thế nào?
Phần trăm là mét lên chia mét đi ngang nhân một trăm, còn độ là góc nghiêng. Dốc một trăm phần trăm tương ứng bốn mươi lăm độ. Người đi bộ dùng phần trăm vì tính thẳng được từ bản đồ.
Đường đồng mức gần nhau bao nhiêu thì coi là vách?
Khi các đường gần như chồng lên nhau, không phân biệt được bằng mắt, hoặc có ký hiệu vách đá riêng, hãy coi đó là chỗ không đi bộ qua được. Đọc bảng ký hiệu ở lề bản đồ để biết cách vẽ vách của bộ bản đồ đó.
Vì sao xuống dốc lại nguy hiểm hơn lên dốc?
Khi xuống, trọng lượng cơ thể và ba lô đẩy về phía trước, chân dễ trượt trên đất ướt hoặc lá khô, đầu gối chịu lực lớn. Phần lớn trượt ngã và trẹo chân xảy ra khi xuống, nhất là lúc cuối ngày đã mệt.
Có cần tính độ dốc khi đi theo lối mòn quen không?
Vẫn có ích, nhất là khi đi cùng người mới, trẻ em hay người lớn tuổi. Biết trước đoạn nào dốc giúp bạn sắp chỗ nghỉ, chia nước và nhắc cả nhóm đi chậm đúng lúc.
Ứng dụng bản đồ trên điện thoại có cho biết độ dốc không?
Một số ứng dụng bản đồ địa hình có lớp tô màu độ dốc hoặc biểu đồ độ cao theo lộ trình. Chúng tiện để xem nhanh, nhưng nên kiểm lại bằng đồng mức, vì dữ liệu độ cao có thể làm phẳng các vách nhỏ.